Ca’fer Efendi’nin Risâle-i Mi’mâriyye Eserindeki Mimari Kavramların Rehberlik Anlatımlarında Kullanımı: Karşılaştırmalı Bir Terim İncelemesi

Öz

Kültürel mirasın en somut göstergelerinden biri olan mimari, barındırdığı değerler ve bilhassa söz varlığıyla ilgili kültürün önemli bir taşıyıcısı ve yansıtıcısıdır. Mimari terimlerin gelişimi ve değişimi dilin canlılığına paralel olarak dinamik bir özellik göstermektedir. 17. yy. da kaleme alınmış olan Ca’fer Efendi’nin Risâle-i Mi’mâriyye isimli eseri, bu değişim ve gelişimin gözlemlenebildiği nadir eserlerden biridir. Dönemin kültürel yapısına uygun biçimde Arapça, Farsça ve Türkçe kelime dağarcığını bünyesinde taşıyan eser, aynı zamanda mimarlık terimlerinin etimolojik kökenlerinin de izlenebileceği bir kaynak mahiyetindedir. Mimari ile ilgili terminolojinin karşılaştırmalı ve doğru kullanımı da bu terimleri mesleğin icrasında en sık kullanan turist rehberleri açısından ayrıca önem arz etmektedir. Kültürün ve dilin hem kültürler arası hem de aynı kültür içinde aktarıcısı ve taşıyıcısı olan rehbere mesleğinin misyonu gereği bu konuda görev düşmektedir. Bu çalışmada rehberlik mesleği içerisinde mimari yapıların anlatımında kullanılabilecek kavramlar, kıyaslamalı bir biçimde aralarındaki ilişkiler de göz önünde bulundurularak alt başlıklar halinde değerlendirmeye tabi tutulmuştur. Disiplinler arası bir yaklaşımla mimarlık bilim alanı ve turizm rehberliği arasında ortaya çıkan doğal ilişki gereği ilgili söz varlığı karşılaştırmalı olarak eserlerin incelemeleriyle ele alınmıştır. Sonuç olarak Risâle-i Mi’mâriyye’de tespitine yer verilen kavramların dönemin de dili göz önünde bulundurulduğunda mümkün olduğu ölçüde sade ve genellikle öz Türkçe kelimelerle karşılanmaya çalışıldığı tespit edilmiştir. İngilizce karşılıklarında ise yerleşik mimarlık terimleri tercih edilirken kültürel arka planı olan kavramlar çoğunlukla benzetme ya da açıklama yoluyla karşılanmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Risâle-i Mi’mâriyye
• Mimarlık Terimleri
• Turizm Rehberliği

The Use of Architectural Concepts From Ca’fer Efendi’s Risâle-İ Mi‘Mâriyye In Guiding Narratives: A Comparative Terminological Analysis

Öz

Architecture, as one of the most tangible indicators of cultural heritage, is a significant medium and reflector of the values it embodies, particularly through its vocabulary. The development and transformation of architectural terminology exhibit a dynamic character parallel to the vitality of language itself. Risâle-i Mi‘mâriyye, authored by Ca’fer Efendi in the 17th century, is one of the rare works in which this change and development can be observed. In line with the cultural structure of its era, the work incorporates a lexicon comprising Arabic, Persian, and Turkish terms, while also serving as a source through which the etymological origins of architectural terminology can be traced. The comparative and accurate use of such terminology is of particular importance for tourist guides, who are among the professionals that most frequently employ these terms in practice. Given the mission of guides as both transmitters and bearers of culture and language—across cultures as well as within the same cultural context—this responsibility gains further significance. In this study, the concepts that may be employed in the narration of architectural structures within the practice of guiding are comparatively examined under subheadings, taking into consideration the relationships among them. In accordance with the natural connection arising between the field of architecture and the profession of tourist guiding, the relevant vocabulary is analyzed through comparative literature reviews within an interdisciplinary framework. Consequently, it has been observed that the concepts identified in the Risâle-i Mi‘mâriyye were rendered, insofar as possible, in simple and predominantly pure Turkish terms, taking into account the language of the period. In the English equivalents, established architectural terminology was preferred, whereas concepts with cultural background were generally conveyed through analogy or explanatory description.

Anahtar Kelimeler

• Risâle-i Mi’mâriyye
• Architectural Terminology
• Tourism Guiding

Kaynakça

1. Atabinen, R. S., 2023. Türk Mimarisinin Ana Unsurları. Çeviren: M. F. Çetinkaya, Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu, ISBN: 9789757641834, 223 sayfa, İstanbul.
2. Ayverdi, İ., 2005. Asırlar Boyu Tarihi Seyri İçinde Misalli Büyük Türkçe Sözlük: Kubbealtı Lugatı (3 Cilt). Kubbealtı Yayınları, ISBN: 9756444185 tk., 3683 sayfa, İstanbul.
3. Ca'fer Efendi, 2005. Risâle-i Mi‘mâriyye (Haz. İ. A. Yüksel), İstanbul Fetih Cemiyeti, ISBN: 9757618438, 227 sayfa, İstanbul.
4. Clauson, G., 1972. An etymological dictionary of pre-thirteenth-century Turkish. Oxford: Clarendon Press.
5. Crane, H., 1987. Risāle-İ Miʻmāriyye: An Early-Seventeenth-Century Ottoman Treatise On Architecture: Facsimile With Translation And Notes. E.J. Brill. ISBN: 9004078460, 126 pages, Leiden.
6. Davulcu, M., 2020. Halk Mimarisi Terimleri Sözlüğü. Pegem Akademi Yayınları, ISBN: 9786257880688, 361 sayfa, Ankara.
7. Devellioğlu, F., 2012. Osmanlıca–Türkçe Ansiklopedik Lûgat. 29. Baskı, Aydın Kitabevi, ISBN: 9757519022, 1393 sayfa, Ankara.
8. Dünya Turist Rehberleri Birlikleri Federasyonu (WFTGA). (t.y.). Tourist guide definition. https://wftga.org/ (Erişim: 07/05/2025).

