Sivas İli Ağızlarında Hayvan Adları

Öz

Sivas, tarihi ve coğrafyası bakımından Türkiye’nin en önemli şehirlerinden biridir. Tarih boyunca önemli ticaret yolları üzerinde yer almıştır. Bugün de Anadolu’nun en önemli kavşak noktalarından biri olma özelliğini sürdürmektedir. Yüz ölçümünün büyüklüğüne bağlı olarak bitki örtüsündeki çeşitlilik ile geniş meralar, tarım alanları, dağlar, vadiler, mağaralar, ağaçlık alanlar, göller, nehirler, Sivas’ta hayvan varlığının zenginleşmesine katkı sağlamıştır. Hayvan adları, temel söz varlığından sayılmakta ve sadece hayvanların adlandırılmasında değil aynı zamanda bitki, yer, alet, organ, yiyecek, oyun, hastalık adlandırmalarında, terimleşme süreci içinde işlev kazanan dil birimleri olarak kullanılmaktadır. Bu çalışmada Sivas ili ağızları üzerine yapılan kitap, tez, makale vb. çalışmalar taranarak Sivas ili ağızlarında yer alan hayvan adları tespit edilmeye çalışılmıştır. Yapılan tarama sonucunda Sivas ilinde kullanılan 771 hayvan adı tespit edilmiştir. Bu adlardan 474’ü Derleme Sözlüğü’nde bulunmakta 297’si ise Sivas kaydıyla yer almamaktadır. Sivas ili ağızlarında kullanılan 771 hayvan adının 75’i yük ve binek hayvanlarıyla, 66’sı büyükbaşlarla, 106’sı küçükbaşlarla, 45’i kümes hayvanlarıyla, 52’si ev hayvanlarıyla, 122’si kuşlarla, 16’sı balıklar ve suda yaşayan diğer hayvanlarla, 71’i yaban hayvanlarıyla, 36’sı sürüngenlerle, 88’i sinekler, böcekler ve haşeratla, 94’ü ise diğer adlarla ilgilidir. Hayvan adlarından 5 tanesi de Sivas’ın farklı bölgelerinde farklı hayvanları işaret etmektedir. Bu çalışma, Sivas ili ağızlarında kullanılan hayvan adlarının adlandırılma yolları ve söz varlığına katkısı bakımından önemli veriler sunmaktadır. Ayrıca ağız araştırmaları ve terim bilimi çalışmaları için kaynak niteliği taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye Türkçesi Ağızları
• Sivas Ağzı
• Hayvan Adları
• Söz Varlığı
• Adlandırma

Animal Names in the Dialects of Sivas Province

Öz

Sivas is one of the most important cities in Türkiye in terms of its historical and geographical features. Throughout history, it has been located on major trade roads. Today, it continues to be one of the most important crossroads of Anatolia due to its large surface area, the diversity of vegetation, along with extensive pastures, agricultural lands, mountains, valleys, caves, wooded areas, lakes, and rivers, has contributed to the richness of animal life in Sivas. Animal names are regarded as part of the basic vocabulary and are used not only in the naming of animals but also as linguistic units that gain functional value through the process of terminologisation in the naming of plants, places, tools, organs, foods, games, and diseases. In this study, books, theses, articles, and similar studies conducted on the dialects of Sivas province were reviewed in order to identify the animal names found in the dialects of Sivas. As a result of this survey, 771 animal names used in Sivas province were identified. Of these names, 474 are included in the Derleme Sözlüğü, while 297 are not recorded in the dictionary with a Sivas reference. Of the 771 animal names used in the dialects of Sivas province, 75 are related to pack and riding animals, 66 to cattle, 106 to sheep and goats, 45 to poultry, 52 to pets, 122 to birds, 16 to fish and other aquatic animals, 71 to wild animals, 36 to reptiles, 88 to flies, insects and pests, and 94 to other names. Additionally, five of these animal names refer to different animals in different regions of Sivas. This study presents important data regarding the naming patterns of animal terms used in the dialects of Sivas province, as well as their contribution to the vocabulary. In addition, it serves as a valuable source for dialect studies and terminology research.

Anahtar Kelimeler

• Turkey Turkish Dialects
• Sivas Dialect
• Animal Names
• Vocabulary
• Naming.

