Dessiccation of the Aral Sea in the Context of International Water Law: Principles, Regional Treaties and Challenges in Implementation

Öz

This study examines the desiccation of the Aral Sea -once the fourth largest lake in the world- within the framework of international water law, aiming to evaluate the fundamental principles governing the use of transboundary waters as well as the effectiveness of regional cooperation mechanisms. The study first outlines the physical characteristics of the Aral Sea and the main causes of its desiccation; in particular, it analyzes the impact of increased irrigation policies during the period of the Union of Soviet Socialist Republics (USSR), the unplanned use of water resources, and climatic factors. Subsequently, the approaches developed with regard to the utilization of transboundary waters are presented, and the customary international law principles of equitable and reasonable utilization and the obligation not to cause significant harm are analyzed in light of the 1997 United Nations Convention on the Law of the Non-Navigational Uses of International Watercourses (1997 Convention). In the final part of the study, the Almaty and Kyzylorda Agreements concluded among the basin states, as well as the activities of the International Fund for Saving the Aral Sea established to address the crisis, are examined; the legal and institutional shortcomings of these mechanisms are also evaluated. In this context, the insufficiency of binding obligations and the absence of effective enforcement mechanisms are identified as the primary factors limiting the effectiveness of regional cooperation. Finally, based on the joint statements of the basin states, the study identifies the following as other problem areas in implementation: inadequacies in data sharing, the difficulties states face regarding financial resources, and the insufficient involvement of other actors in the region in the process.

Anahtar Kelimeler

• Aral Sea
• International Fund for Saving the Aral Sea
• Almaty Agreement
• Kyzylorda Agreement
• Transboundary Waters

Uluslararası Su Hukuku Bağlamında Aral Gölü'nün Kuruması: İlkeler, Bölgesel Antlaşmalar ve Uygulamadaki Sorunlar

Öz

Bu çalışma, bir zamanlar dünyanın en büyük dördüncü gölü olan Aral Gölü’nün kurumasını uluslararası su hukuku çerçevesinde inceleyerek, sınır aşan suların kullanımına ilişkin temel ilkeler ile bölgesel iş birliği mekanizmalarının etkinliğini değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Çalışmada öncelikle Aral Gölü’nün fiziki özellikleri ve kuruma sürecinin başlıca nedenleri ortaya konulmuş; özellikle Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB) döneminde artan sulama politikaları, suyun plansız kullanımı ve iklimsel faktörlerin göl üzerindeki etkileri analiz edilmiştir. Akabinde, sınır aşan suların kullanımına dair geliştirilen yaklaşımlar aktarılmış ve hakça ve makul kullanım ile önemli zarara yol açmama gibi sınır aşan suların kullanımına dair var olan uluslararası teamül hukuku ilkeleri, 1997 Uluslararası Suyollarının Ulaşım Dışı Kullanımına İlişkin Birleşmiş Milletler Sözleşmesi (1997 Sözleşmesi) ışığında analiz edilmiştir. Çalışmanın son bölümünde ise havza devletleri arasında akdedilen Almatı ve Kızılorda Anlaşmaları ile havza devletlerinin Aral Gölü’nü kurtarmaya yönelik çalışmalar yapmak adına kurdukları Uluslararası Aral Gölü’nü Kurtarma Fonu’nun faaliyetleri incelenmiş; bu mekanizmaların hukuki ve kurumsal açıdan taşıdığı eksiklikler değerlendirilmiştir. Bu kapsamda bağlayıcı yükümlülüklerin yetersizliği ve yaptırım mekanizmalarının bulunmaması, bölgesel iş birliğinin etkinliğini sınırlayan temel sorunlar olarak tespit edilmiştir. Son olarak çalışma, havza devletlerinin ortak bildirilerinden hareketle; veri paylaşımındaki yetersizlikleri, devletlerin mali kaynaklara ilişkin karşılaştıkları güçlükleri ve bölgedeki diğer aktörlerin sürece yeterince dahil olmamasını, uygulamadaki diğer sorun alanları olarak tespit etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Aral Gölü
• Uluslararası Aral Gölü’nü Kurtarma Fonu
• Almatı Anlaşması
• Kızılorda Anlaşması
• Sınır Aşan Sular

