İlk Birikimin Kapitalizmin Devamlılığında Kritik Rolü ve Etnik, Sömürgeci, Cinsiyet Temelli Karakteri

Yıl 2025, Cilt: 23 Sayı: 92, 3 - 33, 01.01.2026

İlkay Öz

Öz

İlk birikim kapitalizmin hem önkoşulu hem de ona içkin bir olgu olarak kapitalist sistemde kritik bir yer tutmaktadır. Zorla topraklarından koparılan köylülerin ücretli işgücü piyasasına dahil olması şeklindeki tanımı ise ilk birikimin yalnızca “klasik” bir tanımıdır. İlk birikime dair bu sınırlı çerçeve, yani ilk birikimi yöntem olarak ekonomi dışı zor ve emek süreçlerindeki değişim bakımından proleterleşmeye sıkıştırmak günümüzde sermayenin mevcut saldırılarını ilk birikimle ilişkilendirmeyip doğru kavrayamamakla sonuçlanacaktır. Oysa ilk birikim ortaya çıktığı zamanlardan günümüze kadar nitel ve nicel genişleyerek kapitalizmin merkezinde yer almaktadır. Öte yandan ırk/etnisite, cinsiyet ya da coğrafya temelli hiyerarşiler ilk birikim süreçlerinde kolaylaştırıcı, hızlandırıcı ve yoğunlaştırıcı bir etki yaratmaktadır. Kapitalist sistem bu hiyerarşik boşlukları değerlendirip sömürü ve mülksüzleştirme pratiklerini katmerlendirmektedir. Kapitalizm ilk döneminden itibaren de ilk birikimin ırksal/etnik, sömürgeci ve ataerkil pratikleriyle gücünü artırmaktadır. Bu anlamda ilk birikimde ırksal/etnik, sömürgeci ve cinsiyetçi süreçleri göz önüne almak kimlikçi bir yaklaşım değildir; tam tersine bu farklılıkların oynadığı kritik işlevi görmemek ekonomik indirgemeciliktir. Keza etnik, sömürgeci, cinsiyetçi uygulamaları kültürel farklılıkla sınırlandırıp sınıfsal ve sermaye boyutunu görmemek de kültürel indirgemeciliktir. Marx’ın çalışmalarından yola çıkarak ilk birikimin geçmişten günümüze sömürgeci, ırkçı ve cinsiyetçi karakterini, ekonomik ve kültürel indirgemecilikten uzak durarak ele almak bütüncül bir yaklaşım sunar.

Anahtar Kelimeler

kapitalizm , ilk birikim , sömürgecilik , ırkçılık , ataerki

Etik Beyan

Bu çalışmada bilimsel araştırma ve yayın etiği ilkelerine uyulmuştur. Çalışma kapsamında etik kurul izni gerektiren bir araştırma bulunmamaktadır Çalışmada herhangi bir kişi, kurum veya kuruluşla çıkar çatışması bulunmamaktadır.

The Critical Role of Primitive Accumulation in the Continuity of Capitalism and Its Ethnic, Colonial, and Gender-Based Character

Öz

Primitive accumulation occupies a critical place in the capitalist system, both as a precondition for capitalism and as an inherent phenomenon within it. Its definition as the inclusion of peasants forcibly dispossessed of their land into the wage labor market, however, represents only a “classical” understanding of primitive accumulation. This limited framework, which reduces primitive accumulation to proletarianization in terms of changes in extra-economic coercion and labor processes, leads to a failure to properly comprehend and relate capital’s contemporary attacks to primitive accumulation. Yet from its emergence to the present, primitive accumulation has remained at the very center of capitalism, expanding both qualitatively and quantitatively. Meanwhile, hierarchies based on race, ethnicity, gender, or geography exert a facilitating, accelerating, and intensifying effect on the processes of primitive accumulation. The capitalist system exploits these hierarchical gaps, deepening its practices of exploitation and dispossession. From its earliest period, capitalism has consolidated its power through the racial-ethnic, colonial, and patriarchal practices of primitive accumulation. In this sense, taking into account the racial-ethnic, colonial, and gendered processes within primitive accumulation is not an identity-based approach; on the contrary, failing to recognize the critical role played by these differences constitutes economic reductionism. Likewise, confining ethnic, colonial, and gendered practices to mere cultural differences while overlooking their class and capital dimensions amounts to cultural reductionism. Drawing on Marx’s work, addressing the colonial, racial, and gendered character of primitive accumulation from past to present, while avoiding both economic and cultural reductionism, offers a holistic perspective.

