Acâyib-i Âlem’de Seyahat, Askıya Alınan Kadınlık Performansı ve Roman Türünün Melezleşmesi

Öz

Bu makale, Ahmet Mithat Efendi imzalı Acâyib-i Âlem’de yer alan ve dönemin eril edebiyat kanonu doğrultusunda belirli ölçütler ve sınırlılıklar etrafında kurgulanmış ideal kadın figürlerin dışında kalan özgün bir örnek olarak Miss Haft karakterine odaklanır. Miss Haft, duygusal aşırılıklarıyla öne çıkmayan, histeri sınavına tabi tutulmayan, melek-şeytan ikiliği içinde konumlandırılmayan, aile ve ev içi roller ekseninde tasarlanmayan, okur-yazarlık yeteneğine anlatıcı tarafından olumsuz anlam yüklenmeyen, kendi kimliğini ve Hıristiyanlık inancını koruyarak bir Osmanlı erkeğiyle evlenmiş, dönemi için istisnai bir kadın karakterdir. Miss Haft’ın kadınlık performansını askıya alan, anlatıcı ve romanın erkek kahramanları Suphi ile Hicabi tarafından yer yer erkeksi kabul edilen aykırı tarafları, karşılaştığı Osmanlı erkeklerinin de kimi zaman erkeklik performanslarını askıya almalarını ve cinsiyet rollerinin silikleştiği bir karşılaşma alanı doğmasını sağlar. Bu karşılaşma alanı, Osmanlı erkeğinin kendine denk bir kadın figürünü hangi gereklilikler çerçevesinde tasarladığının ve hangi yönleriyle Osmanlı kadınını denklik şemasının dışında konumlandırdığının da su yüzüne çıkmasını sağlar. Miss Haft ile Suphi’nin evlilikleri sonucunda, Osmanlı romanında ilk defa ideal bir erkek, gerçekten kendine “eş”, “denk” kabul ettiği bir kadınla evlenmiş olur. Çalışma bu bağlamda, Miss Haft gibi özgün bir kadın figürün bir seyahat anlatısında konumlandırılmasının sebeplerini de sorgular; modern romanın epik dönemden devraldığı bir tema olarak seyahat eksenli keşif arzusunun kadın karakter üzerinde nasıl somutlandığını ve roman türünün bu doğrultuda nasıl melezleştiğini tartışır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı-Türk romanı
• roman kuramı
• seyahat anlatıları
• Acâyib-i Âlem
• cinsiyet performansı

Travel, the Suspension of Femininity as Performance, and the Hybridization of the Novel Genre in Acāyib-i Ālem

Öz

This article focuses on Miss Haft in Acâyib-i Âlem by Ahmet Mithat Efendi as a distinctive example that stands apart from the idealized female figures constructed within the specific criteria and constraints of the period’s masculine literary canon. Miss Haft is an exceptional female character for her time: she is not marked by emotional excess, is not subjected to the trial of hysteria, is not positioned within the angel-monster dichotomy, is not conceived around familial and domestic roles, is not ascribed negative connotations by the narrator for her literacy, and has married an Ottoman man while preserving her own identity and her Christian faith. Miss Haft’s unconventional aspects, which suspend her performance of femininity and which the narrator and the novel’s male protagonists, Suphi and Hicabi, at times deem masculine, prompt the Ottoman men she encounters to likewise suspend their own performance of masculinity, thereby giving rise to a contact zone in which gender roles become blurred. This contact zone also brings to the surface the requirements through which the Ottoman man envisions a female figure equal to himself and the ways in which he positions the Ottoman woman outside this schema of equivalence. As a result of the marriage between Miss Haft and Suphi, for the first time in the Ottoman novel, an ideal man is united with a woman he genuinely accepts as his “equal”. In this context, the study further interrogates the reasons for situating such a distinctive female figure as Miss Haft within a travel narrative; it discusses how the desire for travel-driven discovery -a theme inherited by the modern novel from the epic genre- is concretized through a female character, and how the novel as a genre is consequently hybridized.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman-Turkish novel
• theory of the novel
• travel narratives
• Acâyib-i Âlem
• gender performativity

Kaynakça

1. Ahmet Midhat Efendi. (2000). Bütün eserleri-romanlar VII: Henüz 17 Yaşında, Acâyib-i Âlem, Dürdane Hanım. (Haz. N. Sağlam, K. Yetiş ve M. F. Andı). Ankara: Türk Dil Kurumu.
2. Ahmet Midhat Efendi. (2018a). Taaffüf. (Haz. A. Ş. Çoruk). Ankara: Türk Dil Kurumu.
3. Ahmet Midhat Efendi. (2018b). Gönüllü. (Haz. E. Ülgen). Ankara: Türk Dil Kurumu.
4. Ahmet Midhat Efendi. (2018c). Müşahedat. (Ed. G. Tunç). Eskişehir: Anadolu Üniversitesi.
5. Ahmet Midhat Efendi. (2020a). Paris’te Bir Türk. (Haz. E. Ülgen). Ankara: Türk Dil Kurumu.
6. Ahmet Midhat Efendi. (2020b). Arnavutlar Solyotlar. (Haz. N. Sağlam). Ankara: Türk Dil Kurumu.
7. Alver, A. (2013). Ahmet Mithat’ın Mesail-i Muğlaka romanındaki gayrimüslim karakterlerin analizi. Turkish Studies. 8(1), 721-733.
8. Antakyalıoğlu, Z. (2013). Roman kuramına giriş. İstanbul: Ayrıntı.

