Alternatif Eğitimin Temel Kuramları ve Uygulamaları Arasındaki İlişkinin İncelenmesi: Tekli Durum Çalışması

Yıl 2025, Cilt: 23 Sayı: 92, 34 - 68, 01.01.2026

Simay Canlar Morkoç , Seval Fer

Öz

Eğitim üzerine çalışan düşünürler, çocuk, öğrenme, okul, öğretmen ve öğretim gibi kavramlar etrafında insanın gelişim sürecini anlamaya çalışarak; bireylerin bağımsız, topluma faydalı, üretken ve sorumluluk sahibi kişiler olarak nasıl yetiştirilebileceğine dair kuramlar geliştirmişlerdir. Eğitime çocuk merkezli bir bakış sunan Dewey’in yaşantıya dayalı öğrenme ilkesi, Vygotsky’nin yakınsak gelişim alanı kuramı ve Freire’nin eleştirel pedagoji anlayışı, 20. yüzyılda yaygınlaşan geleneksel eğitim sistemlerinin çocuklara ulaşmakta yetersiz kaldığını savunan kişi ve kurumlar tarafından benimsenmiş ve Alternatif Eğitimin kuramsal temelleri olarak kabul edilmiştir. Bu çalışma, Alternatif Eğitimin kuramsal temellerinin günümüzdeki uygulamalarla nasıl ilişkilendiğini incelemeyi amaçlamaktadır. Bu doğrultuda, Türkiye’deki en köklü alternatif okullardan birinde görev yapan beş öğretmen ve öğrenim gören beş öğrenciyle yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Öğretmen görüşmeleri, kuramsal ilkelere bağlılık gösterilse de uygulamaların yönetimsel ve finansal sınırlılıklar nedeniyle sekteye uğrayabildiğini ortaya koymuştur. Öğrenciler ise, bu okulda geçirdikleri süre boyunca kendilerini ait hissettiklerini, bir birey olarak değer gördüklerini ve karar süreçlerine katılabildiklerini ifade etmişlerdir. Bu araştırma, alternatif eğitimde kuram ve uygulama arasındaki ilişkiyi eleştirel bir bakış açısıyla değerlendirmeyi hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

alternatif eğitim , kuramlar , Dewey , Vygotsky , Freire

Etik Beyan

Hacettepe Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Araştırma Etik Kurulu'ndan etik onay alınmıştır.

