İlköğretim Türkçe Ders Materyallerinde Kullanım Temelli Dil Bilgisi Terimleri

Öz

Bu araştırma, 2024–2025 eğitim-öğretim yılında 5–8. sınıflarda kullanılan Türkçe ders materyallerindeki dil bilgisi terimlerini gerçek kullanım bağlamları, birlikte kullanım ilişkileri ve eşdizimsel örüntüleri üzerinden belirlemeyi amaçlamaktadır. Betimsel araştırma yaklaşımının benimsendiği çalışmada doküman incelemesi ve derlem dil bilim yöntemleri birlikte kullanılmıştır. Araştırma verileri; 7 ders kitabı, 56 kavrama testi ve 176 Türkçe etkinliğinden oluşan 239 metinlik, 245.754 sözcüklük özel amaçlı bir derlemden elde edilmiştir. Derlem, Kendi Kendine Derlem Oluşturma Platformu Terim Bilim Modülü aracılığıyla işlenmiş; dil bilgisi sözlüklerinden ve derlem çözümlemelerinden elde edilen aday birimler bağlamları içinde incelenmiştir. Aday terimler üç uzman tarafından “terimdir/terim değildir” biçiminde değerlendirilmiş ve uzmanlar arası uyum Gwet’s AC1 katsayısıyla hesaplanmıştır. Elde edilen 0,643’lük katsayı uzmanlar arasında iyi düzeyde uyum bulunduğunu göstermiştir. Çözümlemeler sonucunda 233 kök terim belirlenmiş; 381 birim doğrudan dil bilgisi terimi, 152 birim ise birlikte kullanım ve eşdizim örüntüsü olmak üzere toplam 533 kullanım temelli dil bilgisi terimi tespit edilmiştir. Bulgular, Türkçe ders materyallerindeki terminolojinin yalnızca tek sözcüklü ve sözlüklerde madde başı olarak yer alan terimlerden oluşmadığını; terimlerin çok sözcüklü, bağlama duyarlı ve öğretimsel işlev taşıyan yapılar içinde genişlediğini göstermektedir. Ayrıca ad/isim, kelime/sözcük, cümle/tümce ve kişi/şahıs gibi alternatif adlandırmaların bir arada kullanılması, terminolojik çeşitliliğin güncel öğretim materyallerinde sürdüğüne işaret etmektedir. Araştırma, Türkçe öğretiminde veri temelli ve kullanım odaklı bir dil bilgisi terminolojisinin geliştirilmesine yönelik güncel bir başvuru çerçevesi sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kullanım Temelli Yaklaşım
• Dil Bilgisi Terimleri
• Türkçe Ders Materyalleri
• Derlem Dil Bilim

Usage-Based Grammar Terms in Turkish Language Teaching Materials for Lower Secondary Education

Öz

This study aims to identify the grammar terminology used in Turkish language teaching materials for Grades 5–8 during the 2024–2025 academic year by examining terms in their authentic contexts, co-occurrence relations, and collocational patterns. Adopting a descriptive research approach, the study combines document analysis with corpus-linguistic methods. The data were drawn from a specialized corpus of 245,754 words comprising 239 texts: seven textbooks, 56 comprehension tests, and 176 Turkish language activities. The corpus was processed through the Terminology Module of the Do-It-Yourself Corpus Platform. Candidate units obtained from grammar dictionaries and corpus analyses were examined in context and evaluated by three experts as either “a term” or “not a term.” Inter-rater agreement was calculated using Gwet’s AC1 coefficient. The resulting coefficient of 0.643 indicated a good level of agreement among the experts. The analysis identified 233 root terms and a total of 533 usage-based grammar terms, including 381 units directly classified as grammar terms and 152 units realised through co-occurrence and collocational patterns. The findings demonstrate that the terminology used in Turkish teaching materials is not restricted to single-word terms recorded as dictionary headwords; rather, it expands into multiword, context-sensitive, and pedagogically functional patterns. The concurrent use of alternative designations such as ad/isim ‘noun’, kelime/sözcük ‘word’, cümle/tümce ‘sentence’, and kişi/şahıs ‘person’ further indicates that terminological variation persists in current instructional materials. By documenting grammar terms through their actual usage patterns, the study offers a data-driven and usage-oriented framework for the development, organisation, and standardisation of grammar terminology in Turkish language education.

