Konkordato Talep Eden Tüzel Kişinin Adli Yardıma Başvuru Hakkı

Öz

Adli yardım, Anayasa ile güvence altına alınan hak arama hürriyetinin ve adil yargılanma hakkının hayata geçirilmesinde temel rol oynamaktadır. Yargılama giderlerini karşılayacak maddi gücü olmayan kişilerin adalete erişmesini amaçlayan bu müessese, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun (HMK) 334. maddesi gereğince uzun bir süre yalnızca gerçek kişiler ile kamuya yararlı dernek ve vakıflarla sınırlı tutulmuştur. Bu durum, ekonomik sıkıntı içinde bulunan ticaret şirketleri gibi özel hukuk tüzel kişilerinin adli yardımın kapsamı dışında tutulmasına neden olarak özel hukuk tüzel kişilerinin mahkemeye erişim hakları önünde ciddi bir engel teşkil etmiştir. Anayasa Mahkemesi’nin (AYM) 24/9/2024 tarihli ve E.2024/78, K.2024/164 sayılı kararı ile HMK m. 334/2 hükmünün iptal edilmesi, bu alanda yaklaşım değişikliğine yol açmıştır. Bu çalışma, söz konusu iptal kararının ardından oluşan yeni hukuki durumu, özellikle ekonomik sıkıntı içinde bulunan ve konkordato yoluyla bu sıkıntıdan kurtulmaya çalışan özel hukuk tüzel kişilerinin adli yardımdan yararlanma hakkı bağlamında incelemektedir. Çalışmada, özel hukuk tüzel kişilerinin adli yardımdan yararlandırılabilmesi için “yargılama giderlerini ödeme gücünden kısmen veya tamamen yoksunluk” ve “talebin açıkça dayanaktan yoksun olmaması” şartlarının konkordato müessesesi bağlamında nasıl yorumlanması gerektiği, özellikle nakit akışı sıkıntısı çeken veya malvarlığı üzerine tedbir konulmuş şirketlerin durumu ele alınmaktadır. Bu doğrultuda olması gereken hukuk önerileriyle AYM kararının doğurduğu hukuki boşluğun adil ve etkin bir şekilde doldurulmasına yönelik bir çerçeve çizilmesi amaçlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Adli yardım
• özel hukuk tüzel kişileri
• konkordato
• mahkemeye erişim hakkı
• adil yargılanma hakkı
• konkordato gider avansı

The Right of a Legal Entity Petitioning for Concordat to Apply for Legal Aid

Öz

Legal aid plays a fundamental role in the realization of the right to seek justice and the right to a fair trial, both of which are guaranteed by the Constitution. This institution, which aims to ensure access to justice for individuals lacking the financial means to cover litigation expenses, was for a long time limited only to natural persons and public-benefit associations and foundations, in accordance with Article 334 of the Code of Civil Procedure (HMK) No. 6100. This situation constituted a serious obstacle to the right of access to court for private law legal entities, such as commercial companies in financial distress, by causing their exclusion from the scope of legal aid. The annulment of the provision of HMK Art. 334/2 by the Constitutional Court's (AYM) decision dated 24/9/2024 and numbered E.2024/78, K.2024/164 has led to a change in approach in this area. This study examines the new legal situation arising from the said annulment decision, particularly in the context of the right of private law legal entities—who are in financial distress and seeking to overcome it through concordat—to benefit from legal aid. The study addresses how the conditions of "partial or total inability to afford litigation expenses" and "the claim not being manifestly unfounded" should be interpreted in the context of the concordat institution for private law legal entities to benefit from legal aid, specifically considering the situation of companies facing cash flow shortages or whose assets are subject to precautionary measures. In this regard, it is aimed to draw a framework for filling the legal gap created by the AYM's decision in a fair and effective manner with de lege ferenda proposals.