Kaynakça

• Apple, M. W. (1995). Education and Power (2nd ed.). Routledge.
• Apple, M. W. (2013). Can Education Change Society? Routledge.
• Apple, M. W. (2015). Rethinking reproduction: Neo‐Marxism in critical education theory. Educational Theory, 65(3), 229–245. https://doi.org/10.1111/edth.12114
• Apple, M. W. (2019). Ideology and Curriculum (4th ed.). Routledge.
• Ardakoç, İ. (2021). Eğitimde alternatif bir model: Eğitim kooperatifleri ve kooperatif okullar. Alanyazın-CRES Journal, 2(2), 97–101. https://doi.org/10.22596/cresjournal.0202.97.101
• Ayyıldız Çolak, A. (2022). Alternatif eğitim konusunda yapılmış lisansüstü eğitim tezlerinin incelenmesi. Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 13(3), 877–886.
• Ballard, S. C., & Bender, S. L. (2022). A systematic review of social, emotional, and behavioral interventions and outcomes for students in alternative education. Preventing School Failure: Alternative Education for Children and Youth, 66(2), 136–149. https://doi.org/10.1080/1045988X.2021.1980850
• Best, M. (2024). The complex and contradictory nature of alternative education provision. Cogent Education, 11(1), 2413208. https://doi.org/10.1080/2331186X.2024.2413208
• Biesta, G. (2022). Towards powerful educational knowledge: Addressing the challenges facing educational foundations, curriculum theory and Didaktik. European Educational Research Journal, 21(1), 3–13. https://doi.org/10.1177/14749041211052432
• Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
• Conover, N. (2018). Teacher effectiveness with at-risk students in alternative education settings (Doctoral dissertation, Walden University). ScholarWorks. https://scholarworks.waldenu.edu/dissertations/5998
• Demir, S., & Ekşi, G. (2020). Lise öğrencilerinde okulu bırakma eğilimi ve nedenleri. Eğitim Bilimleri Dergisi, 14(2), 45–62.
• Dewey, J. (1916/2018). Democracy and education (P. H. Hinchey, Critical Introduction). Myers Education Press.
• Dündar, S. (2007), Alternatif Eğitimin Felsefi Temelleri ve Alternatif Okullardaki Uygulamalar [Yüksek Lisans Tezi, T.C. Marmara Üniversitesi]
• Fernando, T. (2024). Embracing neurodiversity in education: A review of inclusive practices, policies, and pedagogies. SchoRes Journal of Education Research, 1(2), 75–81. https://www.schores.org/articles/SCHORES-JER-01-009
• Fortems, C., Hansen, B., & Glazemakers, I. (2023). Characteristics of youth in alternative education settings: A scoping literature review. Children and Youth Services Review, 145, 106759. https://doi.org/10.1016/j.childyouth.2022.106759
• Freire, P. (2021). Pedagogy of hope: Reliving pedagogy of the oppressed (R. R. Barr, Ed.). Bloomsbury Academic.
• Gök, F., & Akar, H. (2023). Democratic community in an alternative school in Turkey: A case study of a parent-supported primary school. International Journal of Progressive Education, 19(3), 138–160. https://doi.org/10.29329/ijpe.2023.590.9
• Groves, E. A., Najafichaghabouri, M., Seel, C. J., Fischer, S., Thomas, C., & Joslyn, P. R. (2023). A systematic review of group contingencies in alternative education settings. Education and Treatment of Children, 46(2), 145–164. https://doi.org/10.1007/s43494-023-00095-9
• Guerrero, S., Valenciano-Valcárcel, J., & Rodríguez, A. (2024). Unveiling alternative schools: A systematic review of cognitive and social-emotional development in different educational approaches. Children and Youth Services Review, 158, 107480. https://doi.org/10.1016/j.childyouth.2024.107480
• Karaca, E. (2018). Okul terki araştırmaları: Sistematik bir analiz çalışması. Eğitim Araştırmaları Dergisi, 12(1), 99–112.
• Kayan, M. F., & Kozikoğlu, İ. (2023). Eleştirel pedagoji ve eğitim programlarına yansımaları. Vankulu Sosyal Araştırmalar Dergisi, 11, 1–11.
• Kennedy, A. M., Haydon, T., & Plano Clark, V. L. (2023). Building student-teacher relationships in an alternative education setting: A qualitative interview study. Preventing School Failure: Alternative Education for Children and Youth, 67(4), 221–232. https://doi.org/10.1080/1045988X.2022.2109564
• Korkmaz, S., & Öztürk Samur, A. (2022). Waldorf yaklaşımına dayalı eğitim programının okul öncesi dönemdeki çocukların yaratıcılık ve bilişsel becerilerine etkisi. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 11(1), 452–488. http://www.itobiad.com/tr/pub/issue/68190/880321
• Köseoğlu, F., & Barut, Y. (2023). Orman okulu eğitim modelinin okul öncesi dönem çocuklarının gelişimine etkisinin incelenmesi: Samsun Canik Namiye-Mümin Erol Orman Okulu örneği. Yaşam Becerileri Psikoloji Dergisi, 7(14), 141–160. https://doi.org/10.31461/ybpd.1381333
• Marx, K. & Engels, F. (1998). The German Ideology. Prometheus Books: New York.
• Marx, K. (2018). Ekonomik ve felsefi elyazmaları 1844 (Çev. Kenan Somer). Sol Yayınları.
• Moffatt, A., & Riddle, S. (2021). Where are they now? Flexi school graduates reflect on their experiences of alternative education. International Journal of Inclusive Education, 25(13), 1463–1474. https://doi.org/10.1080/13603116.2019.1615564
• Schoone, A., Bruce, J., Piggot-Irvine, E., & Turner-Adams, H. (2024). How Alternative Education teachers embarked on getting to the heart of young people’s schooling stories. International Journal of Inclusive Education, 28(11), 2590–2606. https://doi.org/10.1080/13603116.2022.2119289
• Sins, P. H. M., van der Zee, S., & Schuitema, J. A. (2022). The effectiveness of alternative education: A comparison between primary Dalton schools and traditional schools on outcomes of schooling. School Effectiveness and School Improvement, 33(2), 169–197. https://doi.org/10.1080/09243453.2021.1987278
• Starnawski, M., & Gawlicz, K. (2021). Parental choice, collective identity and neoliberalism in alternative education: New free democratic schools in Poland. British Journal of Sociology of Education, 42(8), 1172–1191. https://doi.org/10.1080/01425692.2021.1986669
• Şahin, M. (2017). Alternatif eğitim arayışları: Başka Bir Okul Mümkün (BBOM) örneği ve topluma olası etkileri. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 5(40), 282–300.
• Şahin, T. (2017). 3. Alternatif eğitim sahte bir alternatif midir? Eleştirel Pedagoji Dergisi, 25(4), 17–29.
• Telfer-Radzat, K. (2024). Exploring alternative education: A comparison on 3 levels—Waldorf charters, non-Waldorf charters, and local public schools, as measured by the California Assessment of Student Performance and Progress. Frontiers in Education, 9, 1323535. https://doi.org/10.3389/feduc.2024.1323535
• United Nations. (1989). Convention on the Rights of the Child. Treaty Series, 1577, 3. https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/convention-rights-child
• Tracy, S. J., & Hinrichs, M. M. (2017). Big Tent Criteria for Qualitative Quality. In J. Matthes (Ed.), The International Encyclopedia of Communication Research Methods (pp. 1–10). John Wiley & Sons. https://doi.org/10.1002/9781118901731.iecrm0016
• Tomaszewska-Pękała, H., Marchlik, P., & Wrona, A. (2019). Reversing the trajectory of school disengagement? Lessons from the analysis of Warsaw youth’s educational trajectories. European Educational Research Journal, 19(5), 445-462. https://doi.org/10.1177/1474904119868866 (Original work published 2020)
• Tuncer, M. (2019). Tayloring the educational approach for at-risk youth: A case study on dropout prevention. Milli Eğitim, 48(223), 38–57. Veresov, N., & Kellogg, D. (Eds.). (2019). L. S. Vygotsky’s pedological works: Volume 1. Foundations of pedology. Springer. https://doi.org/10.1007/978-981-13-5950-0
• Washington-Cobb, S. L. (2012). Exploring the experiences of former alternative education participants: Case studies (Doctoral dissertation, Lindenwood University). Digital Commons @ Lindenwood. https://digitalcommons.lindenwood.edu/dissertations/468
• Yalçın, A. (2021). Okul terkine karşı bütüncül stratejiler ve çok boyutlu destek mekanizmaları. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi, 27(3), 211–234.
• Yin, R. K. (2016). Qualitative Research from Start to Finish (2nd ed.). New York, NY: Guilford Publications.,
• Yin, R. K. (2017). Durum çalışması araştırması uygulamaları (Çev. İlhan Günbayı). Nobel Akademik Yayıncılık.
• Xu, W., & Spruyt, B. (2022). ‘The road less travelled’: Towards a typology of alternative education in China. Comparative Education, 58(4), 434–450. https://doi.org/10.1080/03050068.2022.2108615