Rıza Nur’un Polonyalı Türkolog Tadeusz Jan Kowalski ile Mektuplaşmaları

Öz

Polonyalı Türkolog ve şarkiyatçı Tadeusz Jan Kowalski’nin Türk bilim adamlarıyla yazışmaları, yalnızca bireysel ilişkiler bağlamında değil, aynı zamanda dönemin Türkoloji anlayışını, disiplinin gelişimini ve uluslararası bilimsel etkileşim ağlarını anlamak açısından da dikkate değerdir. Bu nedenle, Kowalski’nin yazışmaları bir makale serisi hâlinde yayıma hazırlanmaktadır. Serinin ilk dört yazısı sırasıyla Hüseyin Namık Orkun, Ahmet Caferoğlu, Mahmut Ragıp Kösemihal ve Alessio Bombaci ile Tadeusz Kowalski arasında gerçekleşen mektuplaşmaları ele almaktadır. Bu çalışmalardan Orkun ve Bombaci ile olan mektuplaşmalar yayımlanmış olup Caferoğlu ve Kösemihal ile olan mektuplaşmalar ise yayım sürecindedir. Bu makalede Tadeusz Jan Kowalski ile Türk siyasetçi, hekim ve tarihçi Dr. Rıza Nur'un 1930–1937 yılları arasındaki mektuplaşmaları ele alınmaktadır. Polonya Bilimler Akademisi (PAN), Polonya Öğrenim Akademisi (PAU) arşivlerinde bulunan mektup, mektup müsveddesi ve kartpostallar, kronolojik olarak incelenmiş; mektup içerikleri bilimsel iş birlikleri, akademik tartışmalar ve dönemin siyasi koşullarının iki bilim adamı üzerindeki etkileri bağlamında değerlendirilmiştir. Bu yazışmalar, Türk ve Polonya entelektüel dünyaları arasında kurulan nadir bir akademik köprünün izlerini taşımakta ve dönem Türkolojisinin çok uluslu doğasına ışık tutmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tadeusz Jan Kowalski
• Rıza Nur
• Türkoloji
• Bilimsel Yazışmalar
• Mektup
• Polonya
• Krakov.

The Correspondence Between Rıza Nur and the Polish Turcologist Tadeusz Jan Kowalski

Öz

The correspondence between the Polish Turkologist and Orientalist Tadeusz Jan Kowalski and Turkish scholars is noteworthy not only in terms of personal relations but also for understanding the conception of Turkology during the period, the institutionalization of the discipline, and the networks of international scholarly interaction. For this reason, Kowalski’s letters are being prepared for publication as a series of academic articles. The first four installments of the series examine the correspondence between Kowalski and, respectively, Hüseyin Namık Orkun, Ahmet Caferoğlu, Mahmut Ragıp Kösemihal, and Alessio Bombaci. Of these, the exchanges with Orkun and Bombaci have already been published, while the studies on Caferoğlu and Kösemihal are currently under review. This article, as the fifth publication within this framework, focuses on the correspondence that took place between Tadeusz Jan Kowalski and the Turkish politician, physician, and historian Dr. Rıza Nur between the years 1930 and 1937. Letters, drafts, and postcards preserved in the archives of the Polish Academy of Sciences (PAN), the Polish Academy of Arts and Sciences (PAU), and the Rıza Nur Library in Sinop have been examined chronologically. The study evaluates the scientific collaborations, academic debates, and the impact of the political climate of the time on both scholars. The letters are approached not only as scientific documents but also as rich sources reflecting humanistic and cultural dimensions. These exchanges represent a rare academic bridge between the intellectual worlds of Turkey and Poland, and they shed light on the multinational nature of early 20th-century Turkology.

Anahtar Kelimeler

• Tadeusz Jan Kowalski
• Rıza Nur
• Türkoloji
• Bilimsel Yazışmalar
• Mektup
• Krakov

Kaynakça

1. Archiwum Nauki PAN I PAU, Spuścizna T. Kowalski KIII-4 171.
2. Archiwum Nauki PAN I PAU, Spuścizna T. Kowalski KIII-4 179.
3. Altun, H.O. (2025a). “Tadeusz Kowalski Arşivinden 1 - Hüseyin Namık Orkun’la Yazışmalar ve Prometecilik”. Türklük Araştırmaları Dergisi, 4/1, ss. 1-31.
4. Altun, H.O. (2025b). Tadeusz Kowalski Arşivinden 4 – Alessio Bombaci ile Türkçe Yazışmalar. BABUR Research, 4/1, ss. 23-48. Birinci, A. (2008). “Rıza Nur”. TDV İslam Ansiklopedisi. ss. 65-66.
5. Caferoğlu, A. (1949). “Tadeusz Kowalski”, Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, III, 3-4, ss. 245-255.
6. Kowalski, T. (1914). Der Dīwān des Kais ibn al-Hatim. Leipzig.
7. Kowalski, T. (1927). “Ḳoshma”, Enzyklopaedie des Islām. Geographisches, ethnographisches und biographisches Wörterbuch der muhammedanischen Völker, C. 2, (ed. M.Th. Houtsma v.d.), Leiden - Leipzig, ss. 1157-1158.
8. Kowalski, T. (1929). Karaimische Texte im Dialekt von Troki : eingeleitet, erläutert und mit einem karaimisch-polnisch-deutschen Glossar versehen = Teksty karaimskie w narzeczu trockiem. Polska Akademja Umiejętności, Krakow.