Anahtar Kelimeler

• Usage-Based Approach
• Grammar Terminology
• Turkish Language Teaching Materials
• Corpus Linguistics

Kaynakça

1. Akşehirli, S., 2008. Edebiyat öğretiminde terim sorunu. Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Danışman; Rıza Filizok, 237 sayfa, İzmir.
2. Akyurt, G., Angın, L., Arslan, Ü., Cin, A., Dalioğlu, S., Dönmez, A., Ersal, P., Han, C., Hülür Taşin, N., İlhan, E., Kavas, M., Sayılır, S., Sayılır, T. ve Şener, F., 2025. 5. sınıf Türkçe ders kitabı-1. kitap. MEB Yayınları Ders kitapları dizisi Nu: 9598, ISBN: 978-975-11-8008-7, 160 sayfa, Ankara.
3. Akyurt, G., Angın, L., Arslan, Ü., Cin, A., Dalioğlu, S., Dönmez, A., Ersal, P., Han, C., Hülür Taşin, N., İlhan, E., Kavas, M., Sayılır, S., Sayılır, T., Şener, F., 2025. 5. sınıf Türkçe ders kitabı-2. kitap. MEB Yayınları Ders kitapları dizisi Nu: 9598, , ISBN: 978-975-11-8008-7, 192 sayfa, Ankara.
4. Alkayış, M. F., 2012. Türkçenin hâl ekleri ve fiil kiplerinde çok terimlilik sorunu. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 11(42): 276–287.
5. Antia, B. E., 2000. Terminology and language planning: an alternative framework of practice and discourse. John Benjamins Publishing Company, ISBN: 978-1556197734, 269 pages, Amsterdam.
6. Bayram Turkak, A., Ocak, B., Akdal, Ş., 2024. Türkçe 6. sınıf ders kitabı. MEB Yayınları Ders kitapları dizisi Nu: 1984, ISBN: 978-975-11-7734-6, 265 sayfa, Ankara.
7. Boz, E., 2018. Türk dil bilgisi terminolojisinde çok terimlilik (çok adlılık) sorunu. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 7(3): 1592–1603.
8. Bulut, M., 2014. Dil bilgisi öğretiminde yaşanan kavram kargaşasının Türkçe öğretimine etkisi. Turkish Studies, 9(12): 43–55.

