Yapay Dilcilik Terimleri Üzerine

Öz

Bu çalışmada İngilizce alan yazınında yapay dilcilik alanına özgü olarak kullanılan terimlerin sistematik olarak derlenmesi, tanımlanması ve örneklenmesi; ardından bu terimlerin Türkçe alan yazınındaki karşılıklarının incelenmesi amaçlanmaktadır. Araştırma, betimlemeli ve karşılaştırmalı doküman incelemesine dayanan nitel desende yürütülmüştür. İlgili alandaki başvuru kaynakları ve terimce çalışmalarından amaçlı örnekleme yoluyla seçilen İngilizce terimler (n=20), kaynak alan yazını kullanımlarıyla tanımlanmış ve yapay dil örnekleriyle desteklenmiştir. Türkçe alan yazınında bu terimlerin bir bölümünün dağınık, tutarsız ve çokadlı biçimlerde kullanıldığı, bir bölümünün ise yerleşik karşılıklarının bulunmadığı görülmüştür. Alan yazınında var olan karşılıklar ve bu çalışmada önerilen terimler; örnekseme ve birebir çeviri türünden terim oluşturma yöntemleriyle saydamlık, salkımlılık ve yerellik türünden terim nitelikleri açısından değerlendirilmiştir. Bu çalışma, ayrıca İngilizce – Türkçe dil ikilisinde sistematik bir terim derleme ve karşılık önerme girişimi olarak yapay dilcilik alanında Türkçe terimlerin düzenlenmesine katkıda bulunma amacı gütmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Yapay Dil
• Yapay Dilcilik
• Terim Derleme
• Terim Oluşturma
• Terminoloji

On Conlanging Terminology

Öz

This study aims to systematically compile, define, and exemplify the terms used specifically in the field of conlanging in English literature, and then to examine their correspondences in Turkish literature. The research adopted a qualitative design based on descriptive and comparative document analysis. The English terms (n=20), selected through purposeful sampling from reference sources and glossary works in the relevant field, were defined by their usage in the source literature and supported by constructed language examples. An examination of the Turkish literature revealed that some of these terms are used in scattered, inconsistent, and polyonymous forms, while others lack established correspondences. Both the correspondences attested in the literature and the terms proposed in this study were evaluated based on the term formation methods of analogy and literal translation and the term characteristics of transparency, systematicality, and locality. This study also aims to contribute to the organisation of Turkish terminology in the field of conlanging by offering a systematic term compilation and correspondence proposal for the English – Turkish language pair..

Anahtar Kelimeler

• Constructed Language (Conlang)
• Conlanging
• Term Compilation
• Term Formation
• Terminology

Kaynakça

1. Adams, R., 2014a. Introduction. Sayfa: 14-17, Watership Down. One World Modern Classics, ISBN: 978-1-78074-731-6, 450 sayfa, Londra.
2. Adams, R., 2014b. Lapine Glossary. Sayfa: 445-447, Watership Down. One World Modern Classics, ISBN: 978-1-78074-731-6, 450 sayfa, Londra.
3. Akar, A., 2006. Renge bağlı yer adlandırmalarında Muğla örneği. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1 (20):51-63.
4. Akbaş, A., 2024. Weberci verstehende bağlamında Benjamin’in “Dil ve İnsan Dili Üzerine” anlayışı. Dünya Dilleri, Edebiyatları ve Çeviri Çalışmaları Dergisi, 5 (1): 1-17.
5. Aray, B., 2020. Aradiller ve aradilbilim. Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 10 (19):127-146.
6. Aray, B., 2024. Yeni çağ bilgi felsefesinde doğal dillerin eleştirisi ve evrensel dil tasarımı. FLSF Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi, 37:1-23.
7. Ball, D., 2016. Constructed languages. Sayfa: 143-157, Editör; Rodney H. Jones, The Routledge Handbook of Language and Creativity. Routledge, ISBN: 978-0-415-83973-0, 534 sayfa, Londra ve New York.
8. Başkaya, Ü., 2024. Yapay dillerin Türkiye’deki tarihine kısa bir bakış. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature, 10 (2):150-166.

