HIV Pozitif Vakalarda Hekimin Diğer Partnere Bildirimde Bulunmasının Ceza Hukuku Bakımından Değerlendirilmesi

Öz

Etik ilkelerin geniş çerçevede tartışma alanı bulduğu HIV (Human Immunodeficiency Virus) pozitif vakalar, özellikle bireysel haklar ile toplum sağlığı arasında ciddi bir çatışma ortaya çıkarmaktadır. Gerçekten de HIV taşıyan hastanın partnerine bildirimde bulunmanın etik ve hukuki sınırları, hasta mahremiyeti ile kamu sağlığını koruma gerekliliği arasında hassas bir dengeye dayanmaktadır. İnsan bağışıklık sistemi üzerinde ölümle sonuçlanacak derece tahribat yaratabilen HIV, bir taraftan cinsel yolla bulaşma riski oluştururken diğer yandan taşıyıcıyı bireysel ve toplumsal damgalamayla karşı karşıya bırakabilmekte, ailesel, sosyal ve ekonomik yönden yıkıcı sonuçlara sebebiyet verebilmektedir. Bu noktada hekim açısından bir rehber niteliğinde olan partner bildirim programları, yıllardır birçok ülkede bulaşıcı hastalıklarla mücadelede bir halk sağlığı koruma stratejisi olarak kullanılmaktadır. Bu tür programlar ile enfekte bireylerin cinsel partnerlerinin bilgilendirilmesi sağlanarak hastalığın yayılmasını engelleme amaçlanmaktadır. Türkiye’de ise mevcut mevzuatta açık bir düzenleme olmaması, hekimlerin hukuki riskler olmaksızın karar vermesini zorlaştırmaktadır. Nitekim her iki durumda da cezai sorumluluk gündeme gelebilecektir. Çalışmada söz konusu süreçte karşılaşılabilecek suç tipleri uluslararası kuruluşların bildirim konusundaki temel ilkeleri de göz önünde bulundurularak incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• HIV
• Partner Bildirimi
• Hasta Mahremiyeti
• Bulaşıcı Hastalık
• Hekimlerin Cezai Sorumluluğu

Evaluation of The Doctor’s Notification to The Other Partner in HIV Positive Cases in terms of Criminal Law

Öz

HIV (Human Immunodeficiency Virus) positive cases, in which ethical principles are widely debated, pose a serious conflict between individual rights and public health. Indeed, the ethical and legal limits of notifying the partner of a patient with HIV are based on a delicate balance between patient privacy and the need to protect public health. HIV, which can cause a fatal damage to the human immune system, poses a risk of sexual transmission on the one hand, and on the other hand, it can expose the carrier to individual and social stigmatization and cause devastating familial, social and economic consequences. At this point, partner notification programs, which are a guide for physicians, have been used as a public health protection strategy in the fight against infectious diseases in many countries for years. Such programs aim to prevent the spread of the disease by informing the sexual partners of infected individuals. In Turkey, the lack of a clear regulation in the current legislation makes it difficult for physicians to make decisions without legal risks. As a matter of fact, criminal liability may arise in both cases. In this study, the types of crimes that may be encountered in this process are examined by taking into consideration the basic principles of international organizations on notification.

Anahtar Kelimeler

• HIV
• Partner Notification
• Patient Privacy
• Infectious Disease
• Criminal Liability of Physicians

Kaynakça

1. Artuk, M. Emin/Gökcen, Ahmet/Alşahin, M. Emin/Çakır, Kerim, Ceza Hukuku Özel Hükümler, 20. Bası, Adalet Yayınevi, Ankara 2022.
2. Artuk, M. Emin/Gökcen, Ahmet/Alşahin, M. Emin/Çakır, Kerim, Ceza Hukuku Genel Hükümler, 14. Bası, Seçkin Yayınevi, Ankara 2020.
3. Aydın, Nizamettin, “Tıp Ceza Hukukunda Verileri Hukuka Aykırı Olarak Verme ve Ele Geçirme Suçu (TCK m. 136.)”, Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 21, S. 2, 2013, s. 7-30.
4. Bernstein, Bobbi, “Solving the Physician’s Dilemma: an HIV PartnerNotification Plan”, Stanford Law & Policy Review, C. 6, S. 2, 1995, s. 27-136.
5. Büyükay, İbrahim, “Hekimin Sır Saklama Yükümlülüğü”, AÜHFD, C. VIII, S. 1-2, 2004, s. 383 – 396.
6. Can, Neslihan, “Hasta Mahremiyeti Hakkı”, TBB Dergisi, S. 147, 2020, s. 183-219.
7. Die AIDS-Hilfen Österreichs, RATGEBER RECHT-HIV und AIDS, (Edt: Maritta Teufl-Bruckbauer, Mag. Andreas Kamenik, Willi Maier), Salzburg 2013.
8. Erbaş, Rahime, Türk Ceza Kanunu’nda Görünüşte İhmali Suçlarda Garantörlük, Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi SBE, İstanbul 2019.