9. Büyüköztürk, Ş., Kılıç Çakmak, E., Akgün, Ö. E., Karadeniz, Ş. ve Demirel, F., 2010, Bilimsel Araştırma Yöntemleri, PegemA Yayıncılık, ISBN: 978-9944-919-28-9, 350 sayfa, Ankara.
10. Cabré, M. T., 1999. Terminology: theory, methods and applications. Edited by Juan C. Sager, John Benjamins Publishing Company, ISBN: 978-1556196782, 248 pages, Amsterdam.
11. Demir, C., 2006. Türkçe dil bilgisinde terminoloji sorunu. TDK Belleten, 2006/1: 81–100.
12. Doğru, F., 2018. Polyonymy in Terminology of Turkish Lexicography. ASIALEX 2018: The 12th International Conference of the Asian Association for Lexicography: Lexicography in the Digital World, 127–143. Krabi, Thailand.
13. Dolunay, S. K., Koçyiğit, S., 2023. Ortaokul Türkçe ders kitaplarındaki dil bilgisi terimleri ve bunlara ilişkin öğretmen görüşleri. International Journal of Language Academy, 11(2): 206–219.
14. Duru, K., Pastutmaz, M., 2024. Türkçe 7. sınıf ders kitabı. MEB Yayınları Ders kitapları dizisi Nu: 1985, Yayın evi yazılmalı, ISBN: 978-975-11-7735-3, 262 sayfa, Ankara.
15. Eker, S., 2013. Modernleşme sürecinde Türkiye’de terimbilim çalışmalarına genel bir bakış. Altaistics and Turkology Journal of the Turkic Academy, (9): 68–95.
16. Erkuş, A., 2009, Davranış Bilimleri İçin Bilimsel Araştırma Süreci. Şeçkin Yayıncılık, İkinci Basım, ISBN: 978-975-02-1080-8, 256 sayfa, Ankara.
17. Gencer, D. K., Çiçek, H., 2024. Kavram, sözcük ve terim arasındaki ilişki. Kocatepe Beşerî Bilimler Dergisi, 1: 1–33.
18. Gerek, M., 2024. Türkçe 7. sınıf ders kitabı. Özgün Matbaacılık, ISBN: 978-605-9303-09-5, 256 sayfa, Ankara.
19. Gwet, K. L., 2008. Computing inter-rater reliability and its variance in the presence of high agreement. British Journal of Mathematical and Statistical Psychology, 61(1): 29–48.
20. Hançer, F. B., Dilidüzgün, Ş., 2021. Türkçe derslerinde dil bilgisi öğretimi ve sorunları üzerine öğretmen görüşleri. Social Sciences Research Journal, 10(4): 977–986.
21. Hatiboğlu, V., 1979. Dilbilgisi terimleri sözlüğü. Ankara Üniversitesi Yayınları, 177 sayfa, Ankara.
22. Kahraman, M., 2017. Türk dilinin Cumhuriyet devri terimsel gelişim sürecine tarihi bakış (II). İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 6(2): 1289–1312.
23. Karasar, N., 2012. Bilimsel araştırma yöntemi: Kavramlar, ilkeler, teknikler. Nobel Akademik Yayıncılık, ISBN: 978-975-591-046-8, 309 sayfa, Ankara.
24. Kazazoğlu, G., 2009. Dilbilgisi terimleri sözlüklerinin karşılaştırılması. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Danışman; Ahmet Turan Sinan, 286 sayfa, Elazığ.
25. Koç, N., 1992. Açıklamalı dilbilgisi terimleri sözlüğü. İnkılâp Kitabevi.
26. Korkmaz, Z., 2007. Gramer terimleri sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları Nu: 575, ISBN: 9789751605016, 320 sayfa, Ankara.
27. Kültüral, Z., 2009. Dil bilgisi terimleri sözlükleri ve terimlerin kullanımında görülen aksaklıklar. Turkish Studies, 4(8): 2378-2389.
28. Landis, J. R., Koch, G. G., 1977. The measurement of observer agreement for categorical data. Biometrics, 33(1): 159–174.
29. McEnery, T., Hardie, A., 2012. Corpus linguistics: Method, theory and practice. Cambridge University Press, ISBN: 978-0-521-54736-9, 309 pages, Cambridge.
