Maritime Terminology in Lugat-ı Askeriyye

Öz

This study examines the maritime terminology contained in the military dictionary Lugat-ı Askeriyye, presented to Sultan Abdülmecid in 1844. This work, housed in the Rare Books Library of Istanbul University, aims to systematically compile the technical concepts required by the army within the framework of the Ottoman Empire's modernisation efforts. Although the author is unknown, the preface of the work clearly states that the aim was to standardise military education by translating military terms from foreign languages into Turkish. Lugat-ı Askeriyye consists of a total of 516 entries, 92 of which are technical terms directly related to the field of maritime affairs. The terms included in the dictionary are maritime-related terms such as ship types, technical equipment parts, wind names, sail types, and rank names. The study examines the transcribed texts, etymological origins, and original definitions in the dictionary of the maritime terms included in the dictionary. These terms prove the historical links between the Turkish maritime language and the maritime language expressed as the common language of the Mediterranean. It was observed that most of the terms examined are of Italian and Greek origin, while Arabic, Persian, French and English elements have also been incorporated into the terminology. In this study, the dictionary entitled Lugat-ı Askeriyye is first introduced; the definitions of the nautical terms contained in Lugat-ı Askeriyye have been transcribed into the Latin alphabet using transliteration, and information is provided on the origins and meanings of these terms. The Lugat-ı Askeriyye is not merely a dictionary, but also an important work demonstrating the technical capabilities of the 19th-century Ottoman navy. It is believed that the nautical terms contained in the Lugat-ı Askeriyye will contribute to nautical terminology.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Language
• Ottoman Turkish
• Lugat-ı Askeriyye
• Maritime Terminology

Lugat-ı Askeriyye'de Yer Alan Denizcilik Terimleri

Öz

Bu çalışmada, 1844 yılında Sultan Abdülmecid’e takdim edilmiş Lugat-ı Askeriyye adlı askerî sözlükte yer alan denizcilik terminolojisi incelenmiştir. İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesinde yer alan bu eser, Osmanlı Devleti’nin modernleşme hamleleri çerçevesinde ordunun ihtiyaç duyduğu teknik kavramları sistemli bir şekilde bir araya getirme gayesi taşımaktadır. Müellifi bilinmemekle birlikte, eserin mukaddimesinde yabancı dillerdeki askerî terimlerin Türkçeye tercüme edilerek askerî eğitimde standartlaşmanın hedeflendiği açıkça belirtilmektedir. Lugat-ı Askeriyye, toplam 516 madde başından oluşmakta; bu maddelerin 92'si doğrudan denizcilik alanına ait teknik terimlerden teşekkül etmektedir. Sözlükte yer alan bu terimler; gemi tipleri, teknik donanım parçaları, rüzgâr isimleri, yelken tipleri ve rütbe adları gibi denizcilikle ilgili terimlerdir. Çalışmada, sözlükte yer alan denizcilik terimlerinin transkripsiyonlu metinleri, etimolojik kökenleri ve sözlükteki özgün tanımları incelenmiştir. Bu terimler, Türk denizcilik dilinin Akdeniz ortak dili olarak ifade edilen denizcilik dili ile olan tarihsel bağlarını kanıtlar niteliktedir. İncelenen terimlerin büyük bir kısmının İtalyanca ve Yunanca kökenli olduğu, bunun yanı sıra Arapça, Farsça, Fransızca ve İngilizce unsurların da terminolojiye eklemlendiği görülmüştür. Bu çalışmada öncelikle Lugat-ı Askeriyye adlı sözlük tanıtılmış, Lugat-ı Askeriyye'de yer alan denizcilik terimlerinin açıklamaları çeviri yazı ile Latin harflerine aktarılmış ve bu terimlerin kökenleri ve anlamları hakkında bilgi verilmiştir. Lugat-ı Askeriyye sadece bir sözlük değil, aynı zamanda 19. yüzyıl Osmanlı bahriyesinin teknik kabiliyetini gösteren önemli bir eserdir. Lugat-ı Askeriyye'de yer alan denizcilik terimlerinin denizcilik terminolojisine katkı sağlayacağı düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Türk Dili
• Osmanlı Türkçesi
• Lugat-ı Askeriyye
• Denizcilik Terminolojisi

Kaynakça

1. Ayverdi, İ., 2005. Misalli Büyük Türkçe Sözlük. (5. baskı). Kubbealtı Neşriyat, ISBN: 978-975-6444-18-4 , 3683 sayfa, İstanbul.
2. Ergin, O., 1977. Türkiye Maarif Tarihi. 2 Cilt, Eser Neşriyat ve Dağıtım, 2228 sayfa, İstanbul.
3. Kahane, H., Kahane, R., Tietze, A., 1988. The Lingua Franca in the Levant. ABC Yayınları, ISBN: 975-09-0097-9, 752 sayfa, İstanbul.
4. Karal, E. Z., 1970. Osmanlı Tarihi -Nizam-ı Cedid ve Tanzimat devirleri (1789-1856). Cilt 5, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 287 sayfa, Ankara.
5. Korkmaz, Z., 1992. Gramer Terimleri Sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları, ISBN: 975-16-0501-6, 212 sayfa, Ankara.
6. Lugat-ı Askeriyye, 1844. (NEKTY00191). İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi Türkçe Yazmalar, İstanbul.
7. Nutki, S., 2011. Kâmûs-ı Bahrî. Hazırlayan; Mustafa Pultar, İş Bankası Kültür Yayınları, ISBN: 978-605-360-197-5, 367 sayfa, Ankara.
8. Çağbayır, Y., 2006. Ötüken Türkçe Sözlük. Cilt 1-5, Ötüken Neşriyat, 5744 sayfa, İstanbul.

9. Özdemir, E., 1973. Terim Hazırlama Kılavuzu. Türk Dil Kurumu Yayınları, 102 sayfa, Ankara.
10. Parlar, Z., 2022. Denizcilik Terimlerinin Kavram Alanlarına Göre Tasnifi. Sayfa: 659-700, Editörler; Erkan Hirik, Neslihan Çelik, Seçil Hirik, Türk diline artzamanlı ve eşzamanlı bakışlar içinde Paradigma Akademi, ISBN: 978-625-8240-22-1, 702 sayfa, Çanakkale.
11. Parlar, Z., 2023. Türkçe Denizcilik Terimleri. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (32): 358-380.
12. Sâmi, Ş., 2011. Kâmûs-ı türkî. Yayına hazırlayan: Paşa Yavuzaslan, Türk Dil Kurumu Yayınları. ISBN: 978-975-16-2269-3, 1626 sayfa, Ankara.
13. Şen, M., Erten, M., 2025. Gazavât-ı Hayreddin Paşa (vr. 200b-396a) adlı eserde geçen yabancı kökenli denizcilik terimleri. Çeşm-i Cihan, 12(1): 59-71.
14. Türk Dil Kurumu, 2011. Türkçe Sözlük. TDK Yayınları. ISBN: 978-975-16-0070-7, 2763 sayfa, Ankara.
15. Yıldız, E. (2022). Kâmûs-ı türkî’de denizcilik terimleri. İnönü Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Danışman: Zahide Parlar, 161 sayfa, Malatya.
16. Zülfikar, H., 2011. Terim Sorunları ve Terim Yapma Yolları. Türk Dil Kurumu Yayınları.ISBN: 978-975-16-0398-2 , 213 sayfa, Ankara.