Anahtar Kelimeler

• Legal aid
• private law legal entities
• concordat
• right of access to court
• right to a fair trial
• concordat expense advance

Kaynakça

1. Akbal, Mehmet, “Medeni Yargılama Hukukunda Adli Yardım”, Türkiye Barolar Birliği Dergisi, C. 23, S. 93, 2011, s. 147-173.
2. Akbulut, Emre, “İdari İşlemlerde Kanun Yolu ve Süresini Gösterme Yü- kümlülüğünün Yargısal Denetime Etkisi”, Türkiye Barolar Birliği Der- gisi, C. 21, S. 81, 2009, s. 1-21.
3. Akbulut, Olgun, “Adil Yargılanma Hakkı”, Galatasaray Üniversitesi Hu- kuk Fakültesi Dergisi, Kemal Oğuzman’a Armağan, C. 1, S. 1, 2002, s. 175-208 (Adil Yargılanma).
4. Akbulut, Pakize Ezgi, Borçlar Hukukunda Kesin Hükümsüzlük Yaptırı- mının Amaca Uygun Sınırlama (Teleolojik Redüksiyon) Yöntemi ile Da- raltılması, 1. Baskı, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul 2016 (Borçlar Hu- kukunda Kesin Hükümsüzlük).
5. Akkan, Mine, Medeni Usul Hukukunda Avukatla Temsil Zorunluluğu, Yetkin Yayınları, Ankara 2011.
6. Aktepe Artık, Sezin, Medeni Usul Hukukunda Adil Yargılanma Hakkı, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2014.
7. Aktaş, Sururi, “Pozitif Hukukta Boşluk Kavramı”, Erzincan Binali Yıldı- rım Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 14, S. 1-2, 2010, s. 1-28.
8. Aksu Özkan, Raziye, “Anonim Şirkette Finansal Tablo Kavramı”, Terazi Hukuk Dergisi, C. 15, S. 162, 2020, s. 302-311.

