Kitle İletişim Araçlarının Ceza Adaleti Üzerindeki Dönüştürücü Etkisine İlişkin Bazı Tespit ve Değerlendirmeler

Öz

Günümüzde kitle iletişim araçları tarafından adli olaylar hakkında yapılan taraflı ve önyargılı sorumsuz yayınlar aracılığıyla adil yargılanma hakkı kapsamında güvence altına alınan mahkemelerin bağımsız ve tarafsızlığı ile suçsuzluk karinesi sıklıkla ihlal edilebilmekte ve bu durum ceza adaleti bakımından olumsuz sonuçlar doğurabilmektedir. Özellikle bu konuda herhangi bir eğitime sahip olmayan ve uyulması gereken meslek etiği ilkelerini bilmeyen sosyal medya kullanıcıları tarafından yapılan paylaşımlar bu anlamda ciddi bir tehdit oluşturmaktadır. Sahip oldukları kamuoyu oluşturma gücü nedeniyle dördüncü erk olarak nitelendirilen kitle iletişim araçlarının yargı görevi yapan kimseler üzerinde bir baskı unsuru haline dönüşmemesi gerekir. Sosyal medya aracılığıyla oluşturulan kamuoyu baskısı sonucu bazı yargı kararlarında değişikliğe gidilmesi yargıya olan güveni olumsuz yönde etkilemektedir. Kamuoyunun isteklerini dikkate alması gereken merci yargı organları değil, yasama organıdır. Medya organları ve üçüncü kişiler suçsuzluk karinesine uymakla yükümlüdür. Adli olaylar hakkında yapılan haber ve sosyal medya paylaşımlarının suçsuzluk karinesini suçluluk karinesine dönüştürmemesi için kullanılan dil ve üsluba dikkat edilmeli, kamuoyunda yanlış bir kanaatin oluşmasına sebep olacak ibareler kullanmaktan kaçınılmalı ve şüphelinin kimliğini ortaya çıkaracak hususlara haberin içeriğinde yer verilmemelidir. Kitle iletişim özgürlüğü adil yargılanma hakkını ihlal edecek şekilde kullanılamaz. Kitle iletişim araçlarının yargılamanın adilliğini etkilemesi halinde mevzuatımızda öngörülen idari ve cezai müeyyidelere başvurulması gerekebilir.

Anahtar Kelimeler

• Ceza Adaleti
• Yargı Bağımsızlığı
• Suçsuzluk Karinesi
• Sosyal Medya Adaleti
• Soruşturmanın Gizliliği
• Basın Sözcülüğü
• Adil Yargılamayı Etkilemeyi Teşebbüs Suçu

Findings and Evaluations Regarding the Transformative Effect of Mass Media on Criminal Justice

Öz

Nowadays, biased and prejudiced irresponsible publications by mass media about legal cases can often violate independence and impartiality of courts and presumption of innocence, which are guaranteed under the right to a fair trial, and this can have negative consequences for criminal justice. In particular, posts made by social media users who have no education in this area and are unaware of principles of professional ethics that must be followed pose a serious threat in this regard. The Mass media, which is considered the fourth estate due to its power to shape public opinion, should not become a element of pressure on those who perform judicial functions. Changes in some judicial decisions as a result of public pressure created through social media negatively affect trust in judiciary. Authority that should take into account wishes of public is the legislative body, not the judicial bodies. Media outlets and third parties are obliged to comply with presumption of innocence. Care should be taken with language and style used in news reports and social media posts about judicial cases, to avoid transforming presumption of innocence into a presumption of guilt. Expressions that could cause public to form a false opinion should be avoided, and information that could reveal identity of the suspect should not be included in content of news. Freedom of mass communication must not be exercised in a way that violates the right to a fair trial. If mass media outlets influence fairness of a trial, administrative and criminal penalties provided for in our legislation may be applied.

Anahtar Kelimeler

• Criminal Justice
• Judicial Independence
• Presumption of Innocence
• Social Media Justice
• The Secrecy of Investigation
• Press Spokesmanship
• The Crime of Attempt to Influence a Fair Trial.