Anahtar Kelimeler

: capitalism , primitive accumulation , colonialism , racism , patriarchy

Etik Beyan

This study complies with the principles of scientific research and publication ethics. No research requiring ethical committee approval was conducted within the scope of this study. There is no conflict of interest with any person, institution, or organization in this study.

Kaynakça

• Angus, I. (2023). The war against the commons: dispossession and resistance in the making of capitalism. Monthly Review Press.
• Araghi, F. (2009). The invisible hand and the visible foot: peasants, dispossession and globalization. A. H. Akram-Lodhi ve C. Kay (Ed.), Peasants and globalization: Political economy, rural transformation and the agrarian question içinde (s. 111-147). Oxfordshire ve New York: Routledge.
• Arrighi, G. (1970). Labour supplies in historical perspective: A study of the proletarianization of the African peasantry in Rhodesia. The Journal of Development Studies, 6(3), 197–234.
• Aydın, Z. (2009), De-agrarianization and de-peasantization: Dilemmas of neo-liberal restructuring in Turkish Agriculture. Z. Öniş ve F. Şenses (Ed.), Turkey and the global economy: Neo-liberal restructuring and integration in the post-crisis era içinde (s. 223-242.). Londra ve New York: Routledge.
• Aydın, Z. (2022). Türkiye tarımında kriz ve finansallaşma: el koyma yoluyla birikim ve toprak gaspı. A. Topal, Ö. Birler, C. Çelik ve A. Göksel (Ed.), 21. yüzyılda devletin dönüşümü; otoriterleşme, kriz ve dönüşümü; otoriterleşme Galip Yalman’a armağan içinde (s. 293-323). İstanbul: İmge Yayınları.
• Bannerji, H., (2016). Marx’tan yeniden doğmak: “ırk”, toplumsal cinsiyet ve sınıf üzerine düşünceler. C. Eroğul (Der.), (Senem Özdemir, Çev.; 1. baskı), İstanbul: Yordam Kitap.
• Beckert, S. (2018). Pamuk imparatorluğu tek bir meta ile kapitalizmin küresel tarihi. (Ali Nalbant, Çev.; 1. baskı) İstanbul: Say Yayınları. (Orijinal eser yayın tarihi 2014).
• Bernstein, H. (1979). African peasantries: a theoretical framework. The Journal of Peasant Studies, 6(4), 421-443.
• Boratav, K. (2005). 1980’li yıllarda Türkiye’de sosyal sınıflar ve bölüşüm. Ankara: İmge Kitabevi.
• Brass, T. (2011). Labour regime change in the twenty-first century unfreedom, capitalism and primitive accumulation. Leiden&Boston: Brill.
• Burawoy, M. (2015). Üretim Siyaseti, Kapitalizm ve Sosyalizmde Fabrika Rejimleri. (Çağdaş Gümüşoluk, Çev.; 1. baskı), Ankara: Notabene Yayınları. (Orijinal eser yayın tarihi 1985).
• Cabasés MÀ & Úbeda M. (2022). Young women, employment and prec–arity: The face of two periods of crisis in Spain (2008–2021). Social Sciences.; 11(6):264, 1-19.
• Çelik, C. (2017). Kırsal dönüşüm ve metalaşan yaşamlar: Soma havzası’nda işçileşme süreçleri ve sınıf ilişkileri. Praksis, 43, 785-810.
• -(2024). Kırda işçileşme süreçlerinin toplumsal yeniden üretimi ve kadın emeği. Ö. Güneş ve İ. Öz (Ed.), Kırlardan Gelecekler: 21. yüzyılda tarım ve antikapitalist perspektif içinde, Ankara: Sol Kültür Yayınları, 121-38.
• Dalla Costa, M. (1975). Women and the subversion of the community. M. Dalla Costa ve S. James (Ed.), The power of women and the subversion of the community: Women and the subversion of the community içinde (s. 21-56). (Üçüncü Baskı), Falling Wall Press.
• -(2014). Kapitalizm ve yeniden üretim. Ö. Göztepe (Ed.), İlkel birikim: Sermayenin kaldıracı, içinde (s. 151-163). (Öykü Şafa Çubukçu, Çev.; 1. Baskı). Ankara: NotaBene Yayınları. (Orijinal eser yayın tarihi 2004).
• Davis, M. (2006). Planet of slums. Verso.
