Osmanlı Devletinde Maliye Nezâreti Hukuk Müşavirliği Ve Dava Vekilliği

Yıl 2025, Cilt: 29 Sayı: 2, 753 - 793, 22.12.2025

Galip Çağ , Funda Öztürk

https://doi.org/10.60002/ebyuhfd.1698488

Öz

Tanzimat, Osmanlı hukuk sisteminde önemli değişimlere yol açarken bu dönemde Batı hukuk sisteminden faydalanılması neticesinde dava vekili, müddeiumûmî, hukuk müşaviri gibi meslek grupları Osmanlı hukukunda yerini aldı. Bu yeni anlayış çerçevesinde oluşturulan yapı zaman içerisinde birbirini etkileyen ve birbiriyle bağlantılı bir sistemin oluşmasına zemin hazırladı. Ki bu durum Osmanlı hukuk sisteminin kurumsallaşmasına da olanak sağladı. Zira bu değişim sadece adli sistemde yaşanmamış idare, eğitim, ekonomi pek çok alanda kendini hissettirmişti. Bu bağlamda her bir kurum kendi alanında gerçekleştirdiği düzenlemelerle hem alanına hem de diğer alanlara katkı sağlayarak ilerlemenin önünü açtı.
Tanzimat’la birlikte yaşanan değişim nezâretleri daha etkin hale getirirken bu durum nezâretlerin iş yükü ve sorumluluklarını da arttırdı. Bu çalışma da Maliye Nezâreti temel alınarak nezâretin gerek idari gerekse hukuki yapısında gerçekleşen düzenlemelerden olan hukuk müşavirliği ve dava vekilliğini ele alarak yeni sistemin işleyişini açıklamaya çalışılacaktır. Bu yapılırken de Maliye Nezâreti özelinde 1886 yılında hazırlanan Maliye Nezâretine bağlı hukuk müşavirliği ile dava vekillerine ait tâlimâtnâme merkeze alınacak ve buna bağlı bir değerlendirme ortaya konulacaktır.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı Devleti , Hukuk , Maliye Nezâreti , Dava Vekili , Kukuk Müşaviri

Ministry of Finance Legal Counsel and Profession of Lawyer in The Ottoman State

Öz

While the Tanzimat led to significant changes in the Ottoman legal system, as a result of the use of the Western legal systems in this period, professional groups such as lawyers, prosecutors and legal counsel took their place in Ottoman law. The structure created within the framework of this new understanding paved the way for the formation of a system that affects each other and is interconnected over time. This situation also allowed the institutionalization of the Ottoman legal system. Because this change was not only experienced in the judicial system, but also made itself felt in many areas of administration, education and economy. In this context, each institution paved the way for progress by contributing to both its field and other fields with the arrangements it made in its own field.
While the changes experienced with the Tanzimat made the overseizers more effective, this situation also increased the workload and responsibilities of the overseers. In this study, based on the Ministry of Finance, it will be tried to explain the functioning of the new system by considering legal counsel and profession of lawyer, which are among the regulations in both the administrative and legal structure of the ministry. While this is being done, the legal counsel of the Ministry of Finance and the instruction of the lawyers, which were prepared in1886 for the Ministry of Finance, will be taken to the center and an evaluation will be put forward accordingly.