9. Kowalski, T. (1936). Ormianskie Oprawy Lwowskich Ksiąg XVI Wieku, Rocznik Orientalistyczny, XI, ss. 214-219.
10. Kowalski, T. (1938). Wyrazy kipczackie w języku Ormian polskich. Zakłady Graficzne Znicz, Wilno.
11. Kowalski, T. (1937). Sir Aurel Stein’s Sprachaufzeichnungen im Äinallu-Dialekt aus Südpersien; Zapiski Sir Aurela Steina w dialekcie Äinallu z południowej Persji. Polskiej Akademia Umiejętności, Kraków. Kowalski, T. (1986). “Ḳoshma”, Encyclopedia of Islam, 2. basım, Vol 5, KHE-MAHI, ed. C. E. Bosworth, E. Van
12. Donzel, B. Lewis, Ch. Pellat, E.J. Brill, Leiden, ss. 274-275.
13. Majda, T. (2013). Urzeczeni Orientem: listy profesora Ananiasza Zajączkowskiego do profesora Tadeusza
14. Kowalskiego 1925–1948, Wydawnictwo Agade, Warszawa.
15. Mercan, E. (2021). “Deniz Harp Tarihçisi Bir Bahriyeli: Hüseyin Fevzi Kurtoğlu”. Turkish Journal of War Studies, 2.1, ss. 17-37.
16. Nur, R. (1928). Uğuzname: Türk destanı, Societe de Publication Egyptiennes, İskenderiye.
17. Nur, R. (1929). Türk şiirinin evolüsyonu tarihi ve analitik (tahlilî) tedkiki. Paris Milli Kütüphanesi, supp. turc. 1420-1421-1422.
18. Nur, R. (1935). “Köprülüzade Fuad Bey’in Cevabına Cevab”. Türk Bilik Revüsü/Revue de Turkologie, 5, Alexandria, ss. 99-162.
19. Nur, R. (1938). “Türk Şiirinin Vâhidi Kıyâsîsi Mısrâdır”. 1938. Türk Bilik Revüsü/Revue de Turkologie, 8. sayı, Alexandria, ss. 35-38.
20. Nur, R. (2021). Türk Şiirbiligi, (Yayına Hazırlayan: Güler Doğan Averbek, Arzu Atik). Ötüken Neşriyat, İstanbul.
21. Nur, R. (2022). Uğuz Kağan Destanı. (Yayına Hazırlayan: Levent Gündüz). Ötüken Neşriyat, İstanbul.
22. Nur, R. (1967-68). Hayat ve Hâtıratım, I-IV, İstanbul.
23. Poradzisz, J. (1973). “Materiayy Tadeusza Kowalskiego”, Biuletyn Archiwum Polskiej Akademii Nauk, (ed. Z.
24. Kolankowski), Varşova, ss. 52–99.
25. Stachowski, M. (1998). “Kowalski, Caferoğlu und die Universität Stambul”, Türk Dilleri Araştırmaları, 8, ss. 211–228.
26. Stachowski, M. (2010). “Tadeusz Kowalski a sprawa jego niedoszłego wyjazdu na Uniwersytet Stambulski”. LingVaria, Rok: V, 1/9, ss. 149-168.
27. Stachowski, M. (2024). “Türkiye Türkçesi diyalektolojisinin başlatıcısı olarak Tadeusz Kowalski (1889-1948)” (Çev.: Altun, H.O.). BABUR Research, 3/2, ss. 167–177.
28. Stachowski, M., (2025). “Açıklamalı Bibliyografya 1984-2024” (Çev.: Altun, H.O.). Journal of Old Turkic Studies, 9/2, ss. 416-501. https://doi.org/10.35236/jots.1707000
29. Tanyu, H. (1962). “Zamanın Tüketemediği Rıza Nur (1879-1942)”, Orkun, 8, ss. 5-8.
30. Yüce, N. (2002). “Tadeusz Kowalski”. DİA, 26, ss. 228-229.
31. Zaborski, A. (1999). “Tadeusz Kowalski – pierwszy i ostatni nowoczesny orientalista polski”. Tadeusz Kowalski (1889–1948) Materiały z Posiedzenia Naukowego PAU w dniu 19.VI.1998 r. (ed. R. Majkowska). Seria: “W służbie nauki”, nr 4, Kraków, ss. 9-18.