Erken Dönem Türkçe Kur’an Tercümelerinde Budist Terminolojinin Etkisi: Teŋ Sözcüğü ve Türevleri

Öz

Eski Türklerin İslam öncesi dinî hayatı, tek tip inanç sisteminden ziyade Kök Teŋri, Manici ve Budist gelenekler temelinde çok sesli yapıdadır. İpek Yolu bölgesinde güçlü bir uygarlık kuran Uygurlar, siyasi ve kültürel bakımdan bir otorite hâline gelerek özellikle inanç yönünden Budizm’in Türk toplumu içerisinde icra edilmesini ve Orta Asya’da da Moğollar örneği üzerinden yaygınlaştırılmasını sağlamışlardır. Uygurlarda Budizm’in gelişimi ve yaşadığı kırılma noktaları yazılı metinler yoluyla net bir şekilde görülmektedir. Uygur harfleriyle ortaya konmuş yazılı metinler edebî noktada gelişkin bir tercüme ve terminoloji geleneğinin varlığını gözler önüne sermektedir. Uygurlarca meydana getirilmiş tercüme ve terminoloji sistemi, Eski Türk Dinî Terminolojisi’nin temelini oluşturmuştur. Bu sistem, başta İslamiyet olmak üzere, Türklerin benimsedikleri yeni dinlere ait kavramları aktarmada başvuracağı temel kaynak durumuna erişmiştir. Buddha öğretisi kapsamındaki soyut ve metafizik fikirleri geliştirilen çeşitli terim türetme teknikleriyle veren Uygur dinî terminolojisi, İslamiyet’i benimseyen Karahanlı Türklerinin ilk dönem eserlerine sirayet etmiştir. Bu yönüyle, eldeki çalışma ilk kez Eski Uygur Türkçesi metinlerinde tanıklanan teŋ sözcüğü ve türevlerinin Erken Dönem Türkçe Kur’an Tercümelerindeki görünümünü ele almaktadır. Yapılan incelemeler neticesinde Müslüman Türkler, teŋ sözcüğü özelinde Uygur dinî terminolojisine başvurarak seçtikleri anlam aktarımı, birleştirme ve türetme yöntemleriyle İslamî öğretiye dair kavramların aktarımını sağlamışlardır.

Anahtar Kelimeler

• Eski Türk İnanç Sistemleri
• Budizm
• Uygur Budist Terminolojisi
• Kur’an Tercümeleri
• İslamî Terimler

The Influence of Buddhist Terminology on Early Turkish Translations of The Qur'an: The Word Teŋ And Its Derivatives

Öz

The religious life of the ancient Turks before Islam was not characterized by a single belief system, but rather by a polyphonic structure based on Tengrism, Manichaean and Buddhist traditions. The Uyghurs, who established a powerful civilization in the Silk Road region, became a political and cultural authority, and particularly in terms of faith, they ensured the practice of Buddhism within Turkic society and its spread in Central Asia, following the example of the Mongols. The development of Buddhism among the Uyghurs and the turning points it experienced are clearly visible through written texts. Written texts produced in the Uyghur script reveal the existence of a sophisticated translation and terminology tradition from a literary perspective. The translation and terminology system created by the Uyghurs formed the basis of Old Turkic Religious Terminology. This system developed by the Uyghurs formed the basis of Old Turkic Religious Terminology, becoming the primary source for conveying concepts related to new religions adopted by the Turks, especially Islam. Uyghur religious terminology, which conveyed abstract and metaphysical ideas within the scope of Buddhist teachings through various terminological derivation techniques, permeated the early works of the Karakhanid Turks who adopted Islam. In this respect, the present study examines the appearance of the word teŋ and its derivatives, first attested in Old Uyghur Turkic texts, in Early Turkic Quran Translations. The investigations revealed that Muslim Turks, using the word teŋ specifically, employed methods of semantic transfer, combination, and derivation within Uyghur religious terminology to transmit concepts related to Islamic teachings.

Anahtar Kelimeler

• Ancient Turkish Belief Systems
• Buddhism
• Uyghur Buddhist Terminology
• Qur’an Translations
• Islamic Terms