9. Biçer, Y., 2023. Esperanto’da söz yapımı: Türetme. Dilbilim Dergisi - Journal of Linguistics, 41: 53-86.
10. Brown, J. C., 1966. Loglan 1: A Logical Language. Loglan Institute, ISBN: 1-877665-00-Z, 521 sayfa, Fredericksburg.
11. Bulut, S., 2021. Göç, göçebe, göçer, göçer evli/evlü, göçer oba, göçgün(cü)/göçkün(cü), göçmen/göçmel ve konargöçer/göçerkonar sözcükleri üzerine bazı notlar. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 18 (3):1671-1720.
12. Corsetti, R., 1996. A mother tongue spoken mainly by fathers. Language Problems and Language Planning, 20 (3):263-273.
13. Donaldboozer. 2008. Case 8: Meet the conlangers. https://www.flickr.com/photos/26418663@N05/2478687117/ (Ziyaret tarihi: 01/01/2026).
14. Duman, M.A., 2024. Gündelik dil felsefesi kapsamında ideal dil paradoksu. FLSF Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi, 39:167-191.
15. Emrys, S., Fink, A., Peterson, D., 2010. Conlanging 101. Language Creation Society. https://conlang.org/cl101.pdf (Ziyaret tarihi: 02/01/2026).
16. Encyclopedia Britannica. 2025. Esperanto. https://www.britannica.com/topic/Esperanto (Ziyaret tarihi: 04/04/2025).
17. FrathWiki. 2023. Oligosynthetic language. https://www.frathwiki.com/Oligosynthetic_language#:~:text=An%20oligosynthetic%20language%20(from%20the,is%20contrasted%20to%20polysynthetic%20languages (Ziyaret tarihi: 29/03/2025).
18. Gentry, A., 2017. The secret of international auxiliary languages. https://medium.com/salvo-faraday/the-secret-of-international-auxiliary-languages-7d45a1f1e312 (Ziyaret tarihi: 02/01/2026).
19. Harper, D., t.y.-a. oligo-. Online Etymology Dictionary. https://www.etymonline.com/word/oligo- (Ziyaret tarihi: 21/07/2026).
20. Harper, D., t.y.-b. synthetic. Online Etymology Dictionary. https://www.etymonline.com/word/synthetic (Ziyaret tarihi: 21/07/2026).
21. Henning, J., 2016. A naming language. Fiat Lingua, FL-00003E-00. https://fiatlingua.org/wp-content/uploads/2016/10/fl-00003E-00.pdf (Ziyaret tarihi: 27/03/2025).
22. Heryán, O., 2018. Morphosyntactic Features of English-Based Fictional Language: Language of Yoda. Univerzita Tomáše Bati ve Zlíně Fakulta Humanitních Studií, Yayımlanmamış Lisans Tezi, Danışman; Dagmar Masár Machová, 49 sayfa, Zlín.
23. İmer, K., Kocaman, A. ve Özsoy, A.S., 2011. Dilbilim Sözlüğü. Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi, ISBN: 978-605-4238-53-8, 351 sayfa, İstanbul.
24. Jan Ne. t.y. lipu pi jan Ne. https://jan-ne.github.io/ (Ziyaret tarihi: 29/03/2025).
25. Jones, R. H., Editör, 2016. The Routledge Handbook of Language and Creativity. Routledge, ISBN: 978-0-415-83973-0, 534 sayfa, Londra ve New York.
26. Kaman, S., 2022. Osmanlı matbuatında yapma diller. Türkiyat Mecmuası - Journal of Turkology, 32 (2):717-736.
27. Karaman, B. İ., 2017. Terimbilimi. Bilge Kültür Sanat, ISBN: 978-605-9521-74-1, 192 sayfa, İstanbul.
28. Kavalcı, T., 2017. Vladimir Propp’un yapısalcı yöntemi üzerine bir inceleme ve uygulama çalışması. https://www.academia.edu/34166524/Vladimir_Propp_un_Yap%C4%B1salc%C4%B1_Y%C3%B6ntemi_%C3%9Czerine_Bir_%C4%B0nceleme_ve_Uygulama_%C3%87al%C4%B1%C5%9Fmas%C4%B1_docx (Ziyaret tarihi: 10/12/2025).
29. Kavruk, F. Ü., 2022. Kurgusal Diller, Kültürel Neolojiler ve Çeviriyaratım: İngilizceden Türkçeye ve Almancaya Aktarımlar. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Mütercim Tercümanlık Anabilim Dalı, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Danışman; Murat Özcan, 267 sayfa, Ankara.
30. Kiderra, I., 2013. Language crafters. https://today.ucsd.edu/story/language_crafters (Ziyaret tarihi: 14/01/2026).
31. KLI (Klingon Language Institute). 2026. Writing Klingon. https://www.kli.org/about-klingon/writing-klingon/ (Ziyaret tarihi: 17/01/2026).
32. Koç, M., 2005. Bâleybelen: İlk Yapma Dil. Klasik Yayınları, ISBN: 9789758740352, 751 sayfa, İstanbul.
