Gagauz Yerleşim Birimleri Terminolojisi Üzerine Sosyodilbilimsel Bir İnceleme

Öz

Bu çalışma, Gagauz yerleşim birimleri terminolojisinden hareketle Gagauzlardaki toplumsal yapının köy kolektivizminden kasaba modernitesine evrilişinin dilsel yansımalarını sosyodilbilimsel açıdan incelemeyi amaçlamaktadır. Bu amaç doğrultusunda Gagauzça-Rusça Üürenmäk Tematika Sözlüü adlı kaynakta yer alan Küü ve Kasaba yerleşim birimleri tematik söz varlığını oluşturan temel ifadelerin hem dilin iç dinamikleriyle hem de Gagauz toplumunun kültürel değerleriyle kurduğu ilişkiler ortaya konulmaya çalışılmıştır. Çalışmada, nitel araştırma yöntemlerinden tematik alan çözümlemesi deseni kullanılarak Gagauz yerleşim birimleri terminolojisi sistematik biçimde incelenmiş ve tematik açıdan analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular, Gagauzcanın Türkçe kökenli çekirdek söz varlığıyla Balkan ve Slav dillerinden yapılan ödünçlemelerden oluşan iki katmanlı bir leksikal yapıya sahip olduğunu göstermektedir. Bu yapı, Gagauzcanın tarihsel Türkçe köklerini korurken çevresel kültürlerle yoğun etkileşim içerisinde biçimlendiğini ve bu etkileşimin dilin morfolojik sistemine uyumlu bir biçimde bütünleştiğini ortaya koymaktadır. Sonuç olarak, Gagauz yerleşim birimleri terminolojisi yalnızca bir dilsel envanter değil, aynı zamanda Gagauz toplumunun kültürel belleğini yansıtan dinamik bir gösterge sistemi olarak değerlendirilebilir.

Anahtar Kelimeler

• Gagavuz Türkçesi
• Tematik Söz Varlığı
• Sosyodilbilim
• Yerleşim Birimleri

Etik Beyan

"Gagauz Yerleşim Birimleri Terminolojisi Üzerine Sosyodilbilimsel Bir İnceleme" başlıklı çalışmamın etik kurul izni gerektirmeyen çalışmalar arasında yer aldığını beyan ederim.

A Sociolinguistic Study on the Terminology of Gagauz Settlements

Öz

This study aims to examine, from a sociolinguistic perspective, the linguistic reflections of the evolution of the social structure from village collectivism to town modernity, based on the fundamental lexical inventory of Gagauz settlements. To this end, the study seeks to reveal the relationships established by the basic expressions constituting the thematic lexicon of the “Village” (Küü) and “Town” (Kasaba) settlements in the source titled Gagauzça-Rusça Üürenmäk Tematika Sözlüü, both with the internal dynamics of the language and with the cultural values of Gagauz society. In this study, the thematic field analysis pattern, one of the qualitative research methods, was used to systematically examine and analyse the thematic lexical inventory of Gagauz settlements. The findings indicate that Gagauz has a two-layered lexical structure consisting of a core vocabulary of Turkish origin and borrowings from Balkan and Slavic languages. This structure reveals that Gagauz, while preserving its historical Turkish roots, was shaped through intense interaction with surrounding cultures, and that this interaction was integrated in a manner consistent with the morphological system of the language. Consequently, the thematic lexical inventory of Gagauz settlements can be regarded not merely as a linguistic inventory but also as a dynamic indicator system reflecting the cultural memory of Gagauz society.

Anahtar Kelimeler

• Gagauz Turkish
• Thematic Lexicon
• Settlement Units
• Sociolinguistics

Kaynakça

1. Boyatzis, R. E., 1998. Transforming Qualitative Information: Thematic Analysis and Code Development. Sage Publigation, ISBN: 978-0-7619-0961-3, 184 sayfa, London - New Delhi.
2. Çebotar P., Dron İ., 2002. Gagauzça-Rusça-Romınca Sözlük. Chşinău: Pontos. ISBN: 9975-902-54-5, 740 pages, Chşinău.
3. Hünerli, B., 2019. Mihail Çakir’in Gagauzca (Türkçe)-Rumence Sözlüğü. Paradigma Akademi, ISBN: ISBN: 978-605-2292-79-2, XX + 320 sayfa, Çanakkale - İstanbul.
4. İmer, K., Kocaman, A., Özsoy. S., 2011. Dilbilim Sözlüğü. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi, ISBN: 978-605-4238-53-8, 351 sayfa, İstanbul.
5. Johanson, L., 2022. Türkçe Dil İlişkilerinde Yapısal Etkenler. 4. Baskı. (Çev. Nurettin Demir). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları Nu: 914, ISBN: 978-975-16-2001-9, 200 sayfa, Ankara.
6. Koca, S. Z, Bankova, İ.D., 2017. Gagauzça - Rusça Üürenmäk Tematika Sözlüü. Gagauziