Tarımda Çocuk İşçiliği: Üretici Davranışlarının ve Gizli Çocuk İstismarı Biçimlerinin Anlaşılması Türkiye Örneği

Öz

Bu çalışmanın amacı tarım sektöründe yer alan üreticilerin çocuk işçiliğine bakış açısını, tutum ve davranışlarını mevcut literartür ışığında incelemek ve bu alanda gerek politika geliştiricilere gerekse araştırmacılara yol göstermektir. Dünyada ve ülkemizde çocuk işçiliği ve çocuk istismarı kavramı yasal ve ahlaki olarak uygun bir kavram olmamakla birlikte gözden kaçırılmayacak şekilde de ciddi bir konudur. Ülkelerin çocuk işçiliğinin önlenmesine yönelik geliştirdikleri politikalara, ekonomik ve sosyo-kültürel özellikler bakımından yürütülen çalışmalara rağmen bu sorun devam ederek varlığını sürdürmektedir. OECD verilerine göre Türkiye’de şiddetli yoksulluk koşullarında yaşayan en az 6,5 milyon çocuk bulunmaktadır. Şiddetli yoksulluk, eğitim olanaklarından uzaklaşan çocukların iş gücüne yönelme riskini de artırmaktadır. Bu durum, her dört çocuktan birinin okula aç gittiğini ve her beş çocuktan birinin yeterli beslenemediğini göstermektedir. Çocuk işçiliği, özellikle hane gelirlerinde yaşanan kayıpların telafi edilmesi amacıyla giderek yaygınlaşan bir olgu haline gelmektedir. Resmi kayıtlara göre ülkemizde 1 milyon 372 bin çocuk işçi bulunmaktadır. TÜİK verileri, 15-17 yaş grubundaki çocukların iş gücüne katılım oranının 2022’de %18,7 iken 2023’te %22,1’e ve 2024’te %24,9’a yükseldiğini ortaya koymaktadır. Bu artışa paralel olarak, yaklaşık 970 bin çocuğun fiilen çalışma hayatı içinde yer aldığı bildirilmektedir. Bu veriler, çocuk işçiliğinin ülkemizde halen önemli bir sosyal sorun olduğunu açıkça göstermektedir. Tarımsal üretici davranışları da bu sürecin önemli bir bileşenidir. Üreticilerin işgücü maliyetlerini düşürme eğilimleri, sezonluk ve yoğun emek gerektiren tarımsal faaliyetlerde çocuk emeğini tercih etmelerine yol açabilmektedir. Bununla birlikte, üreticilerin çocuk işçiliğine ilişkin farkındalık düzeyleri, bilgilendirilme durumları ve mevzuata uyumları, sorunun devamlılığını doğrudan etkilemektedir. Bu çalışma, Türkiye’de tarım sektöründe çocuk işçiliği ve bu durumun ortaya çıkardığı çocuk istismarını ortaya koyarak, sorunun nedenlerini, çocukların fiziksel, psikolojik ve eğitimsel gelişimleri üzerindeki etkilerini ve önleyici mekanizmaların nasıl güçlendirilebileceğini ele almaktadır. Bulguların, çocuk işçiliğinin ortadan kaldırılmasına yönelik bütüncül politika önerilerinin geliştirilmesine katkı sağlaması hedeflenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Üretici davranışı
• Tarım
• Çocuk işçiliği
• İstismar
• ihmal

Child Labor in Agriculture: Understanding Producer Behavior and Hidden Forms of Child Exploitation in Turkiye

Öz

This study aims to analyze the perspectives, attitudes, and behaviors of agricultural producers toward child labor within the agricultural sector, drawing upon existing literature to inform policymakers and researchers working in this field. While child labor and child exploitation are universally condemned on legal and ethical grounds, both globally and in Turkiye, they continue to pose significant and persistent challenges. Despite national and international policies designed to prevent child labor, along with interventions targeting economic and socio-cultural factors, the problem remains widespread. According to OECD data, at least 6.5 million children in Turkiye live in conditions of severe poverty, which heightens their vulnerability to dropping out of education and entering the labor force. This is