Dijital Terminoloji: Uluslararası Yönelimler ve Türkiye’de Terminoloji Çalışmalarını Yeniden Düşünmek

Öz

Bu makale, Federica Vezzani ve çalışma arkadaşlarının ortaya koyduğu dijital terminoloji yaklaşımını temel bir referans noktası olarak kullanarak, çağdaş terminoloji çalışmalarının dijital ortamlarda geçirdiği dönüşümü ve bunun Türkiye’deki terminoloji araştırmaları açısından ne ifade ettiğini tartışmaktadır. Dijital terminoloji çerçevesi, terminolojiyi yalnızca terim listeleri ve sözlük üretimiyle sınırlı bir etkinlik olarak değil, terminolojik verinin dijital ortamlarda tasarlanması, TMF, TBX ve OntoLex-Lemon gibi standartlara uyumlu biçimde temsil edilmesi ve FAIR ilkelerine göre yönetilmesi gereken çok katmanlı bir bilgi alanı olarak ele alır. Makalede, uluslararası literatürden hareketle veri güdümlü ve yapay zekâ destekli terminoloji işleme yaklaşımları, çok kurumlu çok dilli terminoloji veri tabanları ve dijital beşerî bilimler ile kültürel miras odaklı uygulamalar etraflıca tartışılmaktadır. Türkiye’deki terminoloji ekosistemi bu çerçeve ışığında derlem altyapısı, ortak veri modeli, kurumsal yönetişim ve eğitim boyutları bakımından eleştirel olarak değerlendirilmekte; veri ve derlem üretimi, çekirdek bir terminoloji modeli ve kurumsal iş birliği ağlarına dayanan aşamalı bir dönüşüm için kavramsal bir yol haritası önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Dijital Terminoloji
• Terminoloji Ekosistemi
• Veri Güdümlü Terminoloji
• Araştırma Altyapıları
• Terim

Digital Terminology: International Trends and Rethinking Terminology Research in Türkiye

Öz

This article uses the digital terminology approach developed by Federica Vezzani and her colleagues as a key point of reference to discuss how contemporary terminology work is changing in digital environments and what this means for terminology research in Turkey. Within this framework, terminology is not treated as a practice limited to producing term lists and dictionaries, but as a multi-layered field of knowledge that involves designing terminological data for digital use, representing it in line with standards such as TMF, TBX, and OntoLex-Lemon, and managing it in accordance with the FAIR principles. Drawing on international scholarship, the article discusses data-driven and AI-supported approaches to terminology processing, multilingual terminological databases maintained by multiple institutions, and applications related to digital humanities and cultural heritage. The Turkish terminology ecosystem is then critically examined in the light of this framework with regard to corpus infrastructure, common data models, institutional governance and training, and a conceptual roadmap for a phased transformation is proposed, based on data and corpus creation, a core terminology model, and sustained institutional collaboration networks.

Anahtar Kelimeler

• Digital Terminology
• Terminology Ecosystem
• Data-Driven Terminology
• Research Infrastructures
• Term

Kaynakça

1. Astrakhantsev, N. A., Fedorenko, D. G., Turdakov, D. Y., 2015. Methods for automatic term recognition in domain-specific text collections: A survey. Programming and Computer Software, 41(6): 336–349.
2. Ateşman, E., 2009. Terminolojik kayıt ve veri kategorileri. Erişim adresi: https://akademiksunum.com/presentations/a16502039f2d51b4390e6bb5ea666e90ad426c1e. Erişim tarihi: 11 Kasım 2025.
3. Ateşman, E., 2020. Terim çalışmaları. Türk Dil Kurumu Yayınları.
4. Boeschoten, H., Braam, H., 1994. Bilgisayar ve sözlükçülük yöntemleri, Uygulamalı Dilbilim Açısından Türkçenin Görünümü. (ss. 9-14), Ankara Dil Derneği Yayınları.
5. Bowker, L., Pearson, J., 2002. Working with Specialized Language: A Practical Guide to Using Corpora. Routledge.
6. Boz, E., Bozkurt, F., Doğru, F., 2018. Corpus-based research on terminology of Turkish lexicography (CBRT-TURKLEX). Lexikos, 28(1): 428–439.
7. Cabré, M. T., 1999. Terminology: Theory, methods, and applications. John Benjamins.
8. Chiarcos, C., Fokkens, A., 2020. Ontology-based modeling of lexical resources. In P. Durkin (Ed.), The Oxford handbook of lexicography and lexical resources. Oxford University Press.