9. Altay, Sümer/Eskiocak, Ali, Konkordato ve Yeniden Yapılanma Hu- kuku, 5. Baskı, Vedat Kitapçılık, İstanbul 2019.
10. Alyanak, Servet, Avrupa Birliği Hukukunda Adil Yargılanma Hakkı ve Etkili Yargısal Denetim, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2023.
11. Antalya, O. Gökhan/Topuz, Murat, Medeni Hukuk (Giriş, Temel Kav- ramlar, Başlangıç Hükümleri), C. 1, 5. Baskı, Seçkin Yayınevi, Ankara 2024.
12. Arslan, Ramazan/Yılmaz, Ejder/Taşpınar Ayvaz, Sema/Hanağası, Emel, İcra ve İflas Hukuku, 10. Baskı, Yetkin Yayınları, Ankara 2024 (İcra ve İflas).
13. Arslan, Ramazan/Yılmaz, Ejder/Taşpınar Ayvaz, Sema/Hanağası, Emel, Medeni Usul Hukuku, 10. Baskı, Yetkin Yayınları, Ankara 2024.
14. Aşık, İbrahim/Oruç, Yakup/Tok, Ozan/Saçar, Ömer Faruk/Aşit, Recep, İcra ve İflas Hukuku, 3. Baskı, Seçkin Yayınevi, Ankara 2024.
15. Atalay, Oğuz, “Adli Yardım”, Pekcanıtez Usul Medeni Usul Hukuku, C. 5, 16. Baskı, Editörler, Hakan Pekcanıtez/Muhammet Özekes/Mine Ak- kan/Hülya Taş Korkmaz/Cemil Simil/Efe Direnisa, On İki Levha Yayın- cılık, İstanbul 2025 (Pekcanıtez Usul).
16. Atalay, Oğuz, Borca Batıklık ve İflasın Ertelenmesi, 2. Baskı, Güncel Yayınevi, İzmir 2007.
17. Atalay, Esra, “Yargısal Temel Haklar”, Şükrü Postacıoğlu’na Armağan, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, İzmir 1997, s. 437- 455 (Yargısal Temel Haklar).
18. Atalı, Murat/Ermenek, İbrahim/Erdoğan, Ersin, İcra ve İflas Hukuku, 8. Baskı, Yetkin Yayınları, Ankara 2024.
19. Atar, Yavuz, Türk Anayasa Hukuku, 17. Baskı, Seçkin Yayıncılık, An- kara 2024.
20. Ayan, Mehmet/Ayan, Nurşen, Medeni Hukuka Giriş, 12. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2016.
21. Bahar, Esra, Adil Yargılanma Hakkının Anayasa Mahkemesi Kararları Çerçevesinde Analizi, Adalet Yayınevi, Ankara 2024.
22. Bakırcı, Kadriye, “Kadınların Şekli ve Maddi Adalete Erişiminde Sosyal ve Ekonomik Hak Olarak Adli Yardım Hakkı”, Mülkiye Dergisi, C. 47, S. 1, 2023, s. 288-324.
23. Bayrak, Yıldırım, Geniş Açıklamalı ve İçtihatlı İcra ve İflas Kanunu, Seç- kin Yayınevi, Ankara 2023.
24. Budak, Ali Cem/Karaaslan, Varol, Medeni Usul Hukuku, 8. Baskı, Filiz Kitabevi, İstanbul 2024.
25. Coşkun, Mahmut, Açıklamalı – İçtihatlı İcra ve İflas Kanunu, 7. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2021.
26. Çakın, Akın, Adalete Erişim, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2016.
27. Çelik, Özlem, “Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Kararları Çerçevesinde Türk Hukukunda Medeni Hak ve Yükümlülüklere İlişkin Davalarda Üc- retsiz Avukat Yardımından Faydalanma Hakkı”, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 24, S. 1, 2020, s. 285-327.
28. Egeliği, Ömer Emrullah, İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi ve Anayasa Çerçevesinde Etkili Başvuru Hakkı, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul 2022.
29. Ekinci, Ahmet, “Anayasa Mahkemesi’nin Bireysel Başvuru Kararlarında Mahkemeye Erişim Hakkı”, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hu- kuk Fakültesi Dergisi, C. 18, S. 3, 2014, s. 821-848.
30. Ercan, İbrahim, “Hukuk Muhakemeleri Kanunu Tasarısı Bağlamında Medeni Yargıda Avukat ile Temsil Zorunluluğu”, Medeni Usul ve İcra İflas Hukuku Dergisi, S. 3, 2006, s. 1275-1300.
31. Erdoğan, İhsan/Keskin, A. Dilşad, Türk Medeni Hukuku, 3. Baskı, Gazi Kitabevi, Ankara 2020.
32. Eren, Abdurrahman, Anayasa Hukuku Dersleri Genel Esaslar: Türk Ana- yasa Hukuku, 6. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2024.
33. Ermenek, İbrahim, “Tahkimde Hukuki Dinlenilme Hakkının Korun- ması”, Tahkimde Güncel Sorunlar (I-IV), Editörler, Metin Kıratlı, Ali Cem Budak, Ali Yeşilırmak, A. Eda Manav Özdemir, Yeliz Bozkurt Güm- rükçüoğlu, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul 2024, s. 33-53.
