James Felix Jones’un Gözüyle Bağdat’taki Türkçe Kentlikadları (Urbonimler)

Öz

Türklerin Orta Doğu coğrafyasında yüzyıllar boyunca yerleşmesi ve hâkimiyet sürdürmesi, bölgenin siyasi yapılanmasını olduğu kadar kültürel ve toplumsal dokusunu da derinden etkileyerek kalıcı izler bırakmıştır. Bu tarihsel etkinin yansımaları, yeradlarında ve bölgesel kimliklerde günümüze kadar taşınmıştır. Orta Doğu’nun birçok bölgesinde olduğu gibi Irak’ta da dikkate değer sayıda Türkçe yeradının bulunduğu görülmektedir. Zamanla sayıca azalan bu tür yeradlarının, geçmişe doğru gidildikçe daha yoğun biçimde karşımıza çıktığı görülmektedir. Nitekim İngiliz subayı James Felix Jones’un 1846 yılında yaptığı Bağdat yolculuğunda birçok yeradını kayda almıştır. Bağdat’la ilgili yayımladığı anılarında da çok sayıda Türkçe yeradına rastlanmaktadır. Bu kitapta kaydedilen yeradlarının bir kısmı günümüzde hâlâ kullanılmakta, bir kısmı ise çeşitli sebeplerle ya değiştirilmiş ya da tamamen unutulmuş durumdadır. Bu çalışma, 1857 yılında James Felix Jones tarafından hazırlanan Memoirs by Commander James Felix Jones adlı eserde yer alan Türkçe yeradları ile sınırlı tutulmuştur. Bu kitapta geçmeyen yeradları inceleme kapsamına alınmamıştır. Jones’un kitabından derlenen Türkçe yeradları kentlikadları kapsamında değerlendirilmektedir. Söz konusu kentlikadları; kentlikeladı kategorisinde mahalle adları, yolakadı kategorisinde sokak adları, meydanadı kategorisinde çarşı-pazar adları ve kurumadı kategorisinde cami–mescit adları, han adları, devlet daireleri adları, kahvehane adları ile hamam adları şeklinde tasnif edilerek her adın morfolojik yapısının açıklaması verilmiştir. Ayrıca, çalışmanın sonunda incelenen kentlikadlarının dizini verilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Bağdat
• Kentlikadı
• Onomastik
• Toponim
• Türk Dili
• Urbonim
• Yeradı.

The Turkish Urbanonyms of Baghdad Through the Eyes of James Felix Jones

Öz

The long-standing settlement and dominance of Turks in the Middle East profoundly influenced the region's political structure, cultural fabric, and social identity, leaving behind permanent traces. These historical reflections are carried into the present through regional identities and toponyms. As seen across many parts of the Middle East, Iraq contains a significant number of Turkish place names; while their frequency has decreased over time, they appear much more densely in historical records. Notably, the memoirs of British officer James Felix Jones, who recorded numerous locations during his 1846 journey to Baghdad, contain a wealth of Turkish toponymy. While some names recorded in his book remain in use today, others have been changed or entirely forgotten. This study is limited to the Turkish place names found in the 1857 work Memoirs by Commander James Felix Jones. These names are evaluated as urbanonyms and classified into categories including neighborhood names, street names, bazaar-market names, and institutional names such as mosques, inns, government offices, coffeehouses, and baths. Each name is analyzed according to its morphological structure. Finally, the study provides a comprehensive index of the examined urbanonyms, documenting the linguistic and historical landscape of 19th-century Baghdad.

Anahtar Kelimeler

• Baghdad
• Onomastics
• Toponym
• Turkish Language
• Urbanonym.