Kaynakça

1. Akalın, Ş. H., 2014. Türkçede Söz Yapımı Yolları ve Sözlükselleşme. XI. Millî Türkoloji Kongresi Bildirileri. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yayınları, Sayfa: 831-841, İstanbul.
2. Akar, A., (2024). Tarihî Türk Lehçelerinde Din Terimlerinin Oluşumu. Editör: Ahmet Akpınar. Tarihî Türkçe Kur’an Tercümeleri Üzerine Araştırmalar, Sayfa: 1-9, Kriter Yayınları, ISBN: 978-625-6606-78-4, 160 sayfa, İstanbul.
3. Akdemir, Y. ve İsi, H., 2017. Çekim Ekinden Yapım Ekine +CA. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 10 (48): 14-28.
4. Arat, R. R., 1979. Kutadgu Bilig III İndeks. Hazırlayan: Kemal Eraslan, Osman Fikri Sertkaya ve Nuri Yüce. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 565 sayfa, İstanbul.
5. Arat, R. R., 2006. Atebetü’l-Hakâyık (Edib Ahmed B. Mahmud Yükneki). Türk Dil Kurumu Yayınları, ISBN: 9751602432, 410 sayfa, Ankara.
6. Ata, A., 1997. Nâsırü‟d-dîn bin Burhâbü‟d-dîn Rabgûzî, Kısasü‟l-Enbiyâ (Peygamber Kıssaları), II: Dizin. Türk Dil Kurumu Yayınları, ISBN: 9789751668127, 820 sayfa, Ankara.
7. Ata, A., 2019. Karahanlı Türkçesinde İlk Kur'an Tercümesi (Rylands Nüshası-Giriş, Metin, Notlar, Dizin). Türk Dil Kurumu Yayınları, ISBN: 978-975-16-1737-8, 964 sayfa, Ankara.
8. Barutcu Özönder, F. S., 2003. Erken Orta Türkçede Buddhist ve İslamî Terminolojisi Üzerine Bir Karşılaştırma. Kök Araştırmalar, V (I): 13-31.