reflected in reports that one in four children attends school hungry and one in five suffers from inadequate nutrition. Child labor has increasingly become a means of compensating for household income shortfalls. Official statistics indicate the presence of 1,372,000 child workers in Turkiye. Data from the Turkish Statistical Institute (TÜİK) further reveal that the labor force participation rate among children aged 15-17 rose from 18.7% in 2022 to 22.1% in 2023, reaching 24.9% in 2024. Correspondingly, it is estimated that approximately 970,000 children are currently engaged in work. These figures underscore the persistent and serious nature of child labor as a social issue in Turkiye. The behavior of agricultural producers represents a critical dimension of this dynamic. In labor-intensive and seasonal agricultural activities, the tendency to minimize labor costs can lead to a reliance on child labor. Furthermore, producers’ awareness levels, access to information, and compliance with relevant legislation significantly influence the perpetuation of this practice. This study seeks to examine the prevalence of child labor and associated exploitation in Turkiye’s agricultural sector, addressing both the structural causes and the consequences for children’s physical, psychological, and educational development. It also explores ways to strengthen preventive mechanisms. The findings are intended to contribute to the formulation of holistic policy recommendations aimed at eradicating child labor.

Anahtar Kelimeler

• Producer behavior
• Agriculture
• Child labor
• Abuse
• Neglect

Kaynakça

1. Abdullah, A., Huynh, I., Emery, C. R., & Jordan, L. P. (2022). Social norms and family child labor: a systematic literature review. International journal of environmental research and public health, 19(7), 4082.
2. Ağaç, M. (2022). Tarımda yeniden yapılanma ve emeğin dönüşümü: Siirt fıstığı örneği. Politik Ekonomik Kuram, 6(2), 422-453.
3. Ağyar, E., & Atış, M. (2022). Mevsimlik tarım işçiliğinde çocukların maruz kaldığı riskler ve hak ihlalleri. Türk Kamu Yönetimi Dergisi, 3(2).
4. Ahad, M. A., Parry, Y., & Willis, E. (2020). Spillover trends of child labor during the coronavirus crisis- an unnoticed wake-up call. Frontiers in Public Health, 8, 488. https://doi.org/10.3389/fpubh.2020.00488
5. Ahad, M. A., Parry, Y. K., Willis, E., & Ullah, S. (2025). Child maltreatment and psycho-social impairments among child laborers in rural Bangladesh. Social psychiatry and psychiatric epidemiology, 60(3), 763-770.
6. Akça, R. P., & Arslan, R. (2022). Göç ve Mevsimlik Tarımda Çocuk İşçiliği. Social and Education, 97.
7. Akçaöz, H., Özkan, B., & Kızılay, H. (2005). Tarımsal Üretimde Çiftçilerin Tutum ve Davranışları: Çiftçilik Amaçları Ölçeği (FOS). Anadolu Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü Dergisi, 15(2), 104-125.
8. Aydın, İ. (2018). Türkiye’de Çocuk İstismari ve Çocuk İşçiliği. İş ve Hayat, 4(7), 65-81.

9. Aziz, R.A & Iskandar S. (2013). “Working Children and Knowledge of Right to Education: A Study of Child Labour in Sabah, Malaysia” in Asian Social Science; Vol. 9, No. 8. Published by Canadian Center of Science and Education.
10. Balcı, D., & Gün, S. (2023). Fransa ve Türkiye’de Tarımda Çalışanların Sosyal Güvenliği. Turkish Journal of Agriculture-Food Science and Technology, 11(11), 2194-2200.
11. Barışık, S., Ege, T. ve Şimşek T. (2016). Türkiye'de çocuk işçiliği ve ekonomik etkileri. Cumhuriyet Üniversitesi iktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 17(2), 161-179.
