Türk Atasözlerinde Hava Olaylarının Kavramlaştırılması

Öz

Bu çalışmada, Türk atasözlerinde yer alan kar, yağmur, rüzgâr ve kırağı gibi hava olaylarının soyut kavramların kavramlaştırılmasında nasıl kaynak alan olarak kullanıldığı bilişsel dil bilimi çerçevesinde incelenmektedir. Kuramsal temel olarak Lakoff ve Turner’ın Büyük Zincir Metafor Teorisi (BZMT) benimsenmiş; atasözleri Nesnelerin Doğası, Büyük Zincir Metaforu, GENEL ÖZELDİR metaforu ve Nicelik İlkesi doğrultusunda çözümlenmiştir. Bulgular, karın tehlike, geçicilik ve zorluk; yağmurun bereket, zorluk, nedensellik, görecelik ve fırsat; rüzgârın neden-sonuç, güç, dayanışma, geçicilik ve zarar; kırağının ise zarar ve dayanıklılık kavramlarıyla ilişkilendirildiğini göstermektedir. Sonuçlar, hava olaylarının Türk atasözlerinde bireysel ve toplumsal deneyimlerin kavramlaştırılmasını sağlayan işlevsel kaynak alanlar olarak kullanıldığını ve BZMT’nin bu eşleştirmeleri açıklamada sistematik bir çerçeve sunduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Türk Atasözleri
• Bilişsel Dil Bilimi
• Kavramsal Metafor
• Büyük Zincir Metafor Teorisi
• Hava Olayları
• Kaynak Alan-Hedef Alan

Conceptualization of Weather Phenomena in Turkish Proverbs

Öz

This study examines, within the framework of cognitive linguistics, how weather phenomena such as snow, rain, wind, and frost in Turkish proverbs are used as source domains in the conceptualization of abstract concepts. Lakoff and Turner’s Great Chain Metaphor Theory (GCMT) is adopted as the theoretical framework, and the proverbs are analyzed in terms of the Nature of Things, the Great Chain Metaphor, the GENERIC IS SPECIFIC metaphor, and the Quantity Principle. The findings show that snow is associated with danger, transience, and hardship; rain with fertility, hardship, causality, relativity, and opportunity; wind with cause and effect, strength, solidarity, transience, and harm; and frost with harm and resilience. The results demonstrate that weather phenomena function as productive source domains for conceptualizing individual and social experiences in Turkish proverbs and that GCMT provides a systematic framework for explaining these mappings.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Proverbs
• Cognitive Linguistics
• Conceptual Metaphor
• Great Chain Metaphor Theory
• Weather Phenomena
• Source Domain-Target Domain

Kaynakça

1. Aksoy, Ö. A., 1988. Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü-1: Atasözleri Sözlüğü. İnkılâp Kitabevi, ISBN: 975-10-0125-0, 486 sayfa, İstanbul.
2. Aksoy, Ö. A., 2004. Bölge Ağızlarında Atasözleri ve Deyimler I-II. Türk Dil Kurumu Yayınları, ISBN: 975-16-0804-X, 406+175 sayfa, Ankara.
3. Barsalou, L. W., Yeh, W., Luka, B. J., Olseth, K. L., Mix, K. S., Wu, L. L., 1993. Concepts and meaning. Pages: 23-61, Editörler; K. Beals, G. Cooke, D. Kathman, S. Kita, K. E. McCullough ve D. Testen, What We Think, What We Mean, and How We Say It: Papers from the Parasession on the Correspondence of Conceptual, Semantic and Grammatical Representations. Chicago Linguistic Society, ISBN: 978-0-914203-43-8, 391 pages, Chicago.
4. Ben Salamh, S., Maalej, Z. A., 2018. A cultural linguistics perspective on animal proverbs, with special reference to two dialects of Arabic. Arab World English Journal for Translation & Literary Studies, 2 (4):21-40.
5. Colston, H. L., 1995. Actions Speak Louder than Words: Understanding Figurative Proverbs. University of California, Santa Cruz, Yayımlanmamış Doktora Tezi, California.
6. Colston, H. L., 2000. Book review: Richard Honeck, A Proverb in Mind: The Cognitive Science of Proverbial Wit and Wisdom. Journal of Pragmatics, 32 (5): 627-638.
7. Çobanoğlu, Ö., 2004. Türk Dünyası Ortak Atasözleri Sözlüğü. Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, ISBN: 975-16-0723-5, 511 sayfa, Ankara.
8. Dundes, A., 1979. Analytic Essays in Folklore. De Gruyter Mouton, ISBN: 90-279-3231-X, 265 pages, Berlin.