9. Bakhtin, M. (2001). Karnavaldan romana: Edebiyat teorisinden dil felsefesine seçme yazılar. (Çev. C. Soydemir). İstanbul: Ayrıntı.
10. Beauvoir, S. (2019). İkinci cinsiyet II: Yaşanmış deneyim. (Çev. G. Acar Savran). İstanbul: Koç Üniversitesi.
11. Butler, J. (2008). Cinsiyet belası: Feminizm ve kimliğin altüst edilmesi. (Çev. B. Ertür). İstanbul: Metis.
12. Cenab Şahabettin. (12 Eylül 1312). Kadın nasıl olmalıdır?. Servet-i Fünûn, 289(12), 42-45.
13. Cohen, M. (1997). Women and fiction in the nineteenth century. The French novel: From 1800 to the present içinde (54-72 ss.). (Ed. T. Unwin). Cambridge: Cambridge University.
14. Cihan, F. B. (2006). The image of western women in Ahmed Midhat’s discourse on westernization. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Boğaziçi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
15. Çoban, B. (2006). Kitle iletişim sürecinde toplumsal gerçeklik ve iktidarın kurgusu. I. Uluslararası Medya Okuryazarlığı Konferansı Bildiriler Kitabı içinde (Ed. Nuray Türkoğlu). İstanbul: Marmara Üniversitesi İletişim Fakültesi.
16. Değirmenci, H. (2020). Çok kültürlülüğün kurgusal ifadesi: Ahmet Mithat Efendi anlatılarında yerli veya yabancı gayrimüslim kadınlarla aşk ve evlilik. Mukaddime, 11(2), 317-332.
17. Eagleton, T. (2014). Tanrı’nın ölümü ve kültür. (Çev. S. Dingiloğlu). İstanbul: Yordam.
18. Findley, C. V. (1999). Ahmed Midhat Efendi Avrupa’da. (Çev. A. Anadol). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
19. Goldman, E. (2006). Dans edemeyeceksem bu benim devrimim değildir. (Ç. N. Bayram). İstanbul: Agora.
20. Gökçek, F. (2019). Osmanlı kapısında büyümek: Ahmet Mithat Efendi’nin hikâye ve romanlarında gayrimüslim Osmanlı vatandaşları. İstanbul: Dergâh.
21. Grimké, S. M. (1838). Letters on the equality of the sexes, and the condition of woman. Boston: Isaac Knapp.
22. Kandiyoti, D. (2015). Cariyeler, bacılar, yurttaşlar: Kimlikler ve toplumsal dönüşümler. İstanbul: Metis.
23. Karaca, İ. (2012). Ahmet Mithat Efendi ve Madam Gülnar. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 46, 55-72.
24. Karaçengel, E. (2015). Ahmet Midhat Efendi’nin roman ve hikâyelerinde kadın. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Karadeniz Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Trabzon.
25. Karakoç, İ. (2019). Modernite aşkına: Türkçe romanın sergüzeşti yahut XIX. yüzyılın ikinci yarısında türün izini sürmek. International Journal of Human Sciences, 16(1), 231-248.
26. Löwenthal, L. (2017). Edebiyat, popüler kültür ve toplum. (Çev. D. B. Kejanlıoğlu). İstanbul: Metis.
27. Kul, N. (2009). Ahmed Midhat Efendi’nin roman ve hikayelerinde eğitim aracı olarak edebiyat: Kadın ve kız çocuklarının eğitimi. (Yayımlanmamış doktora tezi). Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul.
28. Modleski, T. (1989). Hınçla sevmek: Kadınlar için kitlesel fantezi üretimi. (Çev. Yavuz Alogan). İstanbul: Pencere.
29. Necib Asım. (8 Kanun-ı Sani 1313). Kadınlar neler öğrenmelidir?. Resimli Gazete, 58, 686-687.
30. Okay, O. (1975). Batı medeniyeti karşısında Ahmed Midhat Efendi. Ankara: Atatürk Üniversitesi.
31. Özkan, T. (2020). Ahmet Midhat Efendi’nin eserlerinde kadın. (Yayımlanmamış doktora tezi). Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul.
32. Pratt, M. L. (1991). Arts of the contact zone. Profession, 33-40. Terzi Eskin, B. (2024). Türk edebiyatında kadınlık kurguları (1876-1908). (Yayımlanmamış doktora tezi). Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, İstanbul.
33. Uğurcan, S. Yola çıkmadan -yol esnasında- döndükten sonra -Ahmet Midhat Efendi’nin romancılığında bilgi, hayal ve tecrübenin rolü-. Türklük Bilgisi Araştırmaları: Festschrift in Honor of Orhan Okay III, 30, 2006, 313-327.
34. Zizek, S. (2003). Gıdıklanan özne: Politik ontolojinin yok merkezi. (Çev. Ş. Can). Ankara: Epos.
35. Kızların tahsîli hakkında bir mütâlaa. (30 Teşrin-i Evvel 1311). Hanımlara Mahsus Gazete, 21, 1-2.
36. Kızların tahsîli hakkında bir mütâlaa. (2 Teşrin-i Sani 1311). Hanımlara Mahsus Gazete, 22, 1-2.
37. “Ak Ağa”, Kubbealtı Lugatı, Erişim Tarihi: 08.03.2026, https://lugatim.com/s/AKa%C4%9Fa