9. Düzenli, H. İ., 2009. Mimar Mehmed Ağa ve dünyası: Risâle-i Mi‘mâriyye üzerinden 16. ve 17. yüzyıl Osmanlı zihniyet kalıplarını ve mimarlığını anlamlandırma denemesi. Karadeniz Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Danış-man: Şengül Öymen Gür, 300 sayfa, Trabzon.
10. Eyuboğlu, İ. Z., 2017. Türk Dilinin Etimoloji Sözlüğü. Say Yayınları, ISBN: 9786050206098, 866 sayfa, İstanbul.
11. Farooqi, S., 2018. Osmanlı Şehirleri ve Kırsal Hayatı. Çeviren: E. S. Özcan, Doğu Batı Yayınları, ISBN: 9786022133552, 208 sayfa, Ankara.
12. Feldman, J., Skinner, J., 2018. Tour guides as cultural mediators: Performance and positioning. Ethnologia Europaea, 48(2): 5–13.
13. Frishman, M., 1994. Islam and the form of the mosque. Pages: 17-41, Eds.: M. Frishman, H. U. Khan, The mosque: History, architectural development & regional diversity, Thames & Hudson, ISBN: 0500341338, 288 pages, Singapore.
14. Goodwin, G., 2012. Osmanlı Mimarlığı Tarihi. Çeviren: M. Günay, Kabalcı Yayınevi, ISBN: 9789759971939, 730 sayfa, İstanbul.
15. Gökyay, O. Ş., 1976. Risâle-i mi‘mâriyye – Mimar Mehmed Ağa – Eserleri. Sayfa: 113-216, İçinde Ord. Prof. İsmail Hakkı Uzunçarşılı’ya armağan, Türk Tarih Kurumu, VII. Dizi, Sa. 70, 494 sayfa, Ankara.
16. Hasol, D., 2010. Ansiklopedik mimarlık sözlüğü. 11. Baskı, Yem Yayınları, ISBN: 9757438308, 515 sayfa, Ankara.
17. Hornby, A. S., 2005. Oxford Advanced Learner’s Dictionary Of Current English. The 7. edition, Edit: S. Wehmeier, Oxford University Press, ISBN: 9780194316064, 1780 pages, England.
18. Kale, G., 2009. Osmanlı mimarlık tarihi yazımında Risâle-i Mi‘mâriyye. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 7(13): 405–423.
19. Kafesoğlu, İ., 2010. Türk Milli Kültürü. Ötüken Yayınları, ISBN: 9789754372366, 454 sayfa, İstanbul.
20. Kanar, M., 2011. Kanar Osmanlı Türkçesi Sözlüğü. Say Yayınları, ISBN: 9789754688030, 690 sayfa, İstanbul.
21. Konyalı, İ. H., 1948. Mimar Koca Sinan. (N. Topçubaşı, Yay.). Nihad Topçubaşı Yayınları, 161 sayfa, İstanbul.
22. Morkoç, S. B., 2006. A study of Ottoman narratives on architecture: Text, context and hermeneutics. School of Architecture, Landscape Architecture and Urban Design, Centre for Asian and Middle Eastern Architecture, yayımlanmamış doktora tezi, 324 Sayfa, Australia.
23. Nişanyan, S., 2018. Nişanyan Sözlük: Çağdaş Türkçenin Etimolojisi. Liber Plus Yayınları, ISBN: 9786058136427, 1035 sayfa, İstanbul.
24. Ödekan, A., 2008. Ribat. Sayfa: 1322-1323, Eczacıbaşı Sanat Ansiklopedisi, Cilt 3, Yem Yayınları, ISBN: 9789944757126, 1716 sayfa, İstanbul.
25. Öz, T., 1944. Mimar Mehmet Ağa ve Risâle-i mi‘mâriyye. Arkitekt, 1944(145-146): 37-41.
26. Redhouse, J. W., 1987. A Turkish and English lexicon: Shewing in English the significations of the Turkish terms. Beirut: Librairie du Liban.
27. Şeker, M., 2005. Türkistan'dan Anadolu'ya İnsan ve Toplum Hayatı. Güham Yayınları, ISBN: 9755070919, 128 sayfa, Ankara.
28. Tabakoğlu, A., 2015. Osmanlı İstanbul’unun su tarihi. Sayfa: 82-117, Antik Çağ'dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi, Cilt 6,ISBN: 9786059132183, 568 sayfa, İstanbul.
29. Yank, G., 2019. Cafer Efendi’nin Risâle-i Mi‘mâriyye adlı eserinin bağlamsal dizin ve işlevsel sözlüğü. Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Danışman: Kamile Çetin, 252 sayfa, Isparta.
30. Yüksel, İ. A., 2005. Risâle-i Mi‘mâriyye için [Önsöz]. Risâle-i Mi‘mâriyye içinde (Haz. İ. A. Yüksel, I–VII). İstanbul Fetih Cemiyeti, İstanbul.