Kaynakça

1. Aktaş, Sururi, “Kriminalizasyon (Suçlaştırma) Açısından Ceza Adaleti Felsefesine Genel Bir Bakış”, EBYÜ-HFD, C. 26, S. 1, 2022, s. 1-21.
2. Bayraktar, Köksal, “Yargının Etkilenmesi Sorunu”, Hukukun Üstünlüğü, Der Yayınları, İstanbul 2021, s. 123-125. Centel, Nur, “Dürüst Yargılama ve Medya Bakımından Demokrasi Kültürü”, Medya, Suç ve Yargı Sempozyumu, 15-16 Aralık 1993, s. 57-72.
3. Centel, Nur, Ceza Muhakemesi Hukukunda Hâkimin Tarafsızlığı, Kazancı, İstanbul 1996.
4. Çelik, Özlem/Tokdemir, Sercan, “Kamu Davası ve Toplumsal Olgular”, Prof. Dr. Feridun Yenisey’e Armağan, Editör, Ayşe Nuhoğlu Beta Basım, İstanbul 2014, s. 1487-1520.
5. Değirmencioğlu, Burcu, “Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi İçtihatları Işığında ‘Masumiyet Karinesi’nin Korunması”, ASBÜ Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 1, S. 2, 2019, s. 307-356.
6. Demirbaş, Timur, Kriminoloji, 8. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2024.
7. Dönmezer, Sulhi, Basın ve Hukuku, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, İstanbul 1976.
8. Dönmezer, Sulhi, Kriminoloji, 8. Baskı, Beta Basım, İstanbul 1994.