33. Lang, S., t.y. About Toki Pona. https://tokipona.org/ (Ziyaret tarihi: 29/03/2025).
34. Languagehat. 2022. Tanerai. https://languagehat.com/tanerai/ (Ziyaret tarihi: 17/01/2026).
35. LCS (Language Creation Society). t.y. About conlanging and […]. https://conlang.org/ (Ziyaret tarihi: 18/01/2026).
36. Leith, A., 2000. Easy Loglan: An introduction for beginners. http://www.loglan.org/Articles/easy-loglan-introduction.html (Ziyaret tarihi: 04/04/2025).
37. Libert, A. R., 2018. Artificial languages. Oxford Research Encyclopedia of Linguistics. https://oxfordre.com/linguistics/view/10.1093/acrefore/9780199384655.001.0001/acrefore-9780199384655-e-11 (Ziyaret tarihi: 30/03/2025).
38. Lieber, R., 2009. Introducing Morphology. Cambridge University Press, ISBN: 978-0-521-89549-1, 215 sayfa, New York.
39. Linguifex. 2021. Philosophical language. https://linguifex.com/wiki/Philosophical_language (Ziyaret tarihi: 02/04/2025).
40. Meluzzi, C., 2019. Real communities for invented languages. Dothraki and Klingon on the web. American Language Journal, 3 (2): 16-29.
41. Mengü, G., 2002. Dil, kültür ve düşünce ilişkisine antropolojik bir bakış. Antropoloji, (14): 67-80.
42. Noletto, I. A. C., 2024. Fictional Languages in Science Fiction Literature: Stylistic Explorations. Routledge, ISBN: 9781032688886, 259 sayfa, New York ve Oxford.
43. Noletto, I. A. C., Norledge, J., Stockwell, P., Editörler, 2024. Reading Fictional Languages. Edinburgh University Press, ISBN: 978-1-3995-2914-3, 234 sayfa, Edinburgh.
44. Noletto, I.A.C. ve Lopes, S.A.T., 2019. Glossopoesis in Thomas More’s Utopia: Beyong a representation of foreignness. Semiotica, 230:357-368.
45. Özcan, L., Yiğit, C., 2024. Çevirikurgu eserlerde neolojizm çevirisi: Metinlerarasılık ve çevirmen-okur işbirliği. RumeliDE Dil Ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (39): 1059-1083.
46. Özcan, M., Kavruk, F. Ü., 2022. Doğu-Batı ekseninde şarkiyatçılık çevirilerinin değerlendirilmesi: Kurgusal Fremen dili örneği. Uluslararası Dil Edebiyat ve Kültür Araştırmaları Dergisi, 5 (1): 51-62.
47. Park, P. T., 2000. The “language of space”. https://www.anomalist.com/reports/language.html (Ziyaret tarihi: 29/03/2025).
48. Pearce, J., 2019. Tolkien: Man and Myth. Ignatius Press, ISBN: 978-0-89870-825-7, 145 sayfa, San Francisco.
49. Peterson, D.J., 2013, Master dialogue document for Dothraki. https://dedalvs.com/work/game-of-thrones/game_of_thrones_master_dialogue.pdf (Ziyaret tarihi: 04/02/2026).
50. Peterson, D.J., 2015. The Art of Language Invention. Penguin Books, ISBN: 978-0-69815567-1, 239 sayfa, New York.
51. Peterson, D. J., Sams, J., 2024. Conlanging with non-conlangers: the art of language invention in television and media. Sayfa: 17-31, Editörler; Israel A.C. Noletto, Jessica Norledge ve Peter Stockwell, Reading Fictional Languages. Edinburgh University Press, ISBN: 978-1-3995-2914-3, 234 sayfa, Edinburgh.
52. Punske, J., Sanders, N., Fountain, A. V., Editörler, 2020. Language Invention in Linguistics Pedagogy. Oxford University Press, ISBN: 978-0-19-882987-4, 302 sayfa, Oxford.
53. Rafey, K., 2014. This is an essay: The language and legacy of Láadan (Evidently). https://tortoise.princeton.edu/2015/10/18/language-and-legacy-of-laadan/ (Ziyaret tarihi: 30/03/2025).
54. Rhiemeier, J., 2012a. The art of conlang classification. https://www.joerg-rhiemeier.de/Conlang/classification.html (Ziyaret tarihi: 01/01/2026).
55. Rhiemeier, J., 2012b. The Conlanger’s Jargon File. https://www.joerg-rhiemeier.de/Conlang/jargon.html (Ziyaret tarihi: 29/03/2025).
56. Rogers, S. D., 2011. A Dictionary of Made-Up Languages. Adams Media, ISBN: 978-1-4405-2817-0, 524 sayfa, Massachusetts.
57. Sakallı, C., Bahadıroğlu, D., 2018. Dijital iletişim: Yeni bir dile doğru. Journal of Turkish Studies, 13 (6):129-146.