34. Ermenek, İbrahim/Özdemir, Ufuk/Özalp, Ali Rıza, “Bir Konkordato Nedeni Olarak Borca Batıklığın Tespiti ve Borca Batıklık Halinin Kon- kordato Sürecindeki Etkileri”, Çankaya Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 5, S. 1-2, 2020, s. 1351-1381.
35. Erzeybek, Hakan, “Hukuk Yargılamasında Özel Hukuk Tüzel Kişilerinin Adlî Yardımdan Yararlanması Meselesi”, Necmettin Erbakan Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 7, S. 3, 2024, s. 697-719.
36. Falcıoğlu, M. Özgür, “Anonim Şirket Finansal Tablolarında TTK 515 Kapsamında Dürüst Resim İlkesine Uygunluk ve İlkeye Aykırılığın So- nuçları”, Bahçeşehir Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 11, S. 137- 138, s. 69-102.
37. Geniş, Okan/Can, Esin Nesrin, “İşletmelerde Konkordato Sürecinin İşle- yişi, Uygulama ve Finansal Yönden Değerlendirilmesi”, Maliye ve Finans Yazıları, S. 115, 2021, s. 77-102.
38. Gören Ülkü, Nazlı, “Medeni Yargılama Hukukunda Avukatla Temsil Zo- runluluğu”, Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, C. 16, S. 3-4, 2010, s. 309-325.
39. Görgün, Lütfi Şanal/Börü, Levent/Kodakoğlu, Mehmet, İcra ve İflas Hukuku, 5. Baskı, Yetkin Yayınları, Ankara 2024 (İcra ve İflas).
40. Görgün, L. Şanal/Börü, Levent/Kodakoğlu, Mehmet, Medeni Usul Hu- kuku, 13. Baskı, Yetkin Yayınları, Ankara 2024.
41. Gözler, Kemal, Türk Anayasa Hukuku Dersleri, 23. Baskı, Ekin Yayı- nevi, Bursa 2019.
42. Gülersoy, Emine Burcu, Türk İdare Hukukunda Etkili Başvuru Hakkı, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2024.
43. Hanağası, Emel, Medeni Yargılama Hukukunda Silahların Eşitliği, Yet- kin Yayınları, Ankara 2016.
44. Kale, Serdar, Sorularla Konkordato: İflas Dışı ve İflas İçi Adi Konkor- dato, 1. Baskı, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul 2017.
45. Kalabalık, Halil, İnsan Hakları Hukuku, 5. Baskı, Seçkin Yayıncılık, An- kara 2017.
46. Karakaş, Cemal Fazıl, “Borca Batık Olmayan Borçlunun Tenzilat Konkordatosu İstemi ve Seçenekli Konkordato Projesi”, Medeni Usul ve İcra İflas Hukuku Dergisi, C. 16, S. 47, 2020, s. 767-802.
47. Kazmaz Tepe, Büşra/Akkan, Mine, “Medenî Usûl Hukukunda Yargıla- maya Genel Bakış ve İlkeler Konusundaki Gelişim”, Cumhuriyetin 100. Yılında Medenî Usûl ve İcra İflâs Hukukumuzun Gelişim ve Değişim Sü- reci, Editörler, Hakan Pekcanıtez, Muhammet Özekes, On İki Levha Ya- yıncılık, İstanbul 2023, s. 461-518.
48. Kılınç, Ayşe, Medeni Usul Hukukunda Adli Yardım, 1. Baskı, Adalet Ya- yınevi, Ankara 2013 (Adli Yardım).
49. Kılınç, Ayşe, “Bir İnsan Hakkı Olarak Adli Yardım”, Hukuk ve İktisat Araştırmaları Dergisi, C. 3, S. 1, 2011, s. 1-10 (İnsan Hakkı).
50. Kırca, Çiğdem, “Örtülü (Gizli) Boşluk ve Bu Boşluğun Doldurulması Yöntemi Olarak Amaca Uygun Sınırlama (Teleologische Reduktion)”, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 50, S. 1, 2001, s. 91-119.
51. Kızıltan Işık, Burçak/Karakaş, Cemal Fazıl, “Daha İyi Konkordato”, Te- razi Hukuk Dergisi, S. 229, 2025, s. 107-117.
52. Kuru, Baki/Aydın, Burak, İcra ve İflas Hukuku, 8. Baskı, Yetkin Yayınları, Ankara 2023 (İcra ve İflas).
53. Kuru, Baki, İstinaf Sistemine Göre Yazılmış Medeni Usul Hukuku Ders Kitabı, 3. Baskı, Yetkin Yayınları, Ankara 2019 (İstinaf Sistemine Göre).
54. Kuru, Baki, Nizasız Kaza, 1. Baskı, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, Ankara 1961.
55. Küçük, Alper Tunga/Tahiroğlu, Fatih, “Tüzel Kişilerin Adli Yardımdan Yararlanıp Yararlanamayacağı Üzerine Düşünceler”, Sakarya Üniversi- tesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 12, S. 1, 2024, s. 253-282.
56. Muşul, Timuçin/Tezel Muşul, Ayfer, İcra ve İflas Hukuku El Kitabı, 1. Baskı, Yetkin Yayınları, Ankara 2024.