9. Dönmezer, Sulhi/Bayraktar, Köksal, Basın Hukuku, 6. Baskı, Beta Basım, İstanbul 2016.
10. Duman, Barış, “Adliye Basın Sözcülüğü”, TBBD, C. 25, S. 101, 2012, s. 293-316.
11. Erbaş, Rahime, Ceza Muhakemesinin Soruşturma Evresinin Aleniyete Karşı Korunması, Adalet Yayınevi, Ankara 2024.
12. Ercan, Mahmut/Can, Osman, “Yargı Bağımsızlığı Perspektifinde ‘Sosyal Medya Adaleti’”, Socrates Journal of Interdisciplinary Social Studies, Volume 15, Year 8, 2022, s. 1-22.
13. Erem, Faruk, Adalet Psikolojisi, 12. Baskı, Ürün Yayınları, Ankara 2020. (Adalet Psikolojisi)
14. Erem, Faruk, Ceza Usulü Hukuku, 3. Bası, Sevinç Matbaası, Ankara 1970. (Ceza Usulü)
15. Ergüne, Elif, Ceza Muhakemesinde Suçlu Sayılmama Hakkı, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul 2024.
16. Erman, Sahir, “Türkiye’de Kitle İletişim Özgürlüğü”, Prof. Dr. Sahir Erman’a Armağan İçinde, Alfa Basım, İstanbul 1999, s. 13-26.
17. Feyzioğlu, Metin/Taner, Fahri Gökçen, Vicdani Kanaat, Islık Yayınları, İstanbul 2015.
18. Gedik, Ömer, Türk Yargı Kararları Çerçevesinde Türkiye’de Kitle İletişim Özgürlüğü, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2008.
19. Gillmor, Donald M., “Free Press and Fair Trial in English Law”, Washington and Lee Law Review, Volume 22, Issue 1, 1965, s. 17-42.
20. Gölcüklü, Feyyaz, Haberleşme Hukuku, Sevinç Matbaası, Ankara 1970.
21. Gözler, Kemal, Türk Anayasa Hukuku, 2. Baskı, Ekin Yayınları, 2018.
22. Gözübüyük, Şeref/Gölcüklü, Feyyaz, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Uygulaması, Güncelleyen ve Yenileyen Abdurrahman Saygılı, 12. Bası, Turhan Kitabevi, Ankara 2019.
23. Hafızoğulları, Zeki/Güngör, Devrim, “Türk Ceza Hukukunda Suçların Tasnifi”, TBBD, C. 20, S. 69, 2007, s. 21-50.
24. Harris, David/O’Boyle, Michael/Bates, Ed/Buckley, Carla/Harvey,Paul/Kamber, Kresimir/Lafferty, Michelle/Cumper, Peter/Green, Heather, Law of the European Convention on Human Rights, Oxford University Press, New York 2018.
25. İçel, Kayıhan/Ünver, Yener, Kitle İletişim Hukuku, 9. Bası, Beta Basım, İstanbul 2012.
26. İlkiz, Fikret, “Adli Haberler ve Adil Yargılamayı Etkilemeye Teşebbüs”, Fasikül Hukuk Dergisi, C. 2, S. 3, 2010, s. 10-16.
27. Johnston, Jane/Keyzer, Patrick/Holland Geoffry/Pearson, Mark/Rodrick Sharon/Wallace Anne, Juries and Social Media, A report prepared for the Victorian Department of Justice, Standing Council on Law and Justice, Victoria 2013.
28. Kaboğlu, İbrahim Ö., Özgürlükler Hukuku, İmge Kitabevi, Ankara 2002.
29. Kara, Eyüp, “Lekelenmeme Hakkı”, Adalet Dergisi, S. 43, 2012, s. 188-197.
30. Karakehya, Hakan/Arabacı, Murat, “Cumhuriyet Savcısının Hukuki Statüsü, Muhakemedeki Taraf Pozisyonu ve İspat Yükünün Bulunması Üzerine…”, AÜHFD, C. 65, S. 4, 2016, s. 2059-2081.
31. Kelep Pekmez, Tuba, “Ceza Muhakemesinde Objektif Bir Taraf Olarak Savcılık Makamı”, AndHD, C. 7, S. 2, 2021, s. 275-291.
32. Koyuncu, Ali, “Ceza Adaleti Usul Hukuku İlişkisi ve Vicdani Kanaat”, Ankara Barosu Dergisi, S. 4, 2011, s. 353-369.
33. Kunter, Nurullah, Ceza Muhakemesi Hukuku, 9. Bası, Beta Basım, İstanbul 1989.
34. Melemez, Burak, Adil Yargılamayı Etkilemeye Teşebbüs Suçu, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2020.
35. Memiş, Pınar, “İnternet ve Ceza Hukuku: ‘Fransa Örneği’”, Prof. Dr. Çetin Özek Armağanı, Editör, Köksal Bayraktar, Galatasaray Üniversitesi Yayınları: 32, İstanbul 2004, s. 597-608.
36. Metin, Yüksel, “Türkiye’de Yargı Bağımsızlığına İlişkin Kimi Sorunlar ve Çözüm Önerileri”, Anayasa Yargısı, C. 26, S. 1, 2010, s. 217-272.