• -(2012). Üzerinde güneş batmayan katliam: El Nino kıtlıkları ve üçüncü dünyanın açlıkla inşası. (Umut Haskan, Çev.; 1. basım), İstanbul: Yordam Kitap. (Orijinal eser yayın tarihi 2001).
• Federici, S. (2017). Caliban ve cadı kadınlar, beden ve ilksel birikim. (Öznur Karakaş, Çev.; 3. basım), İstanbul: Otonom Yayıncılık. (Orijinal eser yayın tarihi 2004).
• Feldman, S., Geisler, C., Silberling. L. (2003). Moving targets: displacement, impoverishment, and development. International Social Science Journal, 175, 7-13.
• Forensic Architecture. (2024 October 15). A spatial analysis of the ısraeli military’s conduct in gaza since october 2023. https://content.forensic-architecture.org/wp-content/uploads/2024/10/FA_A-Spatial-Analysis-of-the-Israeli-militarys-conduct-in-Gaza-since-October-2023.pdf
• Fraser, N. (2018). Roepke lecture in economic geography - from exploitation to expropriation: Historic geographies of racialized capitalism. Economic Geography, 94:1, 1-17.
• Glassman, J. (2006). Primitive accumulation, accumulation by dispossession, accumulation by ‘extra-economic’. Progress in Human Geography 30/5, 608-625.
• Gramsci, A. (1971) Selections from the Prison Notebooks. Q. Hoare ve G. N. Smith (Ed. ve Çev.), New York: International Publishers, Londra: Lawrence & Wishart.
• Gürel, B. (2014). Türkiye’de kırda sınıf mücadelelerinin tarihsel gelişimi. S. Savran, K. Tanyılmaz, E. A. Tonak (Ed.), Marksizm ve sınıflar: Dünyada ve Türkiye’de sınıflar ve mücadeleleri, içinde (s. 303-385). İstanbul: Yordam Kitap.
• Hall, D. (2013). Primitive accumulation, accumulation by dispossession and the global land grab. Third World Quarterly, 34(9), 1582-1604.
• Hall, D. (2021). Rural dispossession and capital accumulation. A. H. Akram-Lodhi, K. Dietz, B. Engels & B. M. McKay (Ed.). Handbook of Critical Agrarian Studies içinde (s. 515-24). Cheltenham ve Massachusetts: Edward Elgar Publishing.
• Hannif, Z. & McDonnell, A. & Connell, J. & Burgess, J. (2010). Working time flexibilities: A paradox in call centres? Australian Bulletin of Labour, 36(2), 178-193.
• Harvey, D. (2015). Neoliberalizmin kısa tarihi. (Aylin Onacak, Çev.; 1. baskı). İstanbul: Sel Yayıncılık. (Orijinal eser yayın tarihi 2014).
• -(2019). Yeni Emperyalizm. (A. Nüvit Bingöl, Çev.; 1. baskı). İstanbul: Sel Yayıncılık. (Orijinal eser yayın tarihi 2004).
• Ince, O. U. (2014). Primitive accumulation, new enclosures, and global land grabs: A theoretical intervention. Rural Sociology 79(1), 104-131.
• Keyder, Ç & Yenal, Y. (2020). Bildiğimiz tarımın sonu: Küresel iktidar ve köylülük. 5. Baskı, İstanbul: İletişim Yayınları.
• Kocabıçak, E. (2022). Gendered property and labour relations in agriculture: implications for social change in Turkey. Oxford Development Studies, 50(2), 91-113.
• Kurmuş, O. (2012). Emperyalizmin Türkiye’ye girişi. İstanbul: Yordam Kitap (Orijinal eser yayın tarihi 1974).
• Levien, M. (2017). From primitive accumulation to regimes of dispossession theses on India’s land question. A. P. D’Costa ve A. Chakraborty, (Ed.), The land question in India state, dispossession, and capitalist transition içinde (s. 49- 75). Oxford University Press.
• Luxemburg, R. (1986). Sermaye birikimi. (Tayfun Ertan, Çev.; 1. baskı). İstanbul: Alan Yayıncılık. (Orijinal eser yayın tarihi 1913).
• Mandel, E. (1968). Marxist economic theory. Vol. 2. (Brian Pearce, Çev.; 1. baskı), Monthly Review Press.
• Marx, C. (1990). El Capital Crítica De La Economía Polítıca Tomo Primero. Libro 1, Proçeso De Producción Del Capital, (Cristián Fazio, Çev.; 1 baskı.) Editorial Progreso, (Orijinal eser yayın tarihi 1864).