Anahtar Kelimeler

Ottoman State , Law Ministry of Finance , Lawyer , Legal Counsel

Kaynakça

• Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivi [BOA]
• Sadaret, Mukavelenameler [A.} DVN. MKL.], 44/2.
• Bâb-ı Âlî Evrak Odası [BEO], 1567/117484; 1647/123504; 3934/295026; 3809/285647.
• Dahiliye Mektubi Kalemi [DH. MKT.], 811/36; 668/36; 1740/36; 516/57; 630/56.
• Hariciye Nezâreti, İstişare Odası [HR. HMŞ. İŞO.], 173/76; 166/4.
• Hariciye Nezâreti, Sicil-i Ahval İdare-i Umumiyyesi Müdüriyeti [HR. SAİD.], 4/12.
• Hariciye Nezâreti, Tercüme Odası [HR.TO.], 533/6.
• Hariciye Nezâreti, Umur-ı Hukukiye-i Muhtalita Müdüriyeti [HR. UHM.], 229/91; 121/24.
• İrade, Dâhiliye [İ. DH.], 1184/92633; 1108/86797.
• İrade, Maliye [İ. ML.], 25/57.
• İrade, Meclis-i Mahsus [İ. MMS.], 142/12.
• İrade, Taltifat [İ. TAL.], 377/46; 60/56; 133/58; 138/32; 156/11.
• İrade, Ticaret ve Nafia [İ. TNF.], 12/33.
• Mabeyn-i Hümayun Evrakı, İradeleri [MB. İ.], 79/131.
• Maârif Nezâreti, Mektubi Kalemi [MF. MKT.], 857/19; 1224/18; 771/64; 312/2.
• Maliye Nezâreti, Maliye Nezâreti Emlak-ı Emiriyye Müdüriyeti [ML. EEM.], 648/71.
• Meclis-i Vükela Mazbataları [MV.], 141/83; 84/44; 12/85; 27/41.
• Şûrâ-yı Devlet [ŞD.], 17/8; 510/12; 1050/14; 1031/67; 2980/36; 2450/6; 2955/4; 2955/43; 2956/39; 2957/36; 2960/44; 2960/70; 2961/67; 2942/2; 2942/10; 2942/23; 2791/59.
• Teftişat-ı Rumeli Evrakı (Rumeli Müfettişliği), Umum Evrakı [TFR. I. UM.], 20/1907.
• Yıldız, Resmi Maruzat [Y. A. RES.], 41/14.
• Yıldız, Esas Evrakı [Y. EE.], 83/22.
• Yıldız, Maliye Nezâreti Maruzatı [Y. PRK. ML.], 6/47.
• Zaptiye [ZB.], 341/77; 341/5.
• Telif Eserler Ahmet Lütfi, Mirat-ı Adalet yahud Tarihçe ‘Adliyye Devlet-i ‘Aliyye, 1304.
• Ahmet Lütfi, Osmanlı Adalet Düzeni, Çev. E. Beylem, Marifet Yayınları, İstanbul 1997.
• Akgündüz, Ahmet, İslam ve Osmanlı Hukuku Külliyatı Kamu Hukuku, C. 1, Osmanlı Araştırmaları Vakfı Yayınları, İstanbul 2011.
• Akyıldız, Ali, “II. Abdülhamid’in Çalışma Sistemi, Yönetim Anlayışı ve Bâbıâli’yle (Hükümet) İlişkileri”, Osmanlı, C. 2, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara 1999, s. 286-297.
• Akyıldız, Ali, Osmanlı Merkez Bürokrasisi (1836-1856), 1. Bası, Timaş Yayınları, İstanbul 2018.
• Balcı, Sezai, “Osmanlı Devleti’nde Modernleşme Girişimlerine Bir Ör- nek: Lisan Mektebi”, Tarih Araştırmaları Dergisi, C. 27, S. 44, 2008, s. 77-98.
• Barkan, L. Ömer, Türk Toprak Hukuku Tarihinde Tanzimat ve 1274 (1858) Tarihli Arazi Kanunnamesi, Maarif Matbaası, İstanbul 1940.
• Belgesay, M. Reşit, “Tanzimat ve Adliye Teşkilatı”, Tanzimat I, MEB, İstanbul 1999, s. 211-220.
• Bingöl, Sedat, Tanzimat Devrinde Osmanlı’da Yargı Reformu, Anadolu Üniversitesi Yayınları, Eskişehir 2004.
• Bozkurt, Gülnihal, Batı Hukukunun Türkiye’de Benimsenmesi, 2. Bası, TTK, Ankara 2010.
• Cin, Halil, Osmanlı Toprak Düzeni ve Bu Düzenin Bozulması, 5. Bası, Berikan Yayınevi, Ankara 2019.
• Cin, Halil, “Tanzimat Döneminde Osmanlı Hukuku ve Yargılama Usul- leri”, 150. Yılında Tanzimat, TTK, Ankara 1992, s. 11-32.
• Çağ, Galip/Öztürk, Funda, “Osmanlı Devleti’nde Adli Modernleşme: Tanzimat Döneminde Dava Vekilliği (Avukatlık) ve Baronun Ortaya Çı- kışı”, Vakanüvis-Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, C. 6, S. 2, 2021, s. 537-560.
• Çakmak, Aydın, Hariciye Nezâreti (1836-1924), Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, 2020.
• Demirel, Fatmagül, Adliye Nezareti Kuruluşu ve Faaliyetleri (1876- 1914), 2. Bası, Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi, İstanbul 2010.
• Deniz, Ahmet/Akarçay, Pınar/Karakaş, Adem, “Osmanlıda Belediyeci- liğin Gelişimi ve Modernleşme Çabaları”, Akademik Bakış Dergisi, S. 64, 2017, s. 314-325.
• Devellioğlu, Ferit, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, 23. Bası, Ay- dın Kitabevi, Ankara 2006.
• Dinç, Güven, “Osmanlı Devleti’nde Uluslararası Hukuk Anlayışının Ku- rumsallaşması: Bâbıâli Hukuk Müşavirliği (İstişare Odası)”, Turcology Research, S. 74, 2022, s. 382-392.
