Türk Sinema Mevzuatının Gözden Kaçan Halkası: 1936 Sinema Film ve Senaryolarının Kontrolüne Dair Talimatnâme

Öz

Türk sinema tarihinde, sinemaya özgü genel, soyut ve objektif ilk hukukî düzenleme, denetimle sınırlı kurallar öngören 1932 tarihli Sinema Filmlerinin Kontrolüne Ait Talimatnâme’dir. Bu hukuki metni sırayla, 1936 Sinema Film ve Senaryolarının Kontrolüne Dair Talimatnâme, 1939 Film ve Film Senaryolarının Kontrolüne Dair Nizamnâme, 1977 Film ve Film Senaryolarının Denetlenmesi Hakkında Tüzük, 1983 Film ve Film Senaryolarının Denetlenmesine İlişkin Tüzük, 1986 Sinema, Video ve Müzik Eserleri Kanunu ve 2004 Sinema Filmlerinin Değerlendirilmesi ve Sınıflandırılması ile Desteklenmesi Hakkında Kanun izlemiştir. 1932-1986 yılları arasındaki sinema düzenlemeleri Osmanlı Devleti’nde olduğu gibi “denetime ilişkin kurallar” ihtiva etmektedir. 1986 Sinema, Video ve Müzik Eserleri Kanunu, sinemaya özgü olmamakla birlikte, denetim odaklı sinema düzenine son vermiştir. Sinemaya özgü, alanı çok yönlü düzenleyen genel, soyut ve objektif kurallar öngören hukukî metin ise Avrupa Birliği ile uyum sürecinde hazırlanan ve hâlen uygulanan 2004 Sinema Filmlerinin Değerlendirilmesi ve Sınıflandırılması ile Desteklenmesi Hakkında Kanun’dur. Türk sinema mevzuatı, sinemayı çeşitli yönlerden ele alan literatürde değerlendirilmiştir. Bu araştırmaların genelinde 1936 yılındaki Sinema Film ve Senaryolarının Kontrolü Talimatnâmesi gözden kaçmıştır. Oysa bu Talimatnâme Resmi Gazete’de yayınlanmış ve yürürlüğe girişi ve içeriği dönem gazetelerinde haber konusu olmuştur. 1934 yılında sinemanın denetimle ilgili kanunî bir dayanağa kavuşması, kanunda öngörülen bu denetimin ayrıntılandırılmasına gerek duyulması ve 1932 Sinema Talimatnâmesi’nin zamanla ortaya çıkan ihtiyaçları karşılayamaması 1936 Sinema Talimatnâmesi’nin kabulüne yol açmıştır. Bu yeni Talimatnâme, 1932 Sinema Talimatnâmesi’ni yürürlükten kaldırırken, sinema senaryo ve filmlerinin denetiminde, özellikle Denetim Komisyonu yapısında, denetim kriterlerinde, Komisyon Kararlarına itiraz şekli ve aşamalarında değişiklikler getirmiştir. Talimatnâme’nin uygulanması Kontrol Komisyonlarının, film denetleme örneklerinde dönem karar defterlerine yansımıştır.

Anahtar Kelimeler

• Sinema
• sansür
• film denetimi
• film sansürü
• film denetim komisyonu
• 1936 Sinema Film ve Senaryolarının Kontrolüne Dair Talimatnâme

The Overlooked Link of Turkish Cinema Legislation: 1936 Regulation on the Control of Cinema Films and Scripts