12. Benek, S., & Baydemir, R. (2021). Mevsimlik Tarımda Çocuk İşçiliğini Azaltmak İçin Bir Model Önermesi:‘Eğitime Erişim ve İletişim Birimi’nin Kurulması. Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10(2), 45-57.
13. Burrone, S. & Giannelli, G.C., (2020). Child labour, gender and vulnerable employment in adulthood. Evidence for Tanzania. J. Dev. Stud. 56 (12), 2235–2250. https://doi.org/10.1080/00220388.2020.1755655.
14. Çakır, C., Tarımda İşgücü. Aydınlık Gazetesi. https://www.aydinlik.com.tr/haber/tarimda-isgucu-1-65097
15. Çevlik, Ç., Kılıç, H., Damaksız, M., Dinçel, L., & Mihricihan, M. (2022). Mevsimlik Tarım İşçiliği Göçü ve Erken Çocukluk Dönemi Gelişimi. Atlas Sosyal Bilimler Dergisi, 1(10), 19-30.
16. Child Protective Services. (2025). Definitions of child abuse and maltreatment. Office of children and family services. Available at: https://ocfs.ny.gov/programs/cps/definition.php adresinden 2 Aralık 2025 tarihinde alınmıştır.
17. Çınar S., & K. Lordoğlu (2011). Mevsimlik tarım işçiliğinde tekil bir analiz: Karasu fındık toplama işçileri. Mesleki Sağlık ve Güvenlik Dergisi, 38, 23-33.
18. Çıtırık, M., & Taş, A. (2021). İlköğretimdeki mevsimlik gezici tarım işçisi öğrencilerin eğitim yönetimine olan etkilerinin incelenmesi (Şanlıurfa Örneği). İnsan ve Toplum Bilimleri Akademi Dergisi, 1/1, 020-037
19. ÇSGB. (2004). Çocuk ve genç işçilerin Çalıştırılma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=5457&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5
20. Davran, M. K., Sevinç, M. R., Özalp, B., & Sevinç, G. (2018). Türkiye’de Mevsimlik Tarım İşçiliği Olgusunun Toplumsal Cinsiyet ve Çocuk İşçiler Açısından Değerlendirilmesi. Researcher, 6(3), 295-316.
21. Dedeoğlu, S., & Bayraktar, S. (2019). Yoksulun umudu çocuk: Mevsimlik tarım işçisi hanelerin sosyo-ekonomik profili ve çocuk işçiliği araştırması. Ankara: Kalkınma Atölyesi. https://www.ka.org.tr/dosyalar/file/Yayinlar/Cocuk-Haklari/Raporlar/YOKSULUN-UMUDU-COCUK.pdf
22. Dedeoğlu, S., Bayraktar, S. S., & Çetinkaya, Ö. (2019). Yoksulun umudu çocuk: Türkiye’de Suriyeli tarım işçisi çocuklar. Çalışma ve Toplum, 4(63), 2585-2610.
23. Dedeoğlu, S., Karabıyık, E., Çetinkaya, Ö., Bayraktar, S., İznebioğlu, İ., & Şahankaya, A. (2018). Bir Yevmiye, Bir Yevmiyedir… Tarım Aracıları ve Türkiye’de Tarımsal Üretimde Çocuk İşçiliği. https://www.researchgate.net/profile/Saniye-
24. Dedeoglu/publication/327646679_Tarim_Aracilari_ve_Turkiye'de_Tarimsal_Uretimde_Cocuk_Isciligi/links/5b9b9eb592851ca9ed07e7e2/Tarim-Aracilari-ve-Tuerkiyede-Tarimsal-Ueretimde-Cocuk-Isciligi.pdf?__cf_chl_tk=U810OVsXQUlpQdSv2n2jg0ME.ruo1UFtqNcD_4y_x3A-1764763640-1.0.1.1-nMdlVSn.o6Qfu4m7oKRIX0e47JuUpyecgfi_q.aU7IA
25. Diyarbakır Barosu, (2025). 12 Haziran Dünya Çocuk İşçiliğiyle Mücadele Günü. https://www.diyarbakirbarosu.org.tr/basin-aciklamalari/12-haziran-dunya-cocuk-isciligiyle-mucadele-gunu#:~:text=Kay%C4%B1tl%C4%B1%20%C3%A7ocuk%20i%C5%9F%C3%A7i%20say%C4%B1s%C4%B1%201,bin%20%C3%A7ocuk%20i%C5%9F%C3%A7i%20oldu%C4%9Fu%20a%C3%A7%C4%B1klanm%C4%B1%C5%9Ft%C4%B1r adresinden 2 Aralık 2025 tarihinde alınmıştır.