30. MEB, 2020-2021. Ölçme, Değerlendirme ve Sınav Hizmetleri Genel Müdürlüğü, 5. sınıf kavrama testleri (16 adet). https://odsgm.meb.gov.tr/www/5-sinif/kategori/64 (Ziyaret tarihi: 5/12/2025)
31. MEB, 2020-2021. Ölçme, Değerlendirme ve Sınav Hizmetleri Genel Müdürlüğü, 6. sınıf kavrama testleri (16 adet). https://odsgm.meb.gov.tr/www/5-sinif/kategori/64 (Ziyaret tarihi: 5/12/2025)
32. MEB, 2020-2021. Ölçme, Değerlendirme ve Sınav Hizmetleri Genel Müdürlüğü, 7. sınıf kavrama testleri (16 adet). https://odsgm.meb.gov.tr/www/5-sinif/kategori/64 (Ziyaret tarihi: 5/12/2025)
33. MEB, 2020-2021. Ölçme, Değerlendirme ve Sınav Hizmetleri Genel Müdürlüğü, 8. sınıf kavrama testleri (8 adet). https://odsgm.meb.gov.tr/www/5-sinif/kategori/64 (Ziyaret tarihi: 5/12/2025)
34. Özkan, B., 2020. Terim bilim çalışmalarında derlem kullanımı ve “kendi kendine derlem oluşturma platformu” terim bilim modülü. Avrasya Terim Dergisi, 8(1): 8-17.
35. Özkan, B., Yıldırım, Ö., Dinç, E., Tahiroğlu, B. T., Yalçınkaya, S., 2011. Bilim dili olarak Türkçe: Göz bilimi terimleri üzerine derlem tabanlı bir araştırma projesi. Editör: Mehmet Naci Önal, IV. Uluslararası Dünya Dili Türkçe Sempozyumu bildirileri kitabı, (2): 245–251.
36. Özkul, F. K., 2003. Dilbilgisi terimleri sözlükleri. Türk Dili, (621): 238–244.
37. Özmen, M., 2011. Eksik olan dilbilgisi terimlerimiz üzerine. Sayfa: 111-125, Uluslararası Sözlükbilim Sempozyumu bildiriler Kitabı, Doğu Akdeniz Üniversitesi Basımevi, 234 sayfa, Antalya.
38. Riggs, F. W., 1984. Lexicographical terminology: Some observations. Edited by Reinhard R. K. Hartmann, LEXeter '83: Proceedings: Papers from the International Conference on Lexicography at Exeter, 9–12 September 1983: 401–412, ISBN: 978-3-484-30901-2, 452 pages, Tübingen: Max Niemeyer Verlag.
39. Saraç, H., 2004. İlköğretim 8. sınıf Türkçe ders kitaplarında dil bilgisi öğretimi üzerine bir inceleme. Gazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Danışman; Murat Özbay,142 sayfa, Ankara.
40. Saygı, S., 2024. Türkçe 8. sınıf ders kitabı. Hecce Yayınları, ISBN: 978-625-94753-6-3, 302 sayfa, Ankara.
41. Sinclair, J., 1991. Corpus, concordance, collocation. Oxford University Press, ISBN: 9780194371445, 197 pages, Oxford.
42. Şahin, E. Y., Gürlek, M., Kaya, F., 2013. Öğretmen adaylarının Türk dilinin sorunları üzerine düşünceleri: Bir durum çalışması. Turkish Studies, 8(9): 2557–2569.
43. Topaloğlu, A., 1989. Dil bilgisi terimleri sözlüğü. Ötüken Yayınları, 228 Sayfa, İstanbul.
44. Vardar, B., Güz, N., Huber, E., Senemoğlu, O., Öztokat, E. 1988,. Açıklamalı dilbilim terimleri sözlüğü. ABC Yayınları, ISBN: 975-09-0081-2, 295 sayfa, İstanbul.
45. Wongpakaran, N., Wongpakaran, T., Wedding, D., Gwet, K. L., 2013. A comparison of Cohen's Kappa and Gwet's AC1 when calculating inter-rater reliability coefficients: A study conducted with personality disorder samples. BMC Medical Research Methodology, 13, Article 61.
46. Yıldırım Şen, G., 2024. Türkçe 6. sınıf ders kitabı. Yıldırım Yayınları. ISBN: 978-975-6050-87-3, 280 sayfa, Ankara.
47. Yıldırım, A., Şimşek, H., 2021. Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık, 12. Baskı, ISBN: 9789750269820, 448 sayfa, Ankara.
48. Zülfikar, H., 2011. Terim sorunları ve terim yapma yolları. Türk Dil Kurumu Yayınları, Nu: 569, ISBN: 9789751603982, 213 sayfa, Ankara.