9. Chiarcos, C., Cimiano, P., Declerck, T., McCrae, J. P., 2013. Linguistic Linked Open Data (LLOD). Introduction and Overview. In Proceedings of the 2nd Workshop on Linked Data in Linguistics (LDL-2013), i–xi, Pisa, Italy. ACL.
10. Chowdhury, G., 2019. Representing cultural heritage in the digital age: Semantic models and knowledge structures. Journal of Documentation, 75(4): 730–751.
11. Cimiano, P., Chiarcos, C., McCrae, J. P., Gracia, J. (Eds.)., 2016. Linguistic Linked Data: Representation, generation and applications. Springer.
12. CLARIN and DARIAH., 2025. Joint training initiatives: Digital Humanities & FAIR data curricula. Erişim adresi: https://www.clarin.eu Erişim tarihi: 28.10.2025.
13. Çöltekin, Ç., 2022. A survey of Turkish corpora and lexical resources. arXiv preprint arXiv:2204.05042.
14. Dannélls, D., 2013. Generating extended multilingual museum descriptions. Semantic Web, 4(3): 333–348.
15. Dannélls, D., 2013. Multilingual text generation from structured formal representations for cultural heritage. In Proceedings of the 10th International Conference on Terminology and Artificial Intelligence (TIA 2013) (ss. 75–86).
16. Dannélls, D., Ranta, A., Enache, R., Damova, M., & Mateva, M., 2013. Multilingual access to cultural heritage content on the Semantic Web. In P. Lendvai & K. Zervanou (Eds.), Proceedings of LaTeCH 2013 (ss. 107–115). Association for Computational Linguistics.
17. de Smedt, K., Fišer, D., Eskevich, M., 2018. CLARIN research infrastructure: Resources, tools and services for digital humanities. Digital Humanities Quarterly, 12(1).
18. Di Nunzio, G. M., Costa, R., Vezzani, F., 2024. Introducing the special issue: Terminology in the digital world. Languages, 9(9): 284.
19. Dışişleri Bakanlığı Avrupa Birliği Başkanlığı, 2017. TermAB: Avrupa Birliği Terminoloji Veri Tabanı. Erişim adresi: https://termab.ab.gov.tr
20. Doerr, M., Kritsotaki, A., Bekiari, C., 2020. Cultural heritage information in the semantic web. In S. Brien (Ed.), Cultural heritage and the semantic web: Theory and practice (ss. 1–29). Routledge.
21. Doğru, G., 2019. Automatic term extraction from Turkish to English medical corpus. In G. Corpas Pastor, R. Mitkov, M. Kunilovskaya, & M. A. Losey León (Eds.), Computational and Corpus-based Phraseology: Proceedings of EUROPHRAS 2019 (ss. 157–166). Editions Tradulex.
22. Eker, S., 2013. Modernleşme sürecinde Türkiye’de terimbilim çalışmalarına genel bir bakış [Overall review of the development of terminological science of Turkey during transient process to modernization]. Altaistics and Turkology, 1: 68–95.
23. EuroTermBank, 2025. EuroTermBank: Multilingual terminology database. Erişim adresi: https://www.eurotermbank.com Erişim tarihi: 02.08.2025.
24. FAIR SSH Working Group, 2023. FAIR data principles for Social Sciences & Humanities. Erişim adresi: https://www.go-fair.org/regions/europe/fair-ssh/ Erişim tarihi: 11.11.2025.
25. Frantzi, K., Ananiadou, S., Mima, H., 2000. Automatic recognition of multi-word terms: The C-value/NC-value method. International Journal on Digital Libraries, 3(2): 115–130.
26. Gamper, J., Stock, O., 1998. Corpus-based terminology. Terminology, 5(2): 147–159.
27. Gruber, R., Hyvönen, E., Tuominen, J., 2021. Publishing cultural heritage collections as linked data: Lessons learned from Finnish projects. Semantic Web, 12(1): 67–93.
28. Henriksen, L., Povlsen, C., Vasiļjevs, A., 2006. EuroTermBank – A terminology resource based on best practice. In Proceedings of LREC 2006 (ss. 1014–1017).
29. Hinrichs, E., Krauwer, S., 2014. The CLARIN Research Infrastructure: Resources and Tools for eHumanities Scholars. LREC 2014, 1525–1531.
30. Hjørland, B., 2022. Terminology. In ISKO Encyclopedia of Knowledge Organization.
31. IATE., 2024. Interactive Terminology for Europe (IATE). Erişim adresi: https://iate.europa.eu Erişim tarihi: 02.08.2025.
32. International Organization for Standardization, 2017. ISO 16642:2017 — Computer applications in terminology — Terminological Markup Framework (TMF).
33. International Organization for Standardization, 2019. ISO 30042:2019 — Terminology work — TermBase eXchange (TBX).
34. Karaman, B. İ., 2018. Terimbilimi. Bilge Kültür Sanat.