• Marx, K. (2016). Ekonomi politiğin eleştirisi, I. Cilt. (Mehmet Selik-Nail Satlıgan, Çev.; 1. baskı), İstanbul: Yordam Kitap. (Orijinal eser yayın tarihi 1864).
• McMichael, P. (2022). Gıda rejimleri ve tarım sorunları. (Duygu Avcı, Çev.; 1. baskı), İstanbul: Notabene Yayınları (Orijinal eser yayın tarihi 2014).
• Midnight Notes Collective. (2014). Yeni çitlemeler. (Cansu Başak, Çev.; 1. baskı). Özay Göztepe, (Der.), İlkel birikim, sermayenin kaldıracı içinde (s. 277-97). Ankara: Notabene Yayınları.
• Mies, M. (2019). Ataerki ve birikim: Uluslararası işbölümünde kadınlar. (Yıldız Temürtürkan, Çev.; 2. baskı), İstanbul: Dipnot Yayınları. (Orijinal eser yayın tarihi 2001).
• Moyo, S. (2011). Primitive accumulation and the destruction of African peasantries. U. Patnaik, S. Moyo ve I. G. Shivji (Ed.), The agrarian question in the neoliberal era primitive accumulation and the peasantry içinde (s. 61-80). Pambazuka Press: Cape Town, Dakar, Nairobi ve Oxford.
• Oral, N. (2006). Türkiye tarımında kapitalizm ve sınıflar: IMF ve Dünya Bankası programlarının Türkiye tarımına etkileri. 1. Baskı, Ankara: TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası.
• Öz, İ. (2020). Mülksüzleştirme ve Türkleştirme: Edirne örneği. İstanbul: İletişim Yayınları.
• -(2024). 21. yüzyılda kırsal-tarımsal alanlar ve ilk birikim. Ö. Güneş & İ. Öz, (Ed.), Kırlardan gelecekler: 21. yüzyılda tarım ve antikapitalist perspektif içinde, Ankara: Sol Kültür Yayınları.
• Parreñas, R. S. (2001). Servants of globalization: women, migration and domestic work. Stanford, California: Stanford University Press. Patnaik. U. (2011). The agrarian question in the neoliberal era. U. Patnaik,
• S. Moyo & I. G. Shivji (Ed.), The agrarian question in the neoliberal era primitive accumulation and the peasantry içinde (s. 7-60). Pambazuka Press: Cape Town, Dakar, Nairobi ve Oxford.
• Pelek, D. (2024). Mevsimlik tarım işçiliğinin yeni örüntüleri: Etnik iş piyasası ve kır gettoları üzerine bir inceleme. Ö. Güneş & İ. Öz, (Ed.), Kırlardan gelecekler: 21. yüzyılda tarım ve antikapitalist perspektif içinde, Ankara: Sol Kültür Yayınları, 201-18.
• Perreault, T. (2013). Dispossession by accumulation? Mining, water, and the nature of enclosure on the Bolivian Altiplano. Antipode, 45(5): 1050-1069.
• Sabuktay, A. (2014). Mülksüzleştirmenin yönetimi: 2000’lerde Türkiye’de devlet ve kamu yönetimi. Ankara: Notabene Yayınları.
• Shapan, A. (2017). Land grabs, primitive accumulation, and resistance in neoliberal India: Persistence of the self-employed and divergence from the “transition to capitalism?”. A. P. D’Costa & A. Chakraborty, (Ed.), The land question in India state, dispossession, and capitalist transition içinde (s. 76-100). Oxford University Press.
• Topal, A. (2014). Meksika’da tarım politikaları ve kırsal mücadele dinamikleri. ODTÜ Gelişme Dergisi, 41, 151-176.
• Ulukan, U. (2009). Türkiye tarımında yapısal dönüşüm ve sözleşmeli çiftçilik: Bursa örneği, İstanbul: Sosyal Araştırmalar Vakfı.
• Vijayabaskar, M. & Menon, A., (2018). Dispossession by neglect: Agricultural land sales in Southern India. Journal of Agrarian Change, 18(3): 571-587.
• Von Werlhof, C. (2000). Globalization and the permanent process of primitive accumulation: The example of the MAI, the Multilateral Agreement on Investment. Journal of World-Systems Research, 6(3), 728-747.
• Wood, E. M. (2021). Kapitalizmin kökeni: Geniş bir bakış. (A. Cevdet Aşkın, Çev.; 1. Basım), İstanbul: Yordam Yayınları. (Orijinal eser yayın tarihi 1999).