26. Doğan, B. K., & Pekasıl, A. N. (2021). COVID-19 pandemisi bağlamında evsizler, mevsimlik tarım işçileri, mülteci, şartlı mülteci ve geçici koruma kapsamında bulunan Suriyelilerin sorunları üzerine bir değerlendirme. Toplum ve Sosyal Hizmet, 32(1), 275-292.
27. Edmonds, E. V., & Schady, N. (2012). Poverty alleviation and child labor. American Economic Journal: Economic Policy, 4(4), 100-124.
28. Elsayed, W. (2024). Breaking the cycle of child labor in Egypt: Exploring social and economic factors associated with child labor in Egypt for a sustainable future. Sustainable Futures, 8, 100235.
29. Erbay, E. (2013). Türkiye’de çocuk işçiliğinin büyük resmi. Toplum ve Sosyal Hizmet, 24(1), 157-168.
30. Erdoğan, E., & Semerci, P. U. (2019). Türkiye’de 2000 sonrası akademik yazında çocuk işçiliği çalışmalarının değerlendirilmesi. Çalışma ve Toplum, 4(63), 2503-2538.
31. Erim, F. (2023). Mevsimlik Tarımda Çalışan Çocuklara Yönelik Afetlerde Sosyal Hizmet Müdahalesi. İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi, 8(2), 729-734.
32. Erözyürek, A., & Ural, A. (2024). Türkiye’de Çocuk İşçiliği Konusunda Yapılan Lisansüstü Tezlerin İncelenmesi. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 24(1), 523-543.
33. Fanti, L., & Gori, L. (2010). Child policy solutions for the unemployment problem. Economics Letters, 109(3), 147-149.
34. Fereli S, Aktaç Ş ve Güneş FE. (2016). Mevsimlik Tarım İşçilerinin Çalışma Koşulları, Beslenme Durumları ve Görülen Sorunları. Gazi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi 2016;1(3): 36-47.
35. Fors, H. C. (2014). Social Globalization and Child Labor: A Cross‐country Analysis. The Developing Economies, 52(2), 125-153.
36. Geçgin, E. (2018). Ankara-Polatlı Örneğinde Sosyal Dışlanma Açısından Mevsimlik Tarım İşçiliği. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1(1), 3-35.
37. Güler, D., & Saner, G. (2017). Türkiye’de Süt Sığırcılığı İşletmelerinde Tedarik Zinciri Yönetiminin Değerlendirilmesi. Tarım Ekonomisi Dergisi, 23(2), 165-171. https://doi.org/10.24181/tarekoder.364891
38. Hai, Y. (2023). Child labor identification and social work activities in the prevention of child labor through the school. J Sci Social Sci, 68, 141-52.
39. Ibrahim, A., Abdalla, S. M., Jafer, M., Abdelgadir, J., & De Vries, N. (2019). Child labor and health: a systematic literature review of the impacts of child labor on child’s health in low-and middle-income countries. Journal of public health, 41(1), 18-26.
40. ILO. (2017). Global estimates of child labour: Results and trends, 2012-2016. Retrieved from Geneva: https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/@dgreports/@dcomm/documents/publication/wcms_575499.pdf.
