In Islamic and Turkish Enforcement Law The Non-Seizure of the Debtor’s House Suitable for His Situation

Yıl 2025, Cilt: 29 Sayı: 1, 281 - 317, 20.06.2025

İbrahim Özbay , Hüseyin Karayaka

https://doi.org/10.60002/ebyuhfd.1602811

Öz

As a result; When evaluated as a whole, there is no fundamental difference between Islamic Enforcement Law and Turkish Enforcement Law regarding the failure to seize the debtor's house suitable for his status, most of the discussions on the subject focus on similar points, and some of the views and discussions made in terms of today's law are also expressed by both sect imams and other Islamic jurists. It can be seen that they have been done and that they have even brought similar solutions to many issues.

Anahtar Kelimeler

islamic law , Turkish enforcement law , ATTACHMENT , essential need , suitable house

İslam ve Türk İcra Hukukunda Borçlunun Hâline Münasip Evinin Haczedilmezliği

Öz

Batı toplumu sanayileşme sonrasında maddi menfaate dayalı ilişkiler üzerine kurulmuş bir toplum haline gelmiş, bir bakıma sanayi toplumunda borçlu ile alacaklı arasındaki ilişkilerin yönü değişmiştir. Doğu’da bu iki kesim arasında kardeşlik, dostluk ve sevgiye dayalı sıcak ilişkiler hâlâ canlılığını muhafaza etmektedir. Batı'da bu devrede borçlu ile alacaklı arasındaki menfaate dayalı ilişkiler hâkim hale gelmiştir. Buna karşılık, İslam Hukukunun kaynaklarında bir taraftan borçlunun borcunu ifa etmesi istenirken, diğer taraftan alacaklıların borçluya mühlet vermeleri , hatta alacaklarının bir kısmından veya tamamından vazgeçmeleri tavsiye edilmiş , borçluya mühlet veren, alacağını kısmen veya tamamen borçluya bağışlayan alacaklının kıyamet gününde mükâfatlandırılacağı ifade edilmiştir . Bu durum İslam Hukukunun aynı zamanda din kuralı niteliğini haiz olması ve bu din kurallarının müeyyidesinin uhrevi (manevi) olması ile açıklanabilir. Buna karşılık İslam Hukukunun uygulama alanı bulduğu hukuk sistemlerinde, din kuralları aynı zamanda hukuk kuralı niteliğinde bulunduğundan, bu fark ortadan kalkar; zira din kurallarına aykırı hareket halinde devlet tepkisi ile karşılaşılır.
Sonuç itibariyle; bir bütün olarak değerlendirildiğinde, borçlunun haline münasip evinin haczedilememesi ile ilgili olarak İslam İcra Hukuku ile Türk İcra Hukuku arasında esaslı bir fark bulunmadığı, konuyla ilgili tartışmaların çoğunun benzer noktalarda yoğunlaştığı, günümüz hukuku bakımından yapılan bazı görüş ve tartışmaların gerek mezhep imamları gerekse diğer İslam hukukçularınca da yapıldığı, hatta birçok hususta benzer çözümler getirdikleri görülmektedir.