Kaynakça

1. Abdulkerimov, Bahtiyar, “Orta Asya’nın En Büyük Çevre Felaketi: Aral Gölü’nün Kuruması”, Anadolu Ajansı (15 Eylül 2023), https://www.aa.com.tr/tr/yasam/orta-asyanin-en-buyuk-cevre-felaketiaral-golunun-kurumasi/2992556, E.T.17.02.2026.
2. Acer, Yücel/Kaya, İbrahim, Uluslararası Hukuk Temel Ders Kitabı, Seçkin Yayınları, Ankara 2024.
3. Agency of IFAS, “Structure of the International Fund for Saving the Aral Sea”, 2016, https://aral.uz/en/structure/, E.T. 17.02.2026.
4. Agreement Between Norway And The Union Of Soviet Socialist Republics On The Utilization Of Water Power On The Pasvik (Paatso) River, 18 Aralık 1957, 312 UNTS 257.
5. Agreement between the Republic of Kazakhstan, the Kyrgyz Republic, the Republic of Tajikistan, Turkmenistan, and the Republic of Uzbekistan on Cooperation in the Field of Joint Management of the Use and Conservation of Water Resources of Interstate Sources, 18 Şubat 1992, Almatı, https://faolex.fao.org/docs/pdf/mul-54529.pdf, E.T. 17.02.2026.
6. Agreement on Joint Actions to Solve the Problem of the Aral Sea and the Aral Sea Region, Environmental Rehabilitation and Ensuring the Socio-economic Development of the Aral Region, 26 Mart 1993, Kızılorda, https://faolex.fao.org/docs/pdf/mul67055.pdf, E.T. 17.02.2026.
7. Aktaş Acabey, Münevver, Sınıraşan Sular: Hukuki Rejim Dicle-Fırat ve Türkiye’nin Diğer Sınıraşan Suları Ulaşım Dışı Kullanımının Hukuki Rejimi, Beta Yayınları, İstanbul 2006.
8. Aytmatov, Cengiz, Gün Olur Asra Bedel, Ötüken Neşriyat, İstanbul 2015.