41. ILO. (2024). Çocuk işçiliği. https://www.ilo.org/tr/regions-and-countries/europe-and-central-asia/ilo-turkiye- ofisi/politika-alanlari/ocuk-isciligi adresinden 2 Aralık 2025 tarihinde alınmıştır.
42. İş, E., & Özkan, B. (2024). Mevsimlik Tarım İşçisi Olarak Çalışan Ailelerin Çocuklarının Eğitim Sürecinde Yaşadıkları Sorunlar. EKEV Akademi Dergisi, (98), 62-74.
43. Kablay, S. (2018). Children in Agriculture Sector and Rights. Labour Economics & Industirial Relations, 61.
44. Kim, H., Wildeman, C., Jonson-Reid, M., & Drake, B. (2017). Lifetime prevalence of investigating child maltreatment among US children. American journal of public health, 107(2), 274-280.
45. Koruk, İ. (2010). İhmal Edilen Bir Grup: Göçebe Mevsimlik Tarım İşçileri. TTB Mesleki Sağlık ve Güvenlik Dergisi, 10(38), 18-22.
46. Lichand, G., & Wolf, S. (2025). Measuring Child Labor: the Who’s, the Where’s, the When’s, and the Why’s. PLoS One, 20(6), e0322987.
47. Magammana, T., Muthugala, H., Bandara, A., Perera, A., & Jayathilaka, R. (2025). Breaking the cycle: long-term socio economic determinants of child labour in SAARC countries. BMC Public Health, 25(1), 4040.
48. Mertol, H., Akgeyik, M., Pirdoğan, A., & Karaman, N. (2021). Mevsimlik tarım işçiliği sorunları ve çözüm önerileri (Hilvan Örneği). Eğitim Bilim ve Araştırma Dergisi, 2(1), 63-74.
49. Moody, G., Cannings-John, R., Hood, K., Kemp, A., & Robling, M. (2018). Establishing the international prevalence of self-reported child maltreatment: a systematic review by maltreatment type and gender. BMC public health, 18(1), 1164.
50. Ozgun, A., & Gungordu, A. (2021). Child Labor in Turkey and the Need for Human Rights Due Diligence For Corporations. https://www.mondaq.com/turkey/human-rights/1028036/child-labor-in-turkey-the-need-for-human-rights-due-diligence-for-corporations
51. Önen, S. (2012). Mevsimlik Tarım İşçiliği ve Çingeneler. Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi, 281-290.
52. Özbek Kansu, A. (2025). Mevsimlik Göç Sarmalında Çocuk İşçiliği ve Eğitim: Şanlıurfa Örneğı̇. Göç Dergisi, 12(1), 101-119.
53. Posso, A. (2019). The health consequences of hazardous and nonhazardous child labor. Review of Development Economics, 23(2), 619-639.
54. Rohlman, D. S., Campo, S., & TePoel, M. (2022). Protecting young agricultural workers: the development of an online supervisor training. Journal of agromedicine, 27(4), 359-367.
55. Sayeed, D. I. (2023). Child Labour In India-Causes, Consequences And Combating Measures. EPRA International Journal of Economic Growth and Environmental Issues (EGEI), 11(2), 6-12.
56. Sevinç, M. R., & Davran, M. K. (2017). Adana ilinde mevsimlik tarım işçiliğinin sosyo-ekonomik yapısı ve geleceği. Ankara: Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsü (TEPGE) Yayın, (283). https://arastirma.tarimorman.gov.tr/tepge/Belgeler/Yay%C4%B1n%20Ar%C5%9Fivi/2017-2022%20Yay%C4%B1n%20Ar%C5%9Fivi/Yay%C4%B1nNo283.pdf
57. Spencer, N., Gunnlaugsson, G., & Raman, S. (2024). Prevalence and correlates of child labour in five low-income countries: a descriptive study based on UNICEF Multiple Indicator Cluster Surveys 6 (MICS6). BMJ Paediatrics Open, 8(1), e002871.