Kaynakça

1. Alūsi, M. Ş., 1346. Tārīḫ mesācid Baġdād ve aṣāruhā. Matbaat Dāru’s-Selām, Bağdat.
2. Aydoğan, T., 2020. Aksaray efsaneleri. Aksaray Valiliği İl Kültür ve Turizm Yayınları, ISBN: 978-975-17-4730-3, Aksaray.
3. Bābān, C., 1979. Uṣūl baḍ-i mahallāt Baġdād ve mavākiˁuhā”. Afāḳ Arabiyye, 10:68–83.
4. Dündar, A., 2021. Bir Mezopotamya şehri olarak Bağdat: Dairevi şehrin kuruluşu ve mimari özellikleri. İslam Araştırmaları Dergisi, 46:1–58.
5. Ed-Dûri, A., 1991. Bağdad. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (Cilt 4, ss. 425–433). İstanbul.
6. El-Aḫras, A., 2005. Mahalletu Bābu’ş-Şeyḫ Tuˁāni Al-ˁaṭaş. Ceridetu’l-Medā, 418.
7. El-Baġdādi, M. Ş., 2013. Tārīḫ maḥāsin Baġdād. Dāru’l-Kutubi’l-İlmiyye, ISBN-13: 978-2745-17797-1 Beyrut.
8. El-Hirmizi, H. & Pamukçı, E., 2004. El-ˁAşā’iru’t-Turkmāniyye fi’l-ˁIrāḳ. Kerkük.

9. El-Meyāc, B. N. M. A., 1979. Ḫānāt Baġdād mine’l-ḳirnu’t-tāsiˁ ve ḥattā maṭlaˁu’l-ḳirnu’l-ˁişrin. Mecelletu’l-Mawrid, 4:27–38.
10. Es-Sāmirrāi, Y. Ş. İ., 1977. Tārīḫ masācid Baġdād al-ḥadīṡa. Matbatu’l-Umma, Bağdat.
11. Eş-Şebîbi, M. R., 1956. Usūlu’l-lehcetu’l-ˁIrāḳiyye. El-Mecmeˁu’l-ˁİlmi’l-ˁIrāḳi, 2:395–493.
12. Gülcü, E., 2023. Osmanlı idaresinde Bağdat 1534–1623 (İdari ve fiziki yapı). İKSAD, ISBN: 978-625-367-388-8, Ankara.
13. Ḥarb, T., 2018. ˁUḳūd riṣāfet Baġdād fi muḏekkerātu’l-ḳa’idu’l-ingilzi Flex Jones senet 1855. Ez-Zemān, 6199–6200, 5.
14. Ḥasan, L. R., 2013. El-muˁcem li’l-kelimāt ve’l-muṣṭalaḥātu’l-ˁIrāḳiyye. Dubai.
15. Hürmüzlü H., 2013. Irak Türkmen Türkçesi Sözlüğü. Fuzuli Matbaası, Kerkük.
16. Jones, J. F., 1857. Memoirs by Commander James Felix Jones. Bombay Education Society’s Press, Bombay.
17. Kevseroğlu, N., 2018. Irak’ta Türkçe yer adları. Dünya İnsan Bilimleri Dergisi, 2:80–87.
18. Rauf, İ. A., 2004. El-usūlu’t-tārīḫiyye li-maḥallāt Baġdād. Mektebetu’l-Musannā, Bağdat.
19. Rauf, İ. A., 2015. Min tārīḫi’l-ḫadamātu’n-niswiyyetu’l-ˁāmme fi Baġdād. Aluka.
20. Şahin, İ. 2013. Türkiye yeradbiliminde terim ve tür sınıflandırması sorunları. Avrasya Terim Dergisi, 1:46–58.
21. Şahin, İ., 2016. Adbilim (Çerçeve, terim, yöntem ve sınıflandırılmalarıyla). PEGEM Akademi, ISBN: 978-605-318-111-8, Ankara.
22. URL-1: https://www.geographicus.com/P/ ctgy& Category_Code=jonesjamesfelix (Erişim tarihi: 17.01.2026).
23. URL2: https://raha-ac.com/%D8%AA%D8% AE%D8%B7%D9%8A%D8%B7-%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A8%D8%BA%D8%AF %D8%A7%D8%AF/ (Erişim tarihi: 11.02.2026).
24. URL-3: https://servimg.com/view/11937227/ 1108# (Erişim tarihi:11.02.2026).
25. Türk Dil Kurumu Sözlükleri https://sozluk.gov.tr/ (Erişim tarihi: 21.06.2016).