Anahtar Kelimeler

İslam Hukuku , Türk İcra Hukuku , Haciz , Asli İhtiyaç , Hale Münasip Ev

Kaynakça

• Ak, Ayhan, İslȃm Borçlar Hukuku, 1. Baskı, Üniversite Yayınları, Samsun 2018.
• Akıntürk, Turgut/Ateş Karaman, Derya, Medeni Hukuk, 6098 sayılı Yeni Borçlar Kanununa Uyarlanmış, 21. Baskı, Beta Yayınları, 2015.
• Akil, Cenk, “Yargıtay Kararları Işığında Hâline Münasip Evin Haczedilmezliği (Meskeniyet) İddiası (İİK m. 82/12)”, AÜHFD, C. 60, S. 4, 2011, s. 775-808.
• Akkan Pekcanıtez, Mine, Usûl Hukuku, 15. Baskı, Oniki Levha Yay., İstanbul 2017.
• Akkıran, Gülfem, Borçlunun Hâline Münasip Evinin Haczedilmezliği, Seçkin Yayınları, Ankara 2021.
• Ali Haydar Efendi, Düreru’l-hükkâm şerhu Mecelleti’l-ahkâm, 4 Cilt, 3. Baskı, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, İstanbul 2018.
• Arslan, Ramazan/Yılmaz, Ejder/Taşpınar Ayvaz, Sema/Hanağası, Emel, İcra ve İflas Hukuku, Güncellenmiş 9. Baskı, Yetkin Yayınları, Ankara 2023.
• Aslan, Kudret, “Hacizde Sıra (Tertip)”, AÜHFD, C. 54, S. 2, 2005, s. 269- 318.
• Aslan, Kudret/Akyol Aslan, Leyla, “İlama Bağlı Para Alacağı İçin İlamsız İcra Takibi Yapılması, Dürüstlük Kuralına ve Hayatın Olağan Akışına Aykırı mıdır?”, Prof. Dr. Ramazan Arslan’a Armağan, C. 1, Ankara 2015, s. 195-251.
• Aşık, İbrahim/Oruç, Yakup/Tok, Ozan/Saçar, Ömer Faruk, İcra ve İflâs Hukuku, 2. Baskı, Seçkin Yayınları, Ankara 2023.
• Atar, Fahreddin, “Haciz”, TDV İslam Ansiklopedisi, C. 14, s. 518-520, TDV Yayınları, İstanbul 1996.
• Atar, Fahreddin, İslam İcra ve İflas Hukuku, Marmara Üniv. İlahiyat Fakültesi Yayınları, İstanbul 1990.
• Atar, Fahretttin, İslam Yargılama Hukukunun Esasları, Marmara Üniv. İlahiyat Fakültesi Yayınları, İstanbul 2019.
• Aydın, Mehmet Akif, “Borç”, TDV İslam Ansiklopedisi, C. 6, s. 285-290, TDV Yayınları, İstanbul 1992.
• Aykutalp, Aslı, “Anayasa Mahkemesi’nin 2016/10454 Başvuru Numaralı Kararı Nazarında Aile Konutunun Haczedilmezliğine İlişkin Değerlendirmeler”, Prof. Dr. Selçuk Öztek’e Armağan, C. 1, İstanbul 2022, s. 421- 446.
• Balkan, Yavuz, Haczedilmezlik ve Benzer Müesseseler, Seçkin Yayınları, Ankara 2009.
• Bilmen, Ömer Nasuhi, Hukuk-ı İslamiyye ve Istılahat-ı Fıkhiyye Kamusu, 8 Cilt, Bilmen Basım ve Yayınevi, İstanbul ts.
• Buhârî, Ebu Abdullah Muhammed b. İsmâil, Ṣaḥîḥ-i Buḫârî, 9 Cilt, Sultaniyye Matbatu’l Kubra el-Emiriyye, Bulak 1311.
• Buhuti, Mansur b. Yunus, Keşşafü’l-kına an metni’l-İkna’, ed. Hilal Musaylihi. 6 Cilt, Daru Alemi’l Kütup, Beyrut ts.
• Bulut, Uğur, “Borçlunun Hâline Münasip Evi Üzerinde İpotek Tesisi ve Haczedilmezlikten Feragat”, DEÜHFD, Prof. Dr. Burhan Ceyhan’a Armağan, C. 12, 2010, s. 1073-1103.
• Çelik, Ferhat, Haczedilmezlik Kavramı ve Özel Kanunlarda Düzenlenen Haczedilmezlik Hâlleri, Adalet Yayınevi, Ankara 2024.
• Çelikoğlu, Cengiz Topel, Hukuki Mahiyeti ve Hüküm Etkileri İtibariyle İcra Mahkemesinin Yargısal Görevleri, Ekin Basım Yayın, Bursa 2023.
• Devellioğlu, Ferit, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, 31. Baskı, Aydın Kitabevi, Ankara 2015.
• Dölek, Adem/Özbay, İbrahim, “Hadis Metinlerinde ve Türk Hukuk Mevzuatında Borçların Ödenmemesinin Sonuçları”, Yargıtay Dergisi, C. 46, S. 1, 2020, s. 15- 54.
• Dönmez, Murat, “Aile Konutunun Haczi”, TBB Dergisi, S. 77, 2008, s. 349-358.