9. Boyle, Alan, “Soft Law”, The Oxford Handbook of International Environmental Law, Editörler, Lavanya Rajamani/Jacqueline Peel, Oxford University Press, Oxford 2021.
10. Caşın, Mesut Hakkı, Modern Uluslararası Hukukun Temel Esasları, Yeditepe Üniversitesi Yayınevi, İstanbul 2019. CAWater, “Dushanbe Declaration”, 6 Ekim 2002, http://cawaterinfo.net/library/eng/dushanbe_declaration.pdf, E.T. 17.02.2026.
11. CAWater, “Dushanbe Statement of the Heads of Founding States of the International Fund for Saving the Aral Sea”, 15 Eylül 2023, http://www.cawater-info.net/library/eng/ifas-meeting-2023_e.pdf, E.T. 17.02.2026.
12. CAWater, “Joint Communique of the Council of the Heads of the state – founders of the International Fund for Saving of Aral Sea”, 24 Ağustos 2018, http://cawater-info.net/library/eng/turkmenbashi2018e.pdf, E.T. 17.02.2026.
13. CAWater, “Joint Statement of the Heads of the States – Founders of the International Fund for Saving the Aral Sea”, 28 Nisan 2009, https://www.cawater-info.net/bk/water_law/pdf/ifas_almaty2009_e.pdf, E.T. 10.04.2026.
14. CAWater, “Tashkent Statement”, 28 Aralık 2001, http://www.cawaterinfo.net/library/eng/ifas-tashkent statement-2001-e.pdf, E.T. 17.02.2026.
15. Ceyhan, Hilal, Çevre Hakkı Çerçevesinde İran’ın Urmiye Gölü’ndeki Uygulamaları, Astana Yayınları, Ankara 2020.
16. Convention on the Law of the Non-Navigational Uses of International Watercourses, 21 Mayıs 1997, 36 ILM 700, https://treaties.un.org/doc/Treaties/1998/09/19980925%2006-30%20PM/Ch_XXVII_12p.pdf, E.T. 02.04.2026.
17. Çamyamaç, Anıl, “1997 Tarihli ‘Birleşmiş Milletler Uluslararası Suyollarının Seyrüsefer-Dışı Kullanım Hukukuna İlişkin Sözleşme’nin Yürürlüğe Girişine Dair Kısa Bir Değerlendirme”, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 16, S. 2, 2014, s. 1-25.
18. Denk, Bilal Erdem, “Uluslararası Akarsulardan Yararlanmada Minimum Akış Doktrini”, Uluslararası Hukuk ve Politika, C. 4, S. 16, 2008, s. 79-96.
19. Dülger, Kenan, “Ulaşım Dışı Amaçlarla Kullanılan Uluslararası Suyollarının Hakça ve Makul Kullanımı ve Türkiye’nin Sınır Aşan Suları”, TAAD, C. 6, S. 23, 2015, s. 23-44.
20. Encyclopædia Britannica, “Aral Sea | Description, History, Demise, & Facts”, 2019. https://www.britannica.com/place/Aral-Sea. E.T. 17.02.2026.
21. Executive Committee of IFAS, “ASBP-4”, 2018, https://ecifas.kz/en/pbam/pbam-4, E.T. 17.02.2026.
22. Executive Committee of IFAS, “Ashgabat Declaration”, 9 Nisan 1999, https://ecifas.kz/pdf/eng/3.-ashgabad-declaration.pdf, E.T. 17.02.2026.
23. Executive Committee of IFAS, “Meeting of the Board of the IFAS 2025”, https://ecifas.kz/en/news/sobytiya/zasedanie-pravleniya-mfsa2025, E.T. 17.02.2026.
24. Executive Committee of IFAS, “ICSD”, https://ecifas.kz/en/obmfsa/mezhgosudarstvennaya-komissiya-po ustoychivomu-razvitiyumkur, E.T. 17.02.2026.
25. Executive Committee of IFAS, “ICWC”, https://ecifas.kz/en/obmfsa/mezhgosudarstvennaya-koordinatsionnaya-vodohozyaystvennayakomissiya-mkvk, E.T. 17.02.2026.
26. Executive Committee of IFAS, “Organizational Structure of the Executive Committee of IFAS”, https://ecifas.kz/en/ik-mfsa/struktura-upravleniya-ik-mfsa, E.T. 17.02.2026.
27. Framework Convention on Environmental Protection for Sustainable Development in Central Asia, 22 Kasım 2006, Aşkabat, https://www.iea.ulaval.ca/en/treaty-text/4542/176062, E.T. 17.02.2026.
28. Global Water Partnership, ToolBox: Institutional Setting of Water Institutions in Development, Enforcement and Implementation of Future Water Management Plans, AEPress, Bratislava 2007.
29. Güneş, Ahmet, Çevre Hukuku, On İki Levha Yayınları, İstanbul 2015.