57. Oğuzman, M. Kemal/Barlas, Nami, Medeni Hukuk: Giriş Kaynaklar Te- mel Kavramlar, 25. Baskı, Vedat Kitapçılık, İstanbul 2019.
58. Önen, Ergun, İnşai Dava, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, Ankara 1981.
59. Özbek, Mustafa Serdar, “Sosyal Devletin Gereği Adalete Erişim”, Me- deni Usul ve İcra İflas Hukuku Dergisi, C. 2, S. 4, 2006, s. 907-929.
60. Özekes, Muhammet, Medeni Usul Hukukunda Dinlenilme Hakkı, Yetkin Yayınları, Ankara 2003.
61. Özekes, Muhammet/Direnisa, Efe, “Deprem ve Benzeri Felaket Durum- larında Medeni Usûl Hukuku Sorunları Hakkında Değerlendirmeler”, Türkiye Barolar Birliği Dergisi, S. 165, s. 250-306.
62. Öztek, Selçuk/Budak, Ali Cem/Tunç Yücel, Müjgan/Kale, Serdar/Yeşi- lova, Bilgehan, Yeni Konkordato Hukuku: İcra ve İflas Kanunu m.285- 309 Şerhi, 3. Baskı, Yetkin Yayınları, Ankara 2023.
63. Pekcanıtez, Hakan/Atalay, Oğuz/Özekes, Muhammet, Medeni Usul Hu- kuku Ders Kitabı, 12. Baskı, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul 2024.
64. Pekcanıtez, Hakan/Atalay, Oğuz/Sungurtekin Özkan, Meral/Özekes, Muhammet, İcra ve İflas Hukuku Ders Kitabı, 11. Baskı, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul 2024.
65. Pekcanıtez, Hakan/Erdönmez, Güray, 7101 sayılı Kanun Çerçevesinde Konkordato, 1. Baskı, Vedat Kitapçılık, İstanbul 2018.
66. Sarıöz Büyükalp, A. İpek, AİHS ve AİHM Kararlarının da İncelenmesi Suretiyle Adil Yargılanma Hakkının Türk Milletlerarası Usul Hukuku Üzerindeki Etkileri, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul 2018.
67. Sarısözen, Serhat, Konkordato, 6. Baskı, Yetkin Yayınları, Ankara 2024.
68. Smid, Stefan/Hartmann, Sabine, “§116”, Zivilprozessordnung und Ne- bengesetze: Großkommentar Wieczorek / Schütze, Editörler, Rolf A. Schütze/Martin Gebauer, C. 2, 5. Baskı, De Gruyter, Berlin 2022.
69. Şeker, Hilmi, Medeni Hak ve Yükümlülüklere İlişkin Davalarda Süreç Adaleti: Usul Hukuk ve İstinaf Yorumu, Beta Yayıncılık, İstanbul 2018.
70. Topak, Süleyman, “Özel Hukuk Tüzel Kişilerinin Adli Yardımdan Ya- rarlanması”, Beykent Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 10, S. 19, 2024, s. 15-35.
71. Tanrıver, Süha, “Hukuk Yargısı (Medeni Yargı) Bağlamında Adil Yar- gılanma Hakkı”, Türkiye Barolar Birliği Dergisi, C. 17, S. 53, 2004, s. 191-215 (Adil Yargılanma Hakkı).
72. Tanrıver, Süha, Medeni Usul Hukuku, C. 1, 6. Baskı, Yetkin Yayınları, Ankara 2024 (Medeni Usul Hukuku, C. 1).
73. Tanrıver, Süha/Deynekli, Adnan, Konkordatonun Tasdiki, 1. Baskı, Yet- kin Yayınları, Ankara 1996.
74. Tanrıkulu, M. Sezgin, İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi ve Etkili Baş- vuru Hakkı, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2012.
75. Taşkın, Alim, “Adli Yardımın İşlevi ve Yardım Giderlerinin Geri Alma Zamanı”, Türkiye Barolar Birliği Dergisi, C. 11, S. 3, 1999, s. 831-854.
76. Türk, Ahmet, Anonim Ortaklıkta Sermaye Kaybı ve Borca Batıklığın Hukuki Sonuçları, Nobel Yayınevi, Ankara 1999.
77. Uyar, Talih, “Konkordato Nasıl Talep Edilir? Nasıl İncelenir? Nasıl So- nuçlandırılır (Konkordato Süreci)”, İstanbul Barosu Dergisi, C. 92, S. 6, 2018, s. 15-35.
78. Ünlütepe, Mustafa, Medeni Hukuka Giriş ve Türk Medeni Kanunu’nun Başlangıç Hükümleri, 1. Baskı, Seçkin Yayınevi, Ankara 2021.
79. Yeşilova, Bilgehan, “Yargılama Diyalektiği ve Silahların Eşitliği”, Tür- kiye Barolar Birliği Dergisi, C. 21, S. 86, 2009, s. 47-101.
80. Yıldırım, Mehmet Kâmil/Deren Yıldırım, Nevhis, İcra ve İflas Hukuku, 8. Baskı, Beta Yayınevi, İstanbul 2021.
81. Yılmaz, Ejder, “Yargılama Giderlerinin İşlevi ve Sosyal Hukuk Devleti”, Ankara Barosu Dergisi, S. 2, 1984, s. 200-224.
82. Yılmaztekin, Ahmet Ertan, “Hukuk Muhakemesinde Adli Yardım”, Tür- kiye Barolar Birliği Dergisi, C. 36, S. 170, 2024, s. 173-222.