• Emir, Muhammed b. İsmail, Sübülü’s-selam şerhi Bulûgü’l-meram, 4 Cilt, Daru’l-Hadis, Kahire 1997.
• Erdoğan, Mehmet, Fıkıh ve Hukuk Terimleri Sözlülüğü, 2. Baskı, Ensar Neşriyat, İstanbul 2005.
• Göktürk, Damla, “Borçlunun Haline Münasip Evinin Tasarrufun İptali Davasına Konu Olup Olmayacağı Sorunu”, İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, C. 18, S. 36, Güz 2019/2.
• Görgün, L. Şanal/Börü, Levent/Kodakoğlu, Mehmet, İcra ve İflâs Hukuku, 4. Baskı, Yetkin Yayınları, Ankara 2023.
• Gözler, Kemal, Hukuka Giriş, Güncellenmiş 21. Baskı, Ekin Basım Yayın Dağıtım, Bursa 2024.
• Göztepe Çelebi, Ece, “Bireysel Başvuru Kararlarının Bağlayıcılığı ve İcrası Sorunu ile Kurumsallaşma İhtiyacı”, Anayasa Yargısı, C. 32, S. 1, 2016, s. 93-118.
• Işık, Serpil, “İcra Hukuku’nda Yoksulluğun Önlenmesinde Bir Araç Olarak Haczedilmezlik”, İçinde 6. Uluslararası Suç ve Ceza Film Festivali (Yoksulluk) Tebliğler, edt. Prof. Dr. Adem Sözüer, İstanbul 2016, s. 467- 503.
• İbn Âbidîn, Muhammed Emîn b. Ömer b. Abdülazîz ed-Dimaşkî, Reddü’l-muḥtâr ʿale’d-Dürri’l-muḫtâr, 6 Cilt, Şeriketü Mustafa el-Bâbî el-Halabî, Mısır 1966.
• İbn Kudâme, Abdullah b. Ahmed, el-Kâfî, 4 Cilt, Daru’l-Kutübi’l-İlmiyye, Beyrut 1994.
• İbn Kudâme, Abdullah b. Ahmed, el-Muğnî, ed. Abdullah et-Türkî, 15 Cilt, Dâru Alemi’l Kütüp, Riyad 1997.
• İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâleddin Muhammed b. Mükerrem, Lisânü’lArab, 15 Cilt, 3. Baskı, Daru Sadır, Beyrut 1414.
• Kaçak, Nazif, Açıklama ve İçtihatlarla Haczedilemezlik, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2006.
• Kahveci, Nuri, Mukayeseli İslȃm Borçlar Hukuku (Şirketler İlaveli), Hikmetevi Yayınları, İstanbul 2017.
• Kalabalık, Halil/Erdem, Murat, Temel Hukuk Bilgisi, Genişletilmiş ve Güncellenmiş 8. Baskı, Seçkin Yayınları, Ankara 2016.
• Karadağ, Özgür, “Tüketici Hakem Heyetlerinin Görevi Kapsamında Kalan Alacaklar Bakımından İlâmsız Takip Yapılıp Yapılamayacağı Sorunu”, YD, 2016/4, s. 783-806.
• Karaman, Hayreddin, Mukayeseli İslam Hukuku, 3 Cilt, 5. Baskı, Nesil Yayınları, İstanbul 1996.
• Kâsânî, Ebû Bekr Alaeddin Ebû Bekr b. Mes’ud b. Ahmed el-Hanefi, Bedâʾiʿu’ṣ-ṣanâʾiʿ fî tertîbi’ş-şerâʾiʿ, 7 Cilt, Daru’l-Kutübü’l-İlmiyye, Beyrut ts.
• Kiraz, Taylan Özgür, “İsviçre Federal Mahkemesinin Bir Kararı Çerçevesinde Takip Hukukunda Şikâyet Eden Taraf Bakımından İlgili Kavramı”, Prof. Dr. Bilge Öztan’a Armağan, Ankara 2008, s. 561-566.
• Komisyon, el-Mevsuatü’l-fıkhiyye, 45 Cilt, Kuveyt Vizaretü’l-Evkaf ve’ş-Şuuni’l-İslâmiyye, Kuveyt 1404.
• Komisyon, Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye, ts.
• Kuru, Baki, İstinaf Sistemine Göre Yazılmış İcra ve İflâs Hukuku Ders Kitabı, Legal Yayınları, Ankara 2017.
• Kuru, Baki, “Haczi Caiz Olmayan Şeyler”, AÜHFD, C. 1, S. 4, 1962, s. 277-326.
• Kuru, Baki, İcra ve İflas Hukuku El Kitabı, 2. Baskı, Adalet Yayınevi, Ankara 2013.
• Kuru, Baki, İcra ve İflâs Hukuku, C. 1, 3. Baskı, Evrim Dağıtım, İstanbul 1988.
• Merginânî, Ebü’l-Hasan Burhaneddin Ali b. Ebî Bekr, el-Hidâye, ed. Talal Yusuf, 4 Cilt, Daru İhyai’t Türasi’l Arabî, Beyrut ts.
• Muşul, Timuçin, Haciz ve Hacze İştirak, Adalet Yayınevi, Ankara 2019.
• Muşul, Timuçin, İcra ve İflâs Hukuku, 3. Baskı, Yetkin Yayınları, İstanbul 2008.