37. Neuling, Christian-Alexander, “Ceza Adaleti ve Medya-Hazırlık Soruşturmasında Medya Aleniliği mi Yoksa ‘Adli Susma Yükümlülüğü’ mü?” Çev. Yener Ünver, Özel Yaşam Medya ve Ceza Hukuku İçinde, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2007, s. 225-239.
38. Okuyucu Ergün, Güneş, “Lekelenmeme Hakkı Kapsamında Soruşturmanın Gizliliği”, Masumiyet Karinesi ve Lekelenmeme Hakkı Sempozyumu, T.C. Adalet Bakanlığı Ceza İşleri Genel Müdürlüğü Yayınları, Ankara 2022, s. 141-146.
39. Okuyucu Ergün, Güneş, “Soruşturmanın Gizliliği”, AÜHFD, C. 59, S. 2, 2010, s. 243-275.
40. Okuyucu Ergün, Güneş, “Suçsuzluk Karinesi: ‘Alice Harikalar Diyarında’”, 10-14 Ocak 2012 Ankara Barosu Uluslararası Hukuk Kurultayı, 3. Cilt, Ankara 2012, s. 39-50.
41. Önok, Murat, “Lekelenmeme Hakkı ve Masumiyet Karinesinin İfade ve Basın Özgürlüğüne Etkileri”, Masumiyet Karinesi ve Lekelenmeme Hakkı Sempozyumu, T.C. Adalet Bakanlığı Ceza İşleri Genel Müdürlüğü Yayınları, Ankara 2022, s. 98-127.
42. Öntan, Yaprak, Israrlı Takip Suçu, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul 2025.
43. Özbek, Veli Özer, “21.Yüzyılda Ceza Adaleti”, Hukuk Felsefesi ve Sosyolojisi Arkivi, S. 13, 2005, s. 96-108.
44. Peters, Anne, “Adil Yargılanma”, Prof. Dr. Nurullah Kunter’e Armağan Adil Yargılanma Hakkı ve Ceza Hukuku İçinde, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2004.
45. Schroeder, Friedrich-Christian, “Ceza Muhakemesinde ‘Dürüst Yargılama’ İlkesi”, Çev. Cumhur Şahin, SÜHFD, C. 5, S. 1-2 (Prof. Dr. M. Şarki Berki’ye Armağan), 1996, s. 269-283.
46. Schroeder, Friedrich-Christian/Yenisey, Feridun/Peukert, Wolfgang, Ceza Muhakemesi Hukukunda Fair Trial, İstanbul Barosu Yayınları, İstanbul 1999.
47. Serttaş, Alp Tolgahan, “Ceza Yargılamasında Cumhuriyet Savcısının Tarafsızlığı Sorunu”, AkdHFD, C. 12, S. 2, Aralık 2022, s. 905-928.
48. Şahinkaya, Yalçın, Suçsuzluk Karinesi, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2008.
49. Taner, F. Gökçen, “Suçsuzluk Karinesi ve Lekelenmeme Hakkının Kapsamı Bağlamında Bir Değerlendirme”, Masumiyet Karinesi ve Lekelenmeme Hakkı Sempozyumu, T.C. Adalet Bakanlığı Ceza İşleri Genel Müdürlüğü Yayınları, Ankara 2022, s. 68-79.
50. Tokdemir, Sercan, “Ceza Adaleti Sistemine Yeni Bir Yaklaşım Olarak Onarıcı Adalet’ Mekanizması”, EÜHFD, C. 21, S. 1-2, 2017, s. 75-114.
51. Tokdemir, Sercan, The Powers of the Prosecutor in the Turkish Criminal Justice System from a Socio-Legal Approach, Adalet Yayınevi, Ankara 2025.
52. Toroslu, Nevzat, “Medya ve Hukuk: Basın Özgürlüğü ve Sınırları”, Medya Gücü ve Demokratik Kurumlar İçinde Haz. Korkmaz Alemdar, AFA Yayıncılık, İstanbul 1999, s. 56-84.
53. Trechsel, Stefan, Human Rights in Criminal Proceedings, Oxford University Press, New York 2005.
54. Ulutürk, G. Hande, “Basın Özgürlüğü Çerçevesinde Haber Verme ve Haber Alma Hakları”, BÜHFD, C. 13, S. 167-168, 2018, s. 69-151.
55. Ulutürk, G. Hande, “Suçsuzluk Karinesi”, BÜHFD, C. 13, S. 171-172, 2018, s. 63-122.
56. Üzülmez, İlhan, “Suçsuzluk Karinesi ve Basın Özgürlüğü”, Prof. Dr. Fahiman Tekil’in Anısına Armağan İçinde, İstanbul 2003, s. 929-952.
57. Üzülmez, İlhan, “Türk Hukukunda Suçsuzluk Karinesi ve Sonuçları”, TBBD, C. 18, S. 58, 2005, s. 41-72.
58. Yalçın, Can, “Halkı Yanıltıcı Bilgiyi Alenen Yayma Suçu (TCK m. 217/A) Anayasayla ve Ceza Hukukuna Hakim Olan İlkelerle Uyumlu Mudur?” Ceren Damar IV. Bilim İnsanları Sempozyumu, Editörler, Gülce Gümüşlü Tunçağıl/Burcu Ertem Özer/Dilhun Ayaydın/Setenay Baytemir Tarhan/Müberra Korkmaz/Zeynep İstemi/Cansu Kılıç Başoğlu/Burak Erdem/Arda Anıl Aydın, Yetkin Yayınları, Ankara 2024, s. 405-441.