Kaynakça

1. Acar, E., 2017. Sinop ve Yöresi Ağızlarında Hayvan Adları. Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1(1): 29-43.
2. Akar, A., 2023. Yıldız Beldesi Ağzı (Dil Özellikleri-Metinler-Sözlük). Es-Form Ofset, ISBN: 978-625-00-8375-8, 222 sayfa, Sivas. (YBA)
3. Aksan, D., 2004. Türkçesin Söz Varlığı. Engin Yayınevi, ISBN: 975-7287-89-X, 249 sayfa, Ankara.
4. Bulduk, T. B., 2023. Gümüşhane İli ve Yöresi Ağızları Söz Varlığında Hayvan Adlandırmaları. Asya Studies, 7(26): 115-124.
5. Caferoğlu, A., 1994. Sivas ve Tokat İlleri Ağızlarından Toplamalar. TDK Yayınları, ISBN: 975-16-0609-8, 276 sayfa, Ankara. (STİAT)
6. Darıcı, T. A., 2013. Şarkışla’nın Söz Varlığı. Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Danışman: Recep Toparlı, 140 sayfa, Sivas. (ŞSV)
7. Demir, N. ve Şen, Ü., 2006. Sivas İli ve Yöresi Ağızları (Etnik Yapı-Dil İncelemesi-Metinler-Sözlük). Gazi Kitabevi, ISBN: 975-6009-41-1, 724 sayfa, Ankara. (SİYA)
8. Doğan, Ş., 2001. Sivas Merkez İlçe ve Köyleri Ağzı (Giriş-İnceleme-Metinler). Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Danışman: Paki Küçüker, 595 sayfa, Van. (SMİKA)

9. Ergene, O., 2014. Türkiye Türkçesi Ağızlarında Hayvan Adlandırmalarına İlişkin Belirleyiciler. Turkish Studies, 9(12): 179-213.
10. Güven, Ö., 2014. Sivas İli Zara İlçesi Ağzı. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Danışman: Hatice Tören, 342 sayfa, İstanbul. (SİZİA)
11. Güven, Ö., 2021. Zara (Sivas) Ağzından Derleme Sözlüğüne Katkılar II. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 5: 299-315.
12. Güven, Ö., 2024. Sivas Ağzı ile İlgili Çalışmalar Üzerine Bir Değerlendirme. Söylem Filoloji Dergisi, 9(1): 480-500.
13. İçer, E., 2010. Sivas İli Yıldızeli İlçesi Ağzı (İnceleme-Metinler-Sözlük). Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Danışman: Ahmet Günşen, 227 sayfa, Edirne. (SİYİA)
14. Karahan, L., 2014. Anadolu Ağızlarının Sınıflandırılması. TDK Yayınları, ISBN: 975-16-0755-2, 203 sayfa, Ankara.
15. Kaya, D., 1974. Acıyurt Köyü Lugatçesi. Sivas Folkloru. 21: 17-20.
16. Kesten, F., 2013. Sivas Sözlüğü. Buruciye Yayınları, ISBN: 978-605-5564-14-8, 418 sayfa, Sivas. (SS)
17. Ökruca, L., 2011. Sivas İli Kangal İlçe Merkezi Sözlüğü. Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Danışman: Bilal Yücel, 151 sayfa, Sivas. (KİMS)
18. Öztürk, Z., 2014. Sivas İli Gürün İlçesi Merkez Köyleri Ağzı Sözlüğü. Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Danışman: Emin Eminoğlu, 322 sayfa, Sivas. (GİMKAS)
19. Paçacıoğlu, B., 1987. Sivas İlbeyli Ağzı (İnceleme-Metin-Sözlük). Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Danışman: Ahmet B. Ercilasun, 246 sayfa, Ankara. (SİA)
20. Sır Dündar, A. N., 2021. Kütahya ve Yöresi Ağızları Söz Varlığında Hayvan Adları Üzerine Bir İnceleme. Journal of Turkish Research Institute, 71: 15-47.
21. Tanyıldız, E., 2014. Hafik İlçe Merkezinin Kelime Hazinesi. Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Danışman: Recep Toparlı, 128 sayfa, Sivas. (HİMKH)
22. Taş, P., 2006. Şarkışla ve Yöresi Ağızları. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Danışman: Suzan Tokatlı, 160 sayfa, Kayseri.
23. Taşkıran, H. İ., 2021. Sivas Akıncılar Ağzı Karşılaştırmalı ve Tanıklı Sözlüğü. Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Danışman: Özlem Ayazlı, 489 sayfa, Sivas. (SAAKTS)
24. Tekin, F. ve Cantürk, S., 2019. Giresun ve Yöresi Söz Varlığında Hayvan ve Hayvancılık Kavram Alanı. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 9(3): 451-467.
25. Toparlı, R., 2019. Sivas Sözlüğü. Sivas Vilayet Kitaplığı, ISBN: 978-975-17-4248-3, 398 sayfa, Sivas.
26. Türk Dil Kurumu., 2009. Türkiye’de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü I-II-III-IV-V-VI (Cilt 1-6, Birleştirilmiş Tıpkıbasım). Türk Dil Kurumu Yayınları, ISBN: 975-16-0532-6, 4844 sayfa, Ankara. (DS)
27. Yelok, V. S., 1999. Divriği Merkez İlçe (Sivas) Ağzı. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Danışman: Leyla Karahan, 322 sayfa, Ankara. (DMİA)
28. Yılmaz, K., 2021. Yıldızeli’nin Söz Varlığı. Akademik Kitaplar, ISBN: 978-605-9786-90-4, 133 sayfa, İstanbul. (YSV)
29. Yüceol Özezen, M., 2022. Türkçede Hayvan Adları 2: Türkçe Sözlük’teki Temel Sözlükbirimler Bağlamında Hayvan Adlarının Çağrışımsal Göndermeleri. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature, 8(1): 247-289.