35. Kast-Aigner, J., 2009. Terms in context: A corpus-based analysis of the terminology of the European Union’s development cooperation policy. Fachsprache, 31(3–4), 133–149.
36. Lagzdiņš, A., Siliņš, U., Bergmanis, T., Pinnis, M., Vasiļevskis, A., Vasiļjevs, A., 2022. Open Terminology Management and Sharing Toolkit for Federation of Terminology Databases. Proceedings of LREC 2022, 6310–6316.
37. L’Homme, M. C., 2020. Lexical semantics for terminology: An introduction. John Benjamins.
38. McCrae, J. P., Chiarcos, C., Bond, F., Cimiano, P., Declerck, T., de Melo, G., Gracia, J., Hellmann, S., Klimek, B., Moran, S., Osenova, P., Pareja-Lora, A., Pool, J., 2016. The Open Linguistics Working Group: Developing the Linguistic Linked Open Data Cloud. In Proceedings of LREC 2016 (pp. 2435–2441). ELRA.
39. Miles, A., Bechhofer, S., 2009. SKOS Simple Knowledge Organization System reference. W3C Recommendation.
40. Monroy, C., Furuta, R., Castro, F., 2010. Using an ontology and a multilingual glossary for enhancing the nautical archaeology digital library. In Proceedings of JCDL 2010 (ss. 259–262). ACM.
41. Nazar, R., 2016. Distributional analysis applied to terminology extraction: First results in the domain of psychiatry in Spanish. Terminology, 22(2): 141–170.
42. Özkan, B., Yıldırım, Ö., Dinç, E., Tahiroğlu, B. T., Yalçınkaya, S., 2012. Bilim dili olarak Türkçe: Göz bilimi terimleri üzerine derlem tabanlı bir araştırma. In IV. Uluslararası Dünya Dili Türkçe Sempozyumu Bildirileri (Cilt II, ss. 245–252). Muğla.
43. Poljak Bilić, A., Posavec, K., 2024. The landscape of social sciences and humanities research data in Europe. Journal of Documentation, 80(1): 145–168.
44. Ralli, N., Tamás, D. M., 2025. How to create and manage terminology resources: A practical guide from two termbases. Journal of Digital Terminology and Lexicography, 1(1).
45. Sağlık Bakanlığı, 2008. Ulusal Sağlık Veri Sözlüğü (USVS) ve Sağlık Kodlama Referans Sunucusu (SKRS). Erişim adresi: https://skrs.saglik.gov.tr,
46. Sarı, İ., 2021. Sözlükçülükte dijital dönüşüm ve Türkçenin çevrim içi genel sözlükleri için bazı geliştirme önerileri, Hacettepe Türkoloji 50. Yıl Armağanı, Editörler Nurtaç Ergün Atbaşı, Koray Üstün. Nobel Yayınları.
47. Sevgi, O., 2023. Ormancılık Terimbilimi. İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa Yayınları: 13, ISBN: 978-605-7880-27-7, 148 sayfa, İstanbul.
48. Tarım ve Orman Bakanlığı, 2008–2012. AGROVOC Türkçe sürümü. Erişim adresi: https://www.fao.org/agrovoc Erişim tarihi: 2.11.2025.
49. TDK, 2023. KaTEK Teknik Bülteni. Türk Dil Kurumu.
50. Temmerman, R., 2000. Towards new ways of terminology description: The sociocognitive approach. John Benjamins.
51. Tran, H. T. H., Martinc, M., Caporusso, J., Doucet, A., Pollak, S., 2023. The recent advances in automatic term extraction: A survey. arXiv preprint arXiv:2301.06767.
52. Vezzani, F., 2021. Terminologie numérique: Représentation, gestion et diffusion de la terminologie à l’ère du numérique. Peter Lang.
53. Vezzani, F., Di Nunzio, G. M., 2023. Multilingual digital terminology: Introduction to the special issue. Digital Scholarship in the Humanities, 38(Supplement_1), i1–i5. DOI: 10.1093/llc/fqad028.
54. Wei, T., Roche, C., Papadopoulou, M., Jia, Y., 2021a. Semantic Web and ISO standards to create multilingual terminology e-dictionary for cultural heritage: A mini-review. International Journal of Sensor Networks and Data Communications, 10(S5): 114.
55. Wei, Y., Wang, X., Li, J., 2021b. A multilingual terminological e-dictionary for cultural heritage based on TBX and ISO data categories. Digital Scholarship in the Humanities, 36(4): 993–1012.
56. Wei, H., Li, L., Chen, Y., Yang, S., 2021c. Semantic Web and ISO standards to create a multilingual terminology e-dictionary for cultural heritage. Journal of Information & Data Management, 12(1): 45–56.
57. Wilkinson, M. D., Dumontier, M., Aalbersberg, I. J., Appleton, G., Axton, M., Baak, A., Mons, B., 2016. The FAIR guiding principles for scientific data management and stewardship. Scientific Data, 3, Article 160018.
58. Xu, K., Feng, Y., Li, Q., Dong, Z., Wei, J., 2025. Survey on terminology extraction from texts. Journal of Big Data, 12, 29.
59. Zülfikar, H., 2011. Terim Sorunları ve Terim Yapma Yolları. Türk Dil Kurumu Yayınları: 9789751603982, 256s., Ankara.