Öz

In the history of Turkish cinema, the first general, abstract and objective legal regulation specific to cinema is the Regulation on the Control of Cinema Films dated 1932, which stipulates rules limited to control. This legal text was followed by the 1936 Regulation on the Control of Cinema Films and Scripts, the 1939 Regulation on the Control of Films and Film Scripts, the 1977 Regulation on the Control of Films and Film Scripts, the 1983 Regulation on the Control of Films and Film Scripts, the 1986 Law on Cinema, Video and Music Works, and the 2004 Law on the Evaluation, Classification and Support of Cinema Films. Cinema regulations between 1932 and 1986 included “rules regarding control” as in the Ottoman Empire. The 1986 Law on Cinema, Video and Music Works, although not specific to cinema, put an end to the control-oriented cinema system. The legal text which is specific to cinema and which stipulates general, abstract and objective rules regulating the field in multiple aspects is the 2004 Law on the Evaluation, Classification and Support of Cinema Films, which was prepared during the harmonisation process with the European Union and is still in force. Turkish cinema legislation has been addressed in literature that examines cinema from various perspectives. In general, the 1936 Cinema Film and Screenplay Control Regulation has been overlooked in these studies. However, this Regulation was published in the Official Gazette and its entry into force and content were reported in newspapers of the period. In 1934, the fact that cinema had a legal basis for inspection, the need to elaborate the inspection envisaged in the law, and the fact that the 1932 Cinema Instruction Regulation could not meet the needs that emerged over time led to the adoption of the 1936 Cinema Instruction Regulation. While this new Regulation repealed the 1932 Cinema Regulation, it brought changes to the inspection of cinema scripts and films, especially in the structure of the Control Commission, the inspection criteria, the form and stages of objection to Commission Decisions. The implementation of the Regulation was reflected in the period decision books of the Control Commissions in the film inspection examples.

Anahtar Kelimeler

• Cinema
• censorship
• film control
• film censorship
• film control commission
• 1936 Instructions on the Control of Cinema Films and Scripts.

Kaynakça

1. Alyot, Halim, Türkiye’de Zabıta, Emniyet Genel Müdürlüğü Polis Akademisi Türk Polis Tarihi Araştırmaları Merkezi, Ankara 2008.
2. Ataman, Afif, Türk Sinemasında Sansür ve Etkileri, Sanatta Yeterlik Tezi, Mimar Sinan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2013.
3. Baykal, Kemal Cem, Avrupa Birliği’ne Uyum Sürecinde 5224 Sayılı Kanun Çerçevesinde Sinema Filmlerinin Denetlenmesi ve Ortaya Çıkan Sorunlar, Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2015.
4. Beyoğlu, Süleyman, İmparatorluktan Cumhuriyete Türk Sineması (1895-1939), Dergâh Yayınları, İstanbul 2018.
5. Bingöl, Mahmut/Can Maraşlı, Merve, “Erken Cumhuriyet Dönemi ve Öncesinde Kitle İletişim Alanındaki Yasal Düzenlemeler”, İletişim Kuram ve Araştırma Dergisi, S. 64, 2023, s. 155-176.
6. Bozis, Yorgo/Bozis, Sula, Paris’ten Pera’ya Sinema ve Rum Yöneticiler, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2014.
7. Ceylan, Ayhan, “Başlangıçtan Günümüze Türk Sinema Mevzuatında Bir Denetim Kriteri Olarak “Din”, Medya ve Din Sempozyumu, İstanbul Ticaret Üniversitesi, 2-3 Nisan 2015, Sempozyum Bildirileri, Yay. Haz. Mete Çamdereli/Nihal Kocabay Şener/Betül Onay Doğan, İstanbul Ticaret Üniversitesi, İstanbul 2015, s. 144-152.
8. Coşkun, Sena, “Sinema Filmlerinin Denetimi”, Kitle İletişiminde Denetim, Edt. Ahmet Çiftçi, Adalet Yayınevi, Ankara 2021, s. 261-319.