58. Srivastava, K. (2011). Child labour issues and challenges. Industrial Psychiatry Journal, 20(1), 1–3. https://doi.org/10.4103/0972-6748.98406
59. Stoltenborgh, M., Bakermans‐Kranenburg, M. J., Alink, L. R., & van IJzendoorn, M. H. (2015). The prevalence of child maltreatment across the globe: Review of a series of meta‐analyses. Child Abuse Review, 24(1), 37-50.
60. Tatar, M. (2024). Türkiye’de Çocuk İşçiliği Sorunu ve Çözüm Önerileri: Çocuk İşçiliği İzleme Merkezlerinin Kurulması. Süleyman Demirel Üniversitesi Vizyoner Dergisi, 15(44), 1439-1453.
61. Thevenon O, Edmonds E. Child Labour - Causes, Consequences and Policies to Tackle It. In: OECD Social, Enviorenment and Migration Working Papers. 2019; 235. https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2019/11/child-labour_07b38f93/f6883e26-en.pdf
62. Tor, H. (2010). Türkiye’de çocuk işçiliğinin boyutları. Zeitschrift für die Welt der Türken/Journal of World of Turks, 2(2), 25-42.
63. TÜİK, (2025). İstatistikliklerle Çocuk 2024. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Istatistiklerle-Cocuk-2024-54197 adresinden 2 Aralık 2025 tarihinde alınmıştır.
64. Türkoğlu Üstün, K. (2020). Kadının ücretsiz bakım emeğinin azaltılması kapsamında kurumsal çocuk bakım hizmetlerine erişim (kreş) hakkı. Çalışma ve Toplum, 3(66), 1557-1590.
65. UNICEF (2022). Children’s version of the Convention on the Rights of the Child. https://www.unicef.org/protection/child-labour adresinden 2 Aralık 2025 tarihinde alınmıştır.
66. UNICEF. (2019). Child labour. Retrieved from https://data.unicef.org/topic/child-protection/child-labour/ adresinden 3 Aralık 2025 tarihinde alınmıştır.
67. UNICEF. (2025). Child labour. Retrieved from https://data.unicef.org/topic/child-protection/child-labour/ adresinden 2 Aralık 2025 tarihinde alınmıştır.
68. UNICEF. (2025). İlerlemeye Rağmen Hala 138 Milyon Çocuk İşçi Var! https://www.unicef.org/turkiye/bas%C4%B1n-b%C3%BCltenleri/i%CC%87lerlemeye-ra%C4%9Fmen-hala-138-milyon-%C3%A7ocuk-i%CC%87%C5%9F%C3%A7i-var adresinden 3 Aralık 2025 tarihinde alınmıştır.
69. Uysal, M., Sayılan, F., Yıldız, A., Türk, E., Türkmen, N., & Korkmaz, N. (2016). The basic educational problems of children of seasonal agricultural workers. Ankara University Journal of Faculty of Educational Sciences (JFES), 49(1), 183-202.
70. Yavuz, M. (2019). Mevsimlik tarım işçisi çocukların eğitimde yaşadıkları sorunlara yönelik okul yöneticilerinin ve öğretmenlerin görüşleri: Şanlıurfa İli örneği. Yayımlanmamış Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi.
71. Young, R. F., & Tandon, M. (2025). Child Maltreatment: A Review on Prevention, Intervention, and Impact. Child and Adolescent Psychiatric Clinics, 34(2), 311-323.
72. WHO (2020) Global status report on preventing violence against children. World Health Organization: Geneva https://www.unicef.org/sites/default/files/2020-06/Global-status-report-on-preventing-violence-against-children-2020.pdf adresinden 4 Aralık 2025 tarihinde alınmıştır.
73. WHO. (2024). Child Maltreatment. World Health Organization. Definitions of Child Abuse and maltreatment. Office of Children and Family Services. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/childmaltreatment#:w:text5It%20includes%20all%20types%20of,of%20responsibility%2C%20trust%20or%20power adresinden 4 Aralık 2025 tarihinde alınmıştır.