58. Sanders, N., 2020. A primer on constructed languages. Sayfa: 6-26, Editörler; Jeffrey Punske, Nathan Sanders ve Amy V. Fountain, Language Invention in Linguistics Pedagogy. Oxford University Press, ISBN: 978-0-19-882987-4, 302 sayfa, Oxford.
59. Sanders, N., Schreyer, C., 2020. The interdisciplinarity of conlangs: Moving beyond linguistics. Sayfa: 169-185, Editörler; Jeffrey Punske, Nathan Sanders ve Amy V. Fountain, Language Invention in Linguistics Pedagogy. Oxford University Press, ISBN: 978-0-19-882987-4, 302 sayfa, Oxford.
60. Sarı, M. İ., 2021. Bilim Kurgu ve Türk Romanlarında Bilim Kurgu Üzerine bir Araştırma. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Danışman; Mesut Tekşan, 171 sayfa, Ordu.
61. Sertoğlu, M., 1966. İlk milletlerarası dili bir Türk icat etmişti. Hayat Tarih Mecmuası, 1 (1): 66-68.
62. Soysal, B., 2022. A New Scene in Literary Translation: Using Artlang for Transcreating Imagined Languages in Fantastic Literature. İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Mütercim ve Tercümanlık Anabilim Dalı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Danışman; Sevcan Yılmaz Kutlay, 93 sayfa, İstanbul.
63. Steenbergen, J., 2020a. A short history of Interslavic. http://steen.free.fr/interslavic/history.html (Ziyaret tarihi: 30/03/2025).
64. Steenbergen, J., 2020b. Zonal auxiliary languages. Sayfa: 41-59, Editörler; I. Koutny, I. Stria ve M. Farris, The Role of Languages in Intercultural Communication. Wydawnictwo Rys, ISBN: 978-83-66666-28-3, 326 sayfa, Poznań.
65. Taşdan Doğan, T. E., 2022. Edebiyat-sinema iş birliğinde çevirmenin görünmezliği yoluyla kusursuz ikincil dünya yaratımı: Yüzüklerin Efendisi. Sayfa: 103-134, Editörler; Derya Çetin ve İkbal Bozkurt Avcı, Sinema ve Edebiyat Üzerine Yazılar. Eğitim Yayınevi, ISBN: 978-6258223514, 190 sayfa, Konya.
66. TCL (The Conlanger’s Library). t.y. Glossary. https://library.conlang.org/about/glossary.html (Ziyaret tarihi: 27/03/2025).
67. TDK (Türk Dil Kurumu). 1949. Dilbilim Terimleri Sözlüğü. https://sozluk.gov.tr/ (Ziyaret tarihi: 29/03/2025).
68. TDK. 1972. Dilbilgisi Terimleri Sözlüğü. https://sozluk.gov.tr/ (Ziyaret tarihi: 18/01/2026).
69. TDK. 1978. Halkbilim Terimleri Sözlüğü. https://sozluk.gov.tr/ (Ziyaret tarihi: 29/03/2025).
70. TDK. 2003. Gramer Terimleri Sözlüğü. https://sozluk.gov.tr/ (Ziyaret tarihi: 18/01/2026).
71. Tolkien Gateway. 2025. Tengwar. https://tolkiengateway.net/wiki/Tengwar (Ziyaret tarihi: 17/01/2026).
72. van Oostendorp, M., 2019. Language contact and constructed languages. Sayfa: 124-135, Editörler; Jeroen Darquennes, Joseph C. Salmons ve Wim Vandenbussche, Language Contact: An International Handbook. de Gruyter, ISBN: 978-3-11-044106-2, 853 sayfa, Berlin ve Boston.
73. Vardar, B., 2002. Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü. Multilingual Yabancı Dil Yayınları, ISBN: 975-6542-12-x, 289 sayfa, İstanbul.
74. Waringhien, G., 1959. Lazar Ludvik Zamenhof, Çevirmen; E. Ockey, Nordamerika Esperanto-Revuo. Honore al D-ro Zamenhof (Novembro-Decembro, 1959), 7 (6): 1-7.
75. Yaguello, M., 2008. Hayali Diller: Söylenceler, Ütopyalar, Fantazmalar, Kuruntular ve Dilsel Kurgular. Çevirmen; N. K. Sevil, Yapı Kredi Yayınları, ISBN: 978-975-08-1509-6, 307 sayfa, İstanbul.
76. Yıldırım, A., Şimşek, H., 2011. Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Seçkin Yayıncılık, ISBN: 978-975-02-1534-6, 366 sayfa, Ankara.
77. Yıldırır, S., 2022. 20. yy. Sonrası Üretilen Yazılı Yapay Dillerin Tipografik Açıdan İncelenmesi ve Bir Font Tasarımı Önerisi. İstanbul Aydın Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Grafik Tasarımı Ana Sanat Dalı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Danışman; Güneş Oktay, 80 sayfa, İstanbul.
78. Yılmaz Kutlay, S., 2020. Discoursive constraints of fantastic literature. Journal of History School, 47:2739-2755.