9. Chowdhry, Prem, “Propaganda and Protest: The Myth of the Muslim Menace in an Empire Film (The Drum, 1938)”, Studies in History, C. 16, S. 1, February 2000, s. 109-130.
10. Çiftçi, Ahmet, “Mukayeseli Hukuk Açısından Film Denetim Sistemleri ve 3257 Sayılı Sinema, Video ve Müzik Eserleri Kanununun Getirdiği Sistem”, Selçuk İletişim, C. 2, S. 1, 2001, s. 16-35.
11. Evren, M. Burçak, Türk Sinemasının 100 Yılı, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, İstanbul 2014. Gökmen, Mustafa, Başlangıçtan 1950’ye Türk Sinema Tarihi ve Eski İstanbul Sinemaları, Denetim Ajans Basımevi, İstanbul 1989. İçel, Kayıhan, Kitle İletişim Hukuku, Yenilenmiş 15. Baskı, Beta Basım ve Yayım, İstanbul 2023.
12. Kahraman, Özlem, Türkiye’de 1923-1950 Yılları Arasında Sinema ve Tiyatro, Yüksek Lisans Tezi, Burdur Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2022.
13. Karadoğan, Ali/Öztürk, Semire Ruken, Sansür Karar Defterleri Üzerine Bir İnceleme: Türkiye’de Sinema Sansürünün Tarihi (1932-1988), C. I-III, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Ankara 2022.
14. Köse, Özen, Türk Sinemasında Sansür, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2011.
15. Onar, Sıddık Sami, İdare Hukukunun Umumî Esasları, C. I-III, 3. Baskı, Hak Kitabevi, İstanbul 1966.
16. Lüleci, Yalçın, İktidar ve Sanat (1923-1950), Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2013.
17. Onaran, Alim Şerif, Sinematoğrafik Hürriyet, İçişleri Bakanlığı Tetkik Kurulu Yayınları, Ankara 1966.
18. Önder Van Lee, Yasemin, Sinema Filmlerinin Denetiminde Genel Ahlak Kriteri, Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2019.
19. Özgüç, Agâh, Türk Sineması Sansür Dosyası, Koza Yayınları, İstanbul 1976.
20. Özön, Nijat, Türk Sinema Tarihi (1896-1960), 4. Basım, Doruk Yayıncılık, İstanbul 2013.
21. Öztürk, Serdar, Erken Cumhuriyet Döneminde Sinema, Seyir, Siyaset, Elips Kitap, Ankara 2005.
22. Özuyar, Ali, Hariciye Koridorlarında Sinema, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2019.
23. Polis Dergisi, Y. 23, S. 307, 1936.
24. Sansür Talimatnâmesi, İstanbul 1330.
25. Sim, Şükrü, Türkiye’de Sinema Filmleri ve Sansür, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1996.
26. Tarhanlı, İştar, “Sinemada Sansür Üstüne”, İdare Hukuku ve İlimleri Dergisi, C. 4, S. 1-3, 1983, s. 123-132.
27. Teksoy, Rekin, Rekin Teksoy’un Sinema Tarihi, C. I-II, 3. Baskı, Oğlak Yayıncılık, İstanbul 2009.
28. Tikveş, Özkan, Mukayeseli Hukukta ve Türk Hukukunda Sinema Filimlerinin Sansürü, İstanbul Üniversitesi Yayınları, İstanbul 1968.
29. Tongur, Hikmet, Türkiyede Genel Kolluk Teşkil ve Görevlerinin Gelişimi, İçişleri Bakanlığı Emniyet Genel Müdürlüğü Yayınları, Ankara 1946.
30. Uçar, Emine, Türk Sinemasında Sansür Konusuna Bir Yaklaşım, Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1995.
31. Ulaş, Bahri, “Türkiye’de Film Senaryolarının Tetkiki ve Sinema Filmlerinin Kontrolü”, Türk Kütüphaneciler Derneği Bülteni, C. 7, S. 3-4, 1958, s. 16-26.
32. Usta Arslan, Kader, Türkiye’de Sinema Filmleri Mevzuatında Öndenetim, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2024.
33. Yüksel, Rahime Fulya, Sansür Bağlamında Türkiye’de Siyaset, ve Sinema İlişkisi, Yüksek Lisans Tezi, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2019.