Evaluation of Studies on Esrâr Dede

Yıl 2025, Cilt: 7 Sayı: 2, 295 - 318, 29.12.2025

Bilal Elbir

https://doi.org/10.70506/eisrcdergi.1823463

Öz

This study aims to systematically examine and evaluate academic research on Esrâr Dede (d. 1796), one of the leading Mevlevi poets of the 18th century. As a poet of the Mevlevi order, Esrâr Dede successfully integrated both Sufi thought and the classical Turkish poetic tradition in his works. His work, Tezkire-i Şuara-yı Mevleviyye, in particular, is of great importance in literary historiography for the biographical information it provides on Mevlevi poets. The data obtained in the research is divided into four main categories: theses, articles, books or book chapters, and papers. The search identified 12 theses, 22 articles, 11 books/book chapters, and nine papers directly related to Esrâr Dede. The findings reveal a significant increase in academic studies on Esrâr Dede, especially since the 2000s. This increase appears to have concentrated in areas such as textual publications, comparative literary analyses, and thematic studies on the artist's Tezkire-i Şuara-yi Mevleviyye and Divan. A significant portion of these studies examine Esrâr Dede's position within classical Turkish poetry, his role in Mevlevi literature, and his relationship with Sufi thought. By analyzing existing literature from a holistic perspective, this article aims to more clearly establish Esrâr Dede's place in literary history and to lay the methodological groundwork for new research in this field.

Anahtar Kelimeler

Esrâr Dede , Mevlevi order , Tezkire-i Şuarâ-yı Mevleviyye , Divan

Esrâr Dede Üzerine Yapılan Çalışmaların Değerlendirilmesi

Öz

Bu çalışma, XVIII. yüzyılın önde gelen Mevlevî şairlerinden Esrâr Dede (ö. 1796) üzerine gerçekleştirilen akademik araştırmaları sistematik bir yaklaşımla incelemeyi ve değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Esrâr Dede, Mevlevî tarikatına mensup bir şair olarak hem tasavvufî düşünceyi hem de klasik Türk şiiri geleneğini eserlerinde başarıyla birleştirmiştir. Özellikle Tezkire-i Şuarâ-yı Mevleviyye adlı eseri, Mevlevî şairler hakkında sunduğu biyografik bilgilerle edebiyat tarihçiliği açısından büyük önem taşımaktadır. Araştırmada ulaşılan veriler tezler, makaleler, kitap veya kitap bölümleri ve bildiriler olmak üzere dört temel kategoriye ayrılmıştır. Yapılan tarama sonucunda Esrâr Dede ile doğrudan ilişkili 12 tez, 22 makale, 11 kitap/kitap bölümü ve 9 bildiri tespit edilmiştir. Bulgular, özellikle 2000’li yıllardan itibaren Esrâr Dede üzerine yapılan akademik çalışmaların belirgin bir artış gösterdiğini ortaya koymaktadır. Bu artışın, sanatçının Tezkire-i Şuarâ-yı Mevleviyye ve Divan’ı üzerine gerçekleştirilen metin neşirleri, karşılaştırmalı edebî analizler ve tematik incelemeler gibi alanlarda yoğunlaştığı görülmektedir. Çalışmaların önemli bir kısmı, Esrâr Dede’nin klasik Türk şiiri içindeki konumunu, Mevlevî edebiyatındaki rolünü ve tasavvufî düşünceyle kurduğu ilişkiyi irdelemektedir. Bu makale, mevcut literatürü bütüncül bir bakış açısıyla analiz ederek, Esrâr Dede’nin edebiyat tarihindeki yerini daha açık biçimde ortaya koymayı ve bu alanda yapılacak yeni araştırmalara metodolojik bir zemin hazırlamayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

Esrâr Dede , Tezkire-i Şuarâ-yı Mevleviyye , Mevlevîlik , Divan

Etik Beyan

Etik izin almayı gerektiren bir çalışma değildir.

Destekleyen Kurum

Destekleyen kurum yoktur.

Kaynakça

• Aksoy, H. (1995). Esrâr Dede. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (Cilt 11, ss. 432–434). İstanbul: TDV Yayınları.
• Atik, H. (1997). Esrâr Dede: Hayatı, edebî kişiliği ve eserleri. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 4, 382–392.
• Atik, H. (2003). Esrâr Dede’nin Mübârek-nâme adlı mesnevisi. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 44(1), 373–398.
• Elbir, B. (2011). 18. yüzyıl Türk edebiyatında iki Mevlevî şairde Mevlevîliğin yansımaları. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 4(18), 1–15.
• Genç, İ. (2018). Esrâr Dede, Tezkire-i Şuarâ-yı Mevleviyye. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Horata, O. (1998). Esrâr Dede: Hayatı, eserleri, şiir dünyası ve Dîvânı. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Kasır, H. A. (1996). Esrâr Dede: Hayatı, edebî kişiliği ve Divanı’nın karşılaştırmalı metni (Doktora tezi). Atatürk Üniversitesi, Erzurum.
• Koca, G. (2021). Esrâr Dede Divânı’nda Mevlânâ ve Mevlevîliğe dair unsurlar. Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 12(2), 45–67.
• Korkmaz, A. (2024). Esrâr Dede Divanı’nda âyet iktibaslarının kullanımı. Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi (ESTAD), 7(3), 1292–1342. https://doi.org/10.58659/estad.1523467
• Köroğlu, A. H. (2015). Esrâr Dede Tezkiresi’nde İstitrâd (Yüksek lisans tezi). Çukurova Üniversitesi, Adana.