30. Huang, Jingshui/Bashiri, Zakaria/Disse, Markus, “Climate-Informed Water Allocation in Central Asia: Leveraging Decision Support System”, Water C. 18, S. 2, 2026.
31. ICWC, “ASB-MM”, http://dialogue.icwc-aral.uz/index/asbmm.htm, E.T. 10.04.2026.
32. ICWC, “International Fund for Saving the Aral Sea”, http://www.icwcaral.uz/ifas.htm, E.T. 17.02.2026.
33. ICWC, “The Agreement about the Status of IFAS and Its Organizations”, 29 Mayıs 1997, http://www.icwc-aral.uz/statute3.htm, E.T. 17.02.2026.
34. IWLP, “Nukus Declaration”, 20 Eylül 1995. https://www.internationalwaterlaw.org/documents/regionaldocs/nukus_declaration_eng.pdf, E.T. 17.02.2026.
35. Kayhan, Ali Kerem, Uluslararası Hukukta Atmosferin Korunması ve Devletlerin Sorumluluğu, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul 2017.
36. Keskin, Sevda, “Uluslararası Suyollarının Ulaşım Dışı Amaçlarla Kullanımı Hukukunda Önemli Zarar Vermeme Yükümlülüğü”, Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, C. 25, S. 2, 2019, s. 1009-1024.
37. Lake Lanoux Arbitration (Fransa v. İspanya) (1957) 12 RIAA 281; 24 ILR 101 (Hakem Mahkemesi, 16 Kasım 1957).
38. Marsden, Simon, Environmental Regimes in Asian Subregions: China and the Third Pole, Edward Elgar, Cheltenham 2017.
39. McCaffrey, Stephen, “The 1997 UN Convention: Compatibility and Complementarity”, The UNECE Convention on the Protection and Use of Transboundary Watercourses and International Lakes: Its Contribution to International Water Cooperation, Editörler Attila Tanzi/ Owen McIntyre/Alexandros Kolliopoulos/Alistair Rieu-Clarke/Rémy Kinna, Brill Nijhoff, Boston 2015, s. 51-59.
40. McCaffrey, Stephen, The Law of International Watercourses, Oxford University Press, Oxford 2019.
41. McIntyre, Owen/Tignino, Mara, “Reconciling the UNWC with Recent Developments”, The UN Watercourses Convention in Force Strengthening International Law for Transboundary Water Management, Editörler, Flavia Rocha Loures/Alistair Rieu-Clarke, Routledge, New York 2013.
42. Micklin, Philip, “Desiccation of the Aral Sea: A Water Management Disaster in the Soviet Union”, Science, C. 241, S. 4870, 1988, s. 1170-1176.
43. Mohammed, Yusuf Ali, The Transboundary Watercourse Management under International Law: The Comparative Cases of Tigris-Euphrates and Nile River Basin, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Yıldırım Beyazıt Üniversitesi SBE, 2021.
44. NCA, “Aral Sea Revival: A Testament to International Cooperation and Sustainable Restoration”, https://www.newscentralasia.net/2025/02/13/aral-sea-revival- a-testament-to-international-cooperation-and-sustainable-restoration/, E.T. 10.04.2025.
45. Nurmaganbetova, Zhanna, “Kyzylorda Region to Reduce Rice Planting Areas”, https://qazinform.com/news/kyzylorda-region-to-reduce-riceplanting-areas-5f9759, E.T. 10.04.2026.
46. Pazarcı, Hüseyin, Uluslararası Hukuk Dersleri 3. Kitap, Turhan Kitabevi, Ankara 2016.
47. Pring, George/Angel, Brenda, “Amu Darya and Syr Darya Rivers and Aral Sea”, Max Planck Encyclopedias of International Law, 2023, https://opil.ouplaw.com/display/10.1093/law:epil/9780199231690/law9780199231690-e1995, E.T. 17.02.2026.
48. Rieu-Clarke, Alistair, “International Fresh Water Law”, Routledge Handbook of International Environmental Law, Editörler, Erika Techera/Jade Lindley/Karen N. Scott/Anastasia Telesetsky, Routledge, New York 2012.
49. Rieu-Clarke, Alistair, “The Sustainability Principle,” The UNECE Convention on the Protection and Use of Transboundary Watercourses and International Lakes, Editörler, Attila Tanzi/Owen McIntyre/Alexandros Kolliopoulos/Alistair Rieu-Clarke/Rémy Kinna, Brill Nijhoff, Boston-2015.
