Marksist Teoride Emek Gücünün Yeniden Üretimi ve Sınıfsal Farklılaşmalar

Öz

Bu çalışma, neoliberal dönemde işçi sınıfı içindeki farklılıkların görünürlük kazanmasını, sınıfın çözüldüğünü ileri süren yaygın okumalardan farklı bir zeminde ele almaktadır. Çalışmanın hareket noktası, Marx'ın emek gücü ve onun değeri çözümlemesidir: bir meta olarak emek gücünün değeri, yeniden üretimi için gerekli geçim araçları sepetinin değerine eşittir. Sepetin sabit ve doğal bir büyüklük olmadığı, kapsamının ve bileşiminin tarihsel ve toplumsal olarak belirlendiği gösterilmektedir. Çalışmanın tezi, sınıf içi farklılıkların maddi kaynağının, gerekli geçim araçları sepetinin kapitalist üretim biçimi içinde emek gücü tiplerine göre farklılaştırılması olduğudur. Sermaye, değerlenme sürecinin gerektirdiği emek gücü niteliklerine göre her emek gücü tipine belirli bir yeniden üretim normu atfeder; bu mekanizma, göreli artı-değerin emek gücünün yeniden üretimi alanındaki özelleşmiş bir biçimi olarak işler. Yeniden üretim maliyetlerinin bir bölümü devlete, bir bölümü haneye, özellikle kadınların karşılıksız emeğine devredilir; ücretin sepeti karşılamadığı durumda açık borçlanmayla kapatılır. Mekanizma, estetik emeğin görünüm kalemleri, platform kuryeliği ve borçlanmayla sürdürülen hane yeniden üretimi gibi Türkiye toplumsal formasyonundan güncel örneklerle somutlaştırılır. Yöntem olarak genelden somuta ilerleyen tarihsel maddeci bir çözümleme izlenmekte; çalışma kuramsal-çözümleyici düzeyde kalarak mevcut ampirik araştırmaların bulgularından yararlanmaktadır. Çalışma, farklılıkların bilgisinin sınıf birliğinin olanağını ortadan kaldırmadığı, tersine birliğin hangi maddi koşullar altında kurulabileceğini gösterdiği sonucuna varır.

Anahtar Kelimeler

• sınıf içi farklılıklar
• emek gücünün yeniden üretimi
• gerekli geçim araçları

The Reproduction of Labor Power and Class Differentiation in Marxist Theory

Öz

This study addresses the increasing visibility of differences within the working class in the neoliberal period on a terrain distinct from widespread readings that claim the dissolution of class. Its point of departure is Marx's analysis of labor power and its value: as a commodity, the value of labor power equals the value of the basket of means of subsistence necessary for its reproduction. The study shows that the basket is not a fixed and natural magnitude; its scope and composition are determined historically and socially. The thesis of the study is that the material source of intra-class differences is the differentiation of the basket of necessary means of subsistence according to types of labor power within the capitalist mode of production. Capital attributes a specific reproduction norm to each type of labor power according to the qualities required by its valorization process; this mechanism operates as a specialized form of relative surplus value in the sphere of the reproduction of labor power. Part of the reproduction costs is transferred to the state and part to the household, especially to women's unpaid labor; where wages fail to cover the basket, the gap is closed through indebtedness. The mechanism is concretized through contemporary examples from the Turkish social formation, such as the appearance requirements of aesthetic labor, platform courier work, and household reproduction sustained through debt. Methodologically, the study follows a historical materialist analysis proceeding from the general to the concrete; it remains at a theoretical-analytical level and draws on the findings of existing empirical research. It concludes that knowledge of differences does not eliminate the possibility of working-class unity but rather shows the material conditions under which such unity can be established.