• Düstur, Tertib I, Cilt III. https://acikerisim.tbmm.gov.tr/items/943870e6- d252-4eeb-a24d-eddaad616be8, E.T. 11.05.2025.
• Düstur, Tertib I, Cilt IV, Mahmud Bey Matbaası, İstanbul 1299.
• https://acikerisim.tbmm.gov.tr/items/943870e6-d252-4eeb-a24d-ed- daad616be8, E.T. 11.05.2025.
• Düstur, Tertib I, Cilt V, Başvekalet Matbaası, Ankara 1937. https://aci- kerisim.tbmm.gov.tr/items/943870e6-d252-4eeb-a24d-eddaad616be8, E.T. 11.05.2025.
• Fendoğlu, Tahsin, “Tanzimat Sonrası Hukuki Düzenlemeler ve Hukuk Düalizmi”, Türkler, C. 14, Editörler, H. Güzel/K. Çiçek/S. Koca, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara 2002, s. 739-750.
• Findley, V. Carter, “Hariciye Nezâreti”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 16, İstanbul 1997, s. 178-180.
• Gökmen, Ertan, “Osmanlı Mülki Memurlarının Emekli Maaşları (1880- 1912)”, Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı, C. 20, S. 32, 2022, s. 79- 108.
• Genell, M. Aimee, “The Well-Defended Domains: Eurocentric Internati- onal Law and the Making of the Ottoman Office of Legal Counsel”, Jour- nal of the Ottoman and Turkish Studies Association, C. 3, S. 2, 2016, s. 255-275.
• Güneş, Hakverdi, Salnamelere Göre Hariciye Nezareti Teşkilatı, Yüksek Lisans Tezi Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2016.
• Hayta, Necdet/Ünal, Uğur, Osmanlı Devleti’nde Yenileşme Hareketleri (XVII. Yüzyıl Başlarından Yıkılışa Kadar), 3. Bası, Gazi Kitabevi, Ankara 2008.
• Karakoç, Serkiz, Ceza Kanûnu-Tahşiyeli, Sanat Matbaası, 1331.
• Kasap, Sevilay, Osmanlı Merkez Bürokrasisinde Gayrimüslimlerin İstih- damı (1839-1876), Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştır- maları Enstitüsü, 2011.
• Kenanoğlu, M. Macit, Ticaret Kanunnamesi ve Mecelle Işığında Osmanlı Ticaret Hukuku, Lotus Yayınları, Ankara 2005.
• Kenanoğlu, M. Macit, “Nizamiye Mahkemeleri”, TDV İslâm Ansiklope- disi, C. 33, İstanbul 2007, s. 185-188.
• Kılıç, Musa, Osmanlı Hariciyesinde Gayrimüslimler (1836-1876), Dok- tora Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2009.
• Koyuncu, Nuran, “Hukuk Mektebinin Doğuşu”, Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. XVI, S. 3, 2012, s. 163-183.
• Kütükoğlu, S. Mübahat, “Defterdar”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 9, İs- tanbul 1994, s. 94-96.
• Nakiboğlu, Aslıhan, “19. Yüzyılda Osmanlı Maliyesinde Değişim, Bü- rokratik Düzenlemeler ve Maliye Nezâretinin Kurulması”, Niğde Üniver- sitesi İİBF Dergisi, C. 5, S. 2, 2012, s. 74-94.
• Onar, S. Sami, “İslam Hukuku ve Mecelle”, Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi, C. 3, İletişim Yayınları, İstanbul 1985, s. 580-587.
• Ortaylı, İlber, “Osmanlı Maliyesi ve Tarihi, Tanzîmât Devri ve Sonrası İdari Teşkilat”, Devlet ve Toplum, C. 1, 1994.
• Özkent, A. Haydar, “Türk Avukatlığının Tarihine Kısa Bir Bakış”, İstan- bul Barosu Mecmuası, Cumhuriyet’in 15. Yıldönümü Fevkalade Nüshası, İstanbul 1938, s. 5-28.
• Öztürk, Osman, “Osmanlılarda Tanzimat Sonrası Yapılan Hukuki Çalış- malar ve Mecelle-i Ahkam-ı Adliyye”, Osmanlı, C. 6, Editör, G. Eren, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara 1999, s. 504-517.
• Shaw, S. J./Shaw, E. K., Osmanlı İmparatorluğu ve Modern Türkiye, C. II, Çev. M. Harmancı, 3. Bası, E Yayınları, İstanbul 2010.
• Şener, Abdüllatif, Tanzimat Dönemi Osmanlı Vergi Hukuku, 1. Bası, Alfa Yayınları, İstanbul 2021.
• Yılmaz, Ejder, “Bir Meslek Olarak Dünden Yarına Doğru Avukatlık”, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 44, S. 1, 1995, s. 193- 208.
• Yörük, A. Ali, Mekteb-i Hukuk’un Kuruluşu ve Faaliyetleri (1878-1900), Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Ensti- tüsü, 2008.
• Yolalıcı, Emin, “XIX. Yüzyıl ve Sonrası Osmanlı Devleti’nde Eğitim ve Öğretim Kurumları”, Osmanlı, C. 5, Editör, G. Eren, Yeni Türkiye Yayın- ları, Ankara 1999, s. 281-296.
• https://lugatim.com/