• Müslim, Müslim b. el-Haccâc, el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ, nşr. Muhammed Fuâd Abdülbâkī, 5 Cilt, Dâru İhyai’l Kutbi’l Arabiyye, Kahire 1374.
• Namlı, Mert, “Anayasa Mahkemesi’nin Aile Konutu Hakkında Haczedilemezlik Şikayetinin İleri Sürülmesine İlişkin 12.12.2019 Tarihli Kararının Değerlendirilmesi”, LHD, C. 18, S. 211, 2020, s. 3085-3120.
• Nevevi, Ebû Zekeriyyâ Muhyiddin Yahyâ b. Şeref, el-Mecmu’ şerhi’lMühezzeb, ed. Muhammed Necib el-Mutîî, 20 Cilt, Daru’l Fikir, Beyrut ts.
• Özbay, İbrahim, “İcra ve İflâs Hukukumuzda Haczedilmezlikten Feragat (İİK m. 83/a)”, AÜEHFD, C. IX, S. 1-2, 2005, s. 543-567.
• Özbek, Mustafa Serdar, “Tüketici Hakem Heyetinin Görevine Giren Alacaklarla İlgili Olarak İlâmsız Takip Yapılamayacağına İlişkin Yargıtay Kararlarının Tahlili”, MİHDER, S. 2, 2015, s. 39-68.
• Özekes, Muhammet, İcra Hukukunda Temel Haklar ve İlkeler, Adalet Yayınları, Ankara 2009.
• Pehlivanlı, Gündüz, Açıklamalı İcra ve İflas Kanunu, Turhan Kitabevi, Ankara 1998.
• Pekcanıtez, Hakan/Simil, Cemil, İcra- İflâs Hukukunda Şikâyet, 2. Baskı, Vedat Kitapçılık, İstanbul 2017.
• Pekcanıtez, Hakan/Atalay, Oğuz/Sungurtekin Özkan, Meral/Özekes, Muhammet, İcra ve İflas Hukuku Ders Kitabı, 10. Baskı, Oniki Levha Yayıncılık, İstanbul 2023.
• Remlî, Şemseddin Muhammed b. Ahmed, Nihayetü’l-muhtac ila şerhi’lminhac, 8 Cilt, Daru’l Fikir, Beyrut 948.
• Sabuni, Muhammed Ali, Fıkhu’l Muâmelât, 4 Cilt, el-Mektebetü’l Asriyye, Beyrut 2007.
• Selçuk, Seyhan, “İcra ve İflâs Kanunu’nun 79/a Maddesi Uyarınca Konutta Haciz”, İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 14, S. 2, 2023, s. 412-425.
• Serahsî, Şemsüleimme Muhammed b. Ahmed, el-Mebsûṭ, 30 Cilt, Daru’l Marife, Beyrut 1431.
• Şafii, Ebû Abdullah Muhammed b. İdris b. Abbas, el-Üm, 2. Baskı, 8 Cilt, Daru’l Fikir, Beyrut 1983.
• Şevkânî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ali, es-Seylü’l-cerrari’l-mütedaffik ala hadaiki’l-ezhar, Daru İbn Hazm, ts. Şevkânî, Muhammed b. Ali, Neylü’l-evtar şerhi Münteka’l-ahbar, 8 Cilt, Daru’l-Hadis, Mısır 1993.
• Taşpınar, Sema, Borçlunun Bazı Mallarının Haczedilememesi ve Nedenleri (Haczedilmezlik ve Nedenleri), Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi SBE, 1994.
• Taşpınar Ayvaz, Sema, Tüketici Hakem Heyetlerinin İşleyişi ve Sorunlar (Tüketici Hukuku Konferansı, 5-6 Aralık 2015), Ankara 2016, s. 283-306.
• Turay, Fatih, Finansal Açıdan İslȃm Borçlar Hukuku (İslami Finans Teorisi), 1. Baskı, Ensar Neşriyat, İstanbul 2019.
• Topuz, Gökçen, “Aile Konutunun Haczi ve Kiralanan Aile Konutunun İlâmsız İcra Yoluyla Tahliyesi”, ERÜHFD, C. 3, S.1, 2008, s. 271-291.
• Umar, Bilge, İcra ve İflâs Hukukunun Tarihî Gelişmesi ve Genel Teorisi, Ege Üniv. İktisadi ve Ticari İlimler Fak. Yayınları, İzmir 1973.
• Yıldırım, Kamil/Yıldırım, Nevhis Deren, İcra Hukuku, 4. Baskı, Beta Yayınları, İstanbul 2009.
• Yılmaz, Ejder/Yardım, Mehmet Ertan, Tüketici Hakem Heyeti Milli Şerh, 6502 Sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun Şerhi, Aristo Yayınları, İstanbul 2016.
• Wensinck, Arent Jean, el-Mu’cemü’l-müfehres li-elfâzi’l-hadis’in-nebevi, 8 Cilt, Daru’d-davet, İstanbul 1988.
• Zeyleî, Osman b. Ali, Tebyinü’l-hakayık, 6 Cilt, Matbaatü’l Kübra elEmiriyye, Kahire 1314.
• Zuhaylî, Vehbe, el-Fıkhü’l-İslâmî ve edilletuhu, çev. Ahmet Efe vd, 10 Cilt, Risale Yayınevi, İstanbul 1994.