50. Satubaldina, Assel, “What’s behind Kazakhstan Chairing Six International Organizations in 2024”, Kazinform, 6 Şubat 2024, https://en.inform.kz/news/whats-behind-kazakhstan-chairing-six-international-organizations-in-2024-1881db/, E.T. 17.02.2026.
51. Schaitkin, Hope/Ferenz, Michele/Cross, Katharine/Dalton, James, Triggering Cooperation Across the Food-Water-Energy Nexus in Central Asia, The EastWest Institute, New York 2014.
52. Sehring, Jenniver/Ibatullin, Saghit, “Prolonging or resolving water conflicts in Central Asia? The International Fund for Saving the Aral Sea”, River Basin Organizations in Water Diplomacy, Editörler, Anoulak Kittikhoun/Susanne Schmeier, Routledge, Londra 2020.
53. Shaw, Malcolm, International Law, Cambridge University Press, Cambridge 2021.
54. Stoll, Martin, Das Völkerrechtliche Prinzip Der Angemessenen Nutzung Internationaler Binnengewasser, Heidelberg 1979.
55. Sur, Melda, Uluslararası Hukukun Genel Esasları, Beta Yayınları, İstanbul 2022.
56. Tanzi, Attila/Kolliopoulos, Alexandros, “The No-Harm Rule”, The UNECE Convention on the Protection and Use of Transboundary Watercourses and International Lakes, Editörler, Attila Tanzi/Owen McIntyre/Alexandros Kolliopoulos/Alistair Rieu-Clarke/Rémy Kinna, Brill Nijhoff, Boston 2015.
57. Taşağıl, Ahmet, “Karakalpaklar”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 2001, https://islamansiklopedisi.org.tr/karakalpaklar, E.T. 17.02.2026.
58. Tekin, Sümeyra, Uluslararası Hukukta Sınıraşan Akiferlere Dair Hukuki Rejim, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul 2022.
59. Terzioğlu, Süleyman Sırrı/Özarslan, Bahadır Bumin, Uluslararası Örgütler Hukuku, Adalet Yayınevi, Ankara 2016.
60. The Executive Board of the International Fund for Saving the Aral Sea in the Republic of Kazakhstan, “Establishment of the Fund”, https://kazaral.org/en/ifas/establishment-of-the-fund/, E.T. 17.02.2026.
61. The Executive Board of the International Fund for saving the Aral Sea in the Republic of Kazakhstan, “General Information about the Aral Sea”, https://kazaral.org/about-aral/, E.T. 17.02.2026.
62. The Executive Board of the International Fund for Saving the Aral Sea in the Republic of Kazakhstan, “The Aral Sea Basin Programs”, https://kazaral.org/en/ifas/asbp/, E.T. 17.02.2026.
63. Türkiye Cumhuriyeti ile Sosyalist Şuralar Cumhuriyeti İttihadı Hududlarını Teşkil Eyleyen Nehir, Çay ve Dere Sularından İstifadeye Dair Mukavele ile Serdarabat Barajının İnşaasına Dair Müzyeyel Protokol, Resmi Gazete, T. 01.08.1928, S. 649.
64. Tütüncü, Ayşe Nur, “Lanoux Gölü Hakem Mahkemesi Kararı: Hukukun Kodlaştırılmasında Örnek Olay Olarak Etkisi ve Kararın Özeti”, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 56, S. 1-4, 1998, s. 299-316.
65. UN General Assembly, Cooperation between the United Nations and the International Fund for Saving the Aral Sea, A/72/L.42, 14 Mart 2018.
66. UN General Assembly, Observer status for the International Fund for Saving the Aral Sea in the General Assembly, A/RES/63/133, 11 Aralık 2008.
67. United Nations, Year Book of International Law Commission Vol. 2, Part 2, 1988.
68. Yücel, Özlem, Sınıraşan Suların Milletlerarası Hukuktaki Durumu, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi SBE, 1998.
69. Ziganshina, Dinara R., “Central Asia: the Aral Sea Basin”, Research Handbook on International Water Law, Editörler, Stephen McCaffrey/Christina Leb/Riley Denoon, Edward Elgar Publishing, Cheltenham 2019.
70. Ziganshina, Dinara, Promoting Transboundary Water Security in the Aral Sea Basin through International Law, Brill Nijhoff, Leiden 2014.