Kaynakça

1. Althusser, L., Balibar, É., Rancière, J., Establet, R., & Macherey, P. (2017). Kapital’i okumak (I. Ergüden, Çev.). Nora Kitap.
2. Bahçe, S. & Köse, A. H. (2017). Social classes and the neo-liberal poverty regime in Turkey, 2002–2011. Journal of Contemporary Asia, 47(4), 575–595. https://doi.org/10.1080/00472336.2017.1325919
3. Barrales-Ruiz, J., Mendieta-Muñoz, I., Rada, C., Tavani, D. ve von Arnim, R. (2021). The distributive cycle: Evidence and current debates. Journal of Economic Surveys. https://doi.org/10.1111/joes.12432
4. Basu, D., Haas, C., & Moraitis, T. (2024). Intensification of labor and the rate and form of exploitation. Review of radical political economics, 56(1), 26-50. 339
5. Bhattacharya, T. (Ed.). (2017). Social reproduction theory: Remapping class, recentering oppression. Pluto Press. https://doi.org/10.2307/j.ctt1vz494j
6. Boratav, K. (2004). İstanbul ve Anadolu’dan sınıf profilleri. İmge Kitabevi.
7. Boratav, K. (2005). 1980’li yıllarda Türkiye’de sosyal sınıflar ve bölüşüm. İmge Kitabevi.
8. Botwinick, H. (2018). Persistent inequalities: Wage disparity under capitalist competition. Brill.