59. Yalçın, Cemre Edip, “Yargı Erkinin Otorite ve Tarafsızlığının Korunması Amacıyla İfade Özgürlüğünün Sınırlandırılması: Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ve Anayasa Mahkemesi İçtihatları Çerçevesinde Karşılaştırmalı Bir İnceleme”, SHD, C. 11, S. 2, 2023, s. 1158-1197.
60. Yarsuvat, Duygun, “Kitle İletişim Araçlarının Ceza Adaletine Etkisi”, İÜSBFD, S. 10, 1995, s. 97-104.
61. Yıldırım, Akif, “Anayasa Mahkemesi Uygulamasında Masumiyet Karinesi”, Uyuşmazlık Mahkemesi Dergisi, S. 9, 2017, s. 491-517.
62. Yıldız, Abdülkadir, “6771 Sayılı Kanunla Anayasaya Eklenen Yargının Tarafsızlığının Anlamı Üzerine”, TAAD, S. 32, Y. 8, 2017, s. 17-31.
63. Mahkeme Kararları
64. AİHM, Campbell ve Fell/Birleşik Krallık, 7819/77-7878/77, 28.06.1984.
65. AİHM, Craxi/İtalya, 34896/97, 05.12.2002.
66. AİHM, G. Ensslin, A. Baader, J. Raspe/Federal Almanya Cumhuriyeti, 7572/76, 7586/76, 7587/76, 08.07.1978.
67. AİHM, Garycki/Polonya, 14348/02, 06.02.2007.
68. AİHM, Handyside/Birleşik Krallık, 5493/72, 07.12.1976.
69. AİHM, Piersack/Belçika, 8692/79, 01.10.1982.
70. AİHM, Prager and Oberschlick/Avusturya, 15974/90, 26.04.1995.
71. AİHM, Roşça/Moldova, 36712/10, 22.10.2019.
72. AİHM, Sramek/Avusturya, 8790/79, 22.10.1984.
73. AİHM, The Sunday Times/Birleşik Krallık, 6538/74, 26.04.1979.
74. AYM, Mehmet Hasan Altan Başvurusu, 2016/23672, 11.01.2018.
75. AYM, Uğurlu Gazetecilik Basın Yayın Matbaacılık Reklamcılık Ltd. Şti. Başvurusu (2), 2016/12313, 26.12.2019.
76. İnternet Kaynakları
77. “Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi Tarafından Üye Devletlere Hazırlanan ‘Ceza Yargılamalarının Yayımlanmasına İlişkin Hukuki Kuralların Düzenlenmesi’ ile İlgili Tavsiye Kararı No. R (2003) 13”, http://www.anayasa.gov.tr/files/insan_haklari_mahkemesi/bakanlar_komitesi/CMRec200313TRinformationThroughTheMedia.pdf, E.T. 20.08.2025.
78. “Yargıda Basın Sözcülüğü ve Medya İletişim Büroları El Kitabı”, https://sgb.adalet.gov.tr/Resimler/Dergi/1332020110952Bas%C4%B1n%20so%CC%88zcu%CC%88lu%CC%88gu%CC%88%20.pdf, E.T. 23.07.2025.
79. http://www.erzincan.gov.tr/tc-erzincan-valiligi-basin-aciklamasi-041220172, E.T. 21.07.2025.
80. http://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.5199.pdf, E.T. 18.07.2025
81. https://sozluk.gov.tr/, E.T. 20.08.2025.
82. https://tr.sputniknews.com/turkiye/201806211033948703-sakaryakepce-operatoru-kopek-ifadesi/, E.T. 21.07.2025. https://www.adaletbiz.com/ceza-hukuku/rize-de-genc-kizi-darp-eden-sahis-tutuklandi-h243795.html, E.T. 21.07.2025.
83. https://www.dha.com.tr/gundem/beyoglundaki-taciz-dehseti-ikinci-kezgozaltina-alinan-supheliler-tutuklandi-video-2515844, E.T. 21.07.2025.
84. https://www.lexpera.com.tr/mevzuat/gerekceler/turk-ceza-kanunu-madde-gerekceleri/1, E.T. 14.08.2025.
85. https://www.trthaber.com/haber/gundem/doktorun-darpla-sucladigi-uzman-cavus-gorevine-iade-edildi665133.html#:~:text=Mu%C4%9Fla'da%2C%20doktor%20darbetti%C4%9Fi%20iddias%C4%B1yla,Yata%C4%9Fan%20Devlet%20Hastanesi'ne%20kald%C4%B1r%C4%B1ld%C4%B1, E.T. 20.08.2025.
86. https://www.trthaber.com/haber/turkiye/patileri-kesilen-yavru-kopeginolumu-sorusturmasinda-tutuklama-karari-370351.html, E.T. 21.07.2025. https://www.trthaber.com/haber/turkiye/sakaryada-yavru-kopegin-olumuyle-ilgili-tutuklanan-kepce-operatoru-serbest-371989.html, E.T. 21.07.2025.