9. Erdem, Mustafa Ruhan, “Cinsel İlişki Yoluyla Başkasına HIV Bulaştırmanın Cezalandırılabilirliği Sorunu”, AÜEHFD, C. VIII, S. 1-2, 2004, s. 73-91.
10. Hakeri, Hakan, Tıp Ceza Hukuku, 4. Bası, Seçkin Yayınevi, Ankara 2024.
11. Hilgendorf, Eric, Einführung in das Medizinstrafrecht, Çev. Salih Oktar, Yetkin Yayınları Ankara 2021.
12. Karataş, Mehmet/ Ataç, Adnan/ Uçar, Muharrem/ Kantarcı, Muhammed Nabi, “HIV Pozitif Kişilerin Eşlerine Hastalığı Bildirme(me)nin Yasal ve Etik Açıdan Değerlendirilmesi” İnönü Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi, C. 17, S. 3, 2010, s. 215-222.
13. Kaya, Özge Nefise, Kişisel Verilerin Korunması Kapsamında Hasta ve Hasta Yakınlarına Gerçeğin Söylenmesi, Seçkin Yayınevi, Ankara 2023.
14. Kaygusuz, Serap, Taksirle Öldürme Taksirle Yaralama Trafik Güvenliğini Tehlikeye Sokma Suçları, 3. Bası, Seçkin Yayınevi, Ankara 2022.
15. Koca, Mahmut/Üzülmez, İlhan, Türk Ceza Hukuku Özel Hükümler, 10. Bası, Adalet Yayınevi, Ankara 2024.
16. Koca, Mahmut/Üzülmez, İlhan, Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler, 17. Bası, Seçkin Yayınevi, Ankara 2024.
17. Lazzarini, Zita/Bray, Sarah/Burris, Scott, “Evaluating the Impact of Criminal Laws on HIV Risk Behavior”, Journal of Law, Medicine & Ethics, S. 30, S. 2, 2002, s. 239–253.
18. Lehman, J. Stan/Carr, Meredith H./Nichol, Allison J./Ruisanchez, Alberto/Knight, David W./Langford, Anne E./Gray, Simone C./Mermin, Jonathan H., “Prevalence and Public Health Implications of State Laws that Criminalize Potential HIV Exposure in the United States”, AIDS and Behavior, C. 18, S. 6, 2014, s. 997-1006.
19. Neumann, C., “Die ärztliche Schweigepflicht bei HIV-Infektion oder wenn Schweigen nicht mehr Gold ist (Zum Beschluß des Oberlandesgerichts Frankfurt am Main vom 08.07.1999 (Az. 8 U 67/99)”, Anästhesiologie & Intensivmedizin, S. 43, 2002, s. 219-221.
20. Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights and the Joint United Nations Programme on HIV/AIDS, International Guidelines on HIV/AIDS and Human Rights 2006 Consolidated Version1.
21. Özgenç, İzzet, Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler, 20. Bası, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2024.
22. Pozitif Yaşam Derneği, AIDS, İnsan Hakları ve Yasalar Türkiye’de AIDS Konusundaki Yasal Düzenlemeler ve Öneriler, Haz. Muhtar Çokar, Süleyman Anıl, Gürkan Sert, Şevki Sözen, Habibe Yılmaz Kayar, Murat Yüksel, 2008.
23. Şen, Ersan/ Kaplan, Dilşad Firuze, “Kamu Görevlisi Hekimin Ceza Sorumluluğunda TCK m.85’in ve m.257’nin Yeri”, https://sen.av.tr/tr/makale/kamu-gorevlisi-hekimin-ceza-sorumlulugunda-tck-m-85-in-ve-m-257-nin-yeri, E.T. 10.03.2025.
24. Tezcan, Durmuş/Erdem, Mustafa Ruhan/Önok, Murat, Teorik ve Pratik Ceza Özel Hukuku, 22. Bası, Seçkin Yayınevi, Ankara 2024.
25. Towards Zero: the HIV Action Plan for England - 2022 to 2025, Published: 1 December 2021.
26. Törenli Çakıroğlu, Meral, “Hekimin Borçlarından Özel Olarak Sır Saklama Borcu”, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 12, S. 2, 2010, s. 159-181.
27. Worl Health Organization, Guıdelınes on HIV Self-Testıng and Partner Notıfıcatıon - Supplement to Consolıdated Guıdelınes on HIV Testıng Servıces, Aralık 2016.
28. Yokuş Sevük, Handan, “Görevi Kötüye Kullanma Suçu (TCK, m. 257)”, DÜHFD, C. 23, S. 39, 2018, s. 257-316. Center For AIDS Prevention Studies, “Is There A role For Criminal Law In HIV Prevention”, https://prevention.ucsf.edu/sites/prevention.ucsf.edu/files/criminalizationFS.pdf, E.T. 12.03.2025.
29. T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü Bulaşıcı Hastalıklar ve Erken Uyarı Dairesi Başkanlığı, “HIV-AIDS Broşür”, https://hsgm.saglik.gov.tr/depo/birimler/bulasici-hastaliklar-ve-erkenuyari-db/Dokumanlar/Afisler-Brosurler/eski_hiv_brosur.pdf, E.T. 10.04.2025.
30. https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/251548/WHO-HIV-2016.22-eng.pdf;sequence=1, E.T. 03.02.2025. https://www.hivjustice.net/news-from-other-sources/us-new-report-published-on-the-enforcement-of-hiv-criminalisation-in-ohio/#, E.T. 12.03.2025.
31. https://www.thebody.com/article/what-i-wish-id-known-about-hiv-criminalization, E.T. 05.03.2025.
32. https://www.hivjustice.net/news/germany-aachen-court-re-evaluateskey-mens-rea-requirement-in-german-law-rules-hiv-transmission-without-disclosure-is-negligent-injury-not-intentional-harm/, E.T. 10.04.2025.
33. https://www.aidsmap.com/about-hiv/hiv-criminalisation-laws-aroundworld, E.T. 10.04.2025.
34. https://www.aidsmap.com/about-hiv/hiv-criminalisation-laws-aroundworld, E.T. 10.04.2025.
35. https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/251548/WHO-HIV-2016.22-eng.pdf;sequence=1, E.T. 05.04.2025.
36. https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/251655/9789241549868-eng.pdf, E.T. 05.04.2025.