9. Ela, K. W., 2025. How to Have the Perfect Snow Day. Psychology Today. https://www.psychologytoday.com/us/blog/decade-of-childhood/202501/how-to-have-the-perfect-snow-day (Ziyaret tarihi: 20/11/2025).
10. Evans, V., Green, M., 2006. Cognitive Linguistics: An Introduction. Edinburgh University Press, ISBN: 0-7486-1831-7, 830 pages, Edinburgh.
11. Gibbs Jr., R. W., 1994. The Poetics of Mind: Figurative Thought, Language, and Understanding. Cambridge University Press, ISBN: 0-521-41965-4, 527 pages, Cambridge.
12. Gibbs Jr., R. W., Beitel, D., 1995. What proverb understanding reveals about how people think. Psychological Bulletin, 118 (1):133-154.
13. Gibbs Jr., R. W., Johnson, M. D., Colston, H. L., 1996. How to study proverb understanding. Metaphor and Symbolic Activity, 11 (3):233-239.
14. Gibbs Jr., R. W., Colston, H. L., 2012. Interpreting Figurative Meaning. Cambridge University Press, ISBN: 9781139168779, 384 pages, Cambridge.
15. Honeck, R. P., 1997. A Proverb in Mind: The Cognitive Science of Proverbial Wit and Wisdom. Lawrence Erlbaum Associates, ISBN: 978-0-8058-0231-3, 308 pages, Mahwah, NJ and London.
16. Karabeyoğlu, A. R., 2015. Dîvânu Lugâti’t-Türk’te Savlar ve Kültürel Kavramlaştırma. Kesit Yayınları, ISBN: 978-605-9100-20-5, 198 sayfa, İstanbul.
17. Karakuş, U., 2014. Türk atasözlerinde iklim algısı ve coğrafya. Millî Folklor, 26 (102):99-109.
18. Kövecses, Z., 2020. Extended Conceptual Metaphor Theory. Cambridge University Press, ISBN: 9781108490870, 196 pages, Cambridge.
19. Kövecses, Z., 2024. Proverbs in extended conceptual metaphor theory. Pages: 26-39, Editör; S. Belkhir, Proverbs within Cognitive Linguistics: State of the Art. John Benjamins, ISBN: 9789027214843, 368 pages, Amsterdam.
20. Krikmann, A., 1996. The Great Chain Metaphor: An open sesame for proverb semantics? Folklore: Electronic Journal of Folklore, 1: 74-83.
21. Lakoff, G., Espenson, J., Schwartz, A., 1991. Master Metaphor List. University of California, 212 pages, California.
22. Lakoff, G., Johnson, M., 1980. The metaphorical structure of the human conceptual system. Cognitive Science, 4 (2): 195-208.
23. Lakoff, G., Johnson, M., 2015. Metaforlar: Hayat, Anlam ve Dil. G. Y. Demir, Çev. İthaki Yayınları, ISBN: 978-605-375-467-1, 338 sayfa, İstanbul.
24. Lakoff, G., Turner, M., 1989. More Than Cool Reason: A Field Guide to Poetic Metaphor. University of Chicago Press, ISBN: 0-226-46811-9, 230 pages, Chicago.
25. Mieder, W., 2004. Proverbs: A Handbook. Greenwood Press, ISBN: 0-313-32698-3, 304 pages, Westport.
26. Milner, G. B., 1971. The Quartered Shield: Outline of a Semantic Taxonomy. Pages: 243-270, Editör; E. Ardener, Social Anthropology and Language. Tavistock Publications, ISBN: 0-422-73700-3, cii+318 pages, London.
27. Özcan, S., 2015. Türk atasözlerinde iklim, mevsimler, hava olayları ve halk takvimi. Journal of International Social Research, 8 (36):179-187.
28. Sumathy, D. M., 2023. Snow symbolises the paradox of life in James Joyce’s “The Dead”. International Journal of Novel Research and Development, 8 (8):490-493.
29. Taylor, A., 1931. The Proverb. Harvard University Press, 223 pages, Cambridge.
30. Theodoropoulou, M., 2024. Emotion in Greek proverbs: The case of romantic love. Pages: 174-201, Editör; S. Belkhir, Proverbs within Cognitive Linguistics: State of the Art. John Benjamins, ISBN: 9789027214843, 368 pages, Amsterdam.
31. Türk Dil Kurumu. t.y. Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü. https://sozluk.gov.tr/ (Ziyaret tarihi: 02/01/2026).
32. Yağlı, E., Çınar, O., 2025. Conceptual metaphors in weather expressions of precipitation and temperature. World Language Studies, 5 (1):65-90.
33. Yaman, S., 2025. Terminoloji, tanım ve tasnif bağlamında atasözleri üzerine bir değerlendirme. Avrasya Terim Dergisi, 13 (1):8-23.