9. Boeschoten, H., 2022. A Dictionary of Early Middle Turkic, by with the Editorial Assistance of J. O’Kane. Brill, ISBN: 9789004525184, sayfa XI+596, Leiden-Boston.
10. Borovkov, A. K., 2002. Orta Asya’da Bulunmuş Kur'an Tefsirinin Söz Varlığı (XII.-XIII. Yüzyıllar). Çevirenler: Halil İbrahim Usta ve Ebülfez Amanoğlu. Türk Dil Kurumu Yayınları, ISBN: 9751615895, 366 sayfa, Ankara.
11. Clauson, G., 1972. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford University Press, Oxford.
12. Çetin, E., 2021. Karahanlı Türkçesi Metinlerinde Manihaist ve Budist Çevreye Ait Bazı Sözcükler. Türkiyat Mecmuası, 31 (1): 199-223.
13. Çürük, Y., 2017. Türkçede Birleşik Sözcükler (İsimler). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yeni Türk Dili Anabilim Dalı, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Danışman: Paşa Yavuzarslan, 178 sayfa, Ankara.
14. Ebru Zeren, M., 2015. Maniheizm ve Budizm’in Uygurlar’ın Kültür Hayatına Etkileri. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türkiyat Araştırmaları Anabilim Dalı, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Danışman: İsmail Mangaltepe, 938 sayfa, İstanbul.
15. Eckmann, J., 1976. Middle Turkic Glosses of the Rylands Interlinear Koran Translation. Akademiai Kiado, 359 sayfa, Budapest.
16. Eker, S., 2006. Kutadgu Bilig’de (teñri azze ve celle ögdisin ayur) Türkçe İslami Terimlerin Kaynakları Üzerine. Bilig, 38: 103-122.
17. Ercilasun, A. B. ve Akkoyunlu, Z., 2014. Divanu Lugati't-Türk - Giriş, Metin, Çeviri, Notlar, Dizin. Türk Dil Kurumu Yayınları, ISBN: 978-975-16-2837-4, sayfa 995, Ankara.
18. Erdal, M. 1991., Old Turkic Word Formation: A Functional Approach to the Lexicon, 1-2. Cilt. Otto Harrassowitz Verlag, ISBN: 3477020844, 874 sayfa, Wiesbaden.
19. Gömeç, S., 2003. Eski Türk İnancı Üzerine Bir Özet. Tarih Araştırmaları Dergisi, 22 (33): 79-104.
20. Güngör, H., 2002. Eski Türklerde Din ve Düşünce. Türkler, Yeni Türkiye Yayınları, Cilt 3, 261-282, ISBN: 9759331047, 935 sayfa, Ankara.
21. İnan, A., 1952. Eski Türkçe Üç Kur’an Tercümesi. Türk Dili, 7: 128-130.
22. Kanar, M., 2009. Arapça-Türkçe Sözlük. Say Yayınları, ISBN: 9789754687828, 1888 sayfa, İstanbul.
23. Karaman, B. İ., 2009. Terim Oluşturma Yöntemleri. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı- Belleten, 57 (2): 45-59.
24. Korkmaz, Z., 1959. Türk Dilinde +ça Eki ve Bu Ek ile Yapılan İsim Teşkilleri Üzerine Bir Deneme. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 275-358.
25. Korkmaz, Z., 1994. Türkçede Eklerin Kullanılış Şekilleri ve Ek Kalıplaşması Olayları. Türk Dil Kurumu Yayınları, ISBN: 9789751612021, 86 sayfa, Ankara.
26. Korkmazgöz, R., 2020. Tevhidi Bozan Bir Olgu Olarak Şirk: Kur’an’da Şirkin Kavramsal Anlam Alanı. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 20 (1): 55-94.
27. Kök, A., 2004. Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur’an Tercümesi (TİEM-73 1v-235v/2) Giriş-İnceleme-Metin-Dizin. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Danışman: F. Sema Barutcu Özönder, 763 sayfa, Ankara.
28. Kuyma, E., 2019. Eski Anadolu Türkçesi Kur’an Tercümelerinde Esmâ-i Hüsnâ’yı Karşılayan Söz Varlığı. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 36: 399-436.
29. Laut, J. P., 1986. Der frühe türkische Buddhismus und seine literarischen Denkmäler. Otto Harrassowitz, ISBN: 3447026235, 228 sayfa, Wiesbaden.
30. Mingana, A., 1915. An Old turki Manuscript of the Koran. Moslem World V: 391-398.
31. Mingana, A., 1934. Catalogue of the Arabic Manuscripts in the John Rylands Library Manchester. Manchester University Press, 27-39. sayfa, Manchester.
32. Önler, Z., 2009. Karahanlı Dönemi Metinlerinde İnançla İlgili Türkçe Terimler. Uludağ Üniversitesi Fen- Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10 (16): 187-197.
33. Sağol, G., 1993. Harezm Türkçesi Satır Arası Kur'an Tercümesi. Giriş-Metin-Sözlük. Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Doktora Tezi, Danışman: Emine Gürsoy Naskali, İstanbul.
34. Şimşek, Y., 2019. Harezm Türkçesi Kur’ân Tercümesi (Meşhed Nüshası [293 No.], Dizin. 2. Cilt. Akçağ Yayınları, ISBN: 9786053424994, 754 sayfa, Ankara.
35. Tekin, Ş., 1963. Mani Dininin Uygurlar Tarafından Devlet Dini Olarak Kabul Edilişinin 1200. Yıl Dönümü Dolayısı ile Birkaç Not (762-1962). Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 10: 1-10.
36. Tekin, Ş., 1992. Eski Türk Yazı Dillerinin Özellikleri Üzerine Düşünceler ve Bunların Teşekkülü ile Türk Siyasî Birlikleri Arasındaki İlişkiler. Tarih ve Toplum, 101: 9-19.
37. Tekin, T., 2003. Orhon Türkçesi Grameri. Türk Dilleri Araştırma Dizisi, ISBN: 9757981192, 273 sayfa, İstanbul.
38. Turan, M. S., 2025. Mukaddimetü’l-Edeb’de Söz Yapımı: Birleştirme. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (49): 174-182.
39. Türk Dil Kurumu, 2005. Türkçe Sözlük. Türk Dil Kurumu Yayınları, ISBN: 9751600707, 2244 sayfa, Ankara.
40. Ünlü, S., 2004. Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur’an Tercümesi (TİEM 235v/3-450r/7) Giriş-Metin-İnceleme-Analitik Dizin. Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Eski Türk Dili Bilim Dalı, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Danışman: F. Sema Barutcu Özönder, Ankara.
41. Ünlü, S., 2013. Çağatay Türkçesi Sözlüğü. Eğitim Yayınevi, ISBN: 9786054392834, 1286 sayfa, Konya.
42. Üşenmez, E., 2010. Eski Kur'an Tercümelerinden Özbekistan Nüshası Üzerinde Dil İncelemesi (Giriş-İnceleme-Metin-Sözlük-Ekler Dizini). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Doktora Tezi, Danışman: Mustafa Özkan, İstanbul.
43. Üşenmez, E., 2019. Mevlana Yakûb-i Çerhî, Çağatay Türkçesi Kur’an Tefsiri. Tercüme-i Tefsîr-i [Ya‘ḳûb-i] Çerḫî. H. 993/M. 1585. (Giriş- Gramer-Metin-Dizin-Tıpkı Basım). Bilge-Türk Yayınları, ISBN: 9786059786508, 1183 sayfa, İstanbul.
44. Wilkens, J., 2015. Buddhism in the West Uyghur Kingdom and Beyond. Sayfa: 191-249, Editör: Armen Meinert. Transfer of Buddhism Across Central Asian Networks (7th to 13th Centuries), Brill, ISBN: 978-90-04-30741-4, 333 sayfa, Leiden-Boston.
45. Wilkens, J., 2021. Handwörterbuch des Altuigurischen, (Altuigurisch – Deutsch – Türkisch) / Eski Uygurcanın El Sözlüğü (Eski Uygurca – Almanca – Türkçe). Akademie der Wissenschaften zu Göttingen, ISBN 9783863954819, 929 sayfa, Göttingen .
46. Yüce, N., 2014. Mukaddimetü’l-Edeb Ḫarizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası Giriş, Dil Özellikleri, Metin, İndeks. Türk Dil Kurumu Yayınları, ISBN: 978975160679, 216 sayfa, Ankara.
47. Zieme, P., 2015. Local Literatures: Uighur. Sayfa: 871-882, Editör: Jonathan A. Silk. Brill's Encyclopedia of Buddhism, Brill, ISBN: 9004283439, 1018 sayfa, Leiden-Boston.
48. Zülfikar, H., 1991. Terim Sorunları ve Terim Yapma Yolları. Türk Dil Kurumu Yayınları, ISBN: 9789751603982, 213 sayfa, Ankara.
49. Sanal Ağ Kaynakları
50. URL-1: https://kuran.diyanet.gov.tr/ (Erişim Tarihi: 05.01.2026).
51. URL-2: https://acikkuran.com/ (Erişim Tarihi: 10.01.2026).