9. Bourdieu, P. (2021). Ayrım: Beğeni yargısının toplumsal eleştirisi. Heretik Yayınları.
10. Daskalaki, M., Fotaki, M. & Simosi, M. (2021). The gendered impact of the financial crisis: Struggles over social reproduction in Greece. Environment and Planning A: Economy and Space, 53(4), 741–762.
11. Ercan, F. (2003). Sınıftan kaçış: Türkiye’de kapitalizmin analizinde sınıf gerçekliğinden kaçış üzerine. Küresel düzen: Birikim, devlet ve sınıflar içinde (ss. 611–668). İletişim Yayınları.
12. Erikson, R., & Goldthorpe, J. H. (1992). The constant flux: A study of class mobility in industrial societies. Oxford University Press.
13. Fine, B. & Saad-Filho, A. (2012). Marx’ın Kapital’i. Yordam Kitap.
14. Foley, D. K. (2010). Kapital’i anlamak: Marx’ın iktisat teorisi (H. Öngel, Çev.). Arkadaş Yayınevi
15. Gimenez, M. E. (2018). Marx, women, and capitalist social reproduction. Brill. https://doi.org/10.1163/9789004291560
16. Gorz, A. (1986). Elveda proletarya (H. Tufan, Çev.). Afa Yayınları.
17. Güngen, A. R. (2021). Borçlandırma siyaseti: Türkiye’de finansal içerilme. İletişim Yayınları.
18. Harvey, D. (2012). Marx’ın Kapital’i için kılavuz (B. O. Doğan, Çev.). Metis Yayınları.
19. Işık, O., & Pınarcıoğlu, M. M. (2008). Nöbetleşe yoksulluk: Sultanbeyli örneği: Gecekondulaşma ve kent yoksulları: Sultanbeyli örneği. İletişim Yayınları.
20. Karanfil, İ. & Efe, E. (2025). Türkiye’de esnaf kurye modeli ve direniş: Trendyol’a bağlı kuryelerin iş bırakma eylemleri. Emek Araştırma Dergisi, 16(27), 25–52.
21. Karaçimen, E. (2015). Türkiye’de finansallaşma: Borç kıskacında emek. Sosyal Araştırmalar Vakfı.
22. Köse, A. H. & Bahçe, S. (2009). “Yoksulluk” yazınının yoksulluğu: Toplumsal sınıflarla düşünmek. Praksis, 19(1), 385–419.
23. Kutlu, D. (2018). Birikim, emek gücünün yeniden üretiminin ücretdışılaştırılması ve sosyal yardım: Kuramsal bir model denemesi. Mülkiye Dergisi, 42(1), 47–78.
24. Lebowitz, M. A. (2014). Kapital’in ötesi. Phoenix Yayınevi.
25. Marx, K. (2015). Kapital: Ekonomi politiğin eleştirisi, Üçüncü cilt (M. Selik ve E. Özalp, Çev.). Yordam Kitap.
26. Marx, K. (2019). Kapital: Ekonomi politiğin eleştirisi, Birinci cilt (M. Selik ve N. Satlıgan, Çev.). Yordam Kitap.
27. Mattick, P. (2002). Class, capital and crisis. The culmination of capital: Essays on volume III of Marx’s Capital içinde (ss. 16–41). Palgrave Macmillan.
28. Mears, A. (2014). Aesthetic labor for the sociologies of work, gender, and beauty. Sociology Compass. https://doi.org/10.1111/soc4.12211
29. Milios, J. ve Economakis, G. (2011). The middle classes, class places, and class positions: A critical approach to Nicos Poulantzas’s theory. Rethinking Marxism, 23(2), 226–245. https://doi.org/10.1080/08935696.2011.558758
30. Nickson, D. (2022). Aesthetic labour and discrimination. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003186403-3
31. Oğuz, S. (2020). Türkiye’de yedek işgücü ordusu: Kriz, işsizlik, ücret. Kor Kitap.
32. Olsen, E. K. (2017). Labor and labor power. Routledge handbook of Marxian economics içinde (ss. 49–58). Routledge.
33. Öngen, T. (2014). Prometheus’un sönmeyen ateşi: Günümüzde işçi sınıfı. Yordam Kitap.
34. Özuğurlu, M. (2008). Anadolu’da küresel fabrikanın doğuşu: Yeni işçilik örüntülerinin sosyolojisi. Kalkedon Yayınları.
35. Pakulski, J. ve Waters, M. (1996). The death of class. Sage.
36. Picchio, A. (1992). Social reproduction: The political economy of the labour market. Cambridge University Press.
37. Poulantzas, N. (1978). Classes in contemporary capitalism. Verso Books.
38. Poulantzas, N. (2013). Poulantzas kitabı: Seçme yazılar (J. Martin, Der.; A. Sarı ve S. Güzelsarı, Çev.). Dipnot Yayınları.
39. Quentin, C. & Butler-Cole, B. (2023). Inviting the vampire in: Value and thermodynamic depth. Science & Society, 87(2). https://doi.org/10.1521/siso.2023.87.2.234
40. Savran, S. & Tonak, E. A. (2012). Üretken emek ve üretken olmayan emek: Açıklığa kavuşturma ve sınıflandırma denemesi. N. Satlıgan vd. (Der.), Kapital’in izinde içinde (ss. 239–271). Yordam Kitap.
41. Standing, G. (2014). Prekarya: Yeni tehlikeli sınıf (E. Bulut, Çev.). İletişim Yayınları.
42. Starosta, G. & Fitzsimons, A. (2018). Rethinking the determination of the value of labor power. Review of Radical Political Economics, 50(1), 99–115.
43. Şahin, H. (2018). Yoksulluğun gündelik hayat üzerinden analiz edilmesinde anahtar bir kavram: Hayatta kalma stratejileri üzerine yapısal bir çalışma. Yönetim ve Ekonomi Dergisi, 25(1), 133–153.
44. Tassinari, A. & Maccarrone, V. (2020). Riders on the storm: Workplace solidarity among gig economy couriers in Italy and the UK. Work, Employment and Society, 34(1), 35–54.
45. Thompson, E. P. (2016). İngiliz işçi sınıfının oluşumu (U. Kocabaşoğlu, Çev.). Birikim Yayınları.
46. Tonak, E. A. (2015). Komünist Manifesto’dan Kapital’e sınıflar. Marksizm ve sınıflar içinde (2. bs., ss. 15–20). Yordam Kitap.
47. Topateş, A. K. (2015). Tüketim toplumunda tükenen bedenler: Kozmetik reyonu çalışanları ve estetik emek. Çalışma İlişkileri Dergisi, 6(2), 32–54.
48. Vogel, L. (2013). Marxism and the oppression of women: Toward a unitary theory. Brill.
49. Warhurst, C. ve Nickson, D. (2007). Employee experience of aesthetic labour in retail and hospitality. Work, Employment and Society, 21(1), 103–120.
50. Wood, E. M. (2001). İlişki ve süreç olarak sınıf. Praksis, 1, 92–119.
51. Wright, E. O. (2016). Sınıflar. Nota Bene Yayınları.
52. Yaman, M. (2022). Yaşamı üretmek: Bütüncül bir feminist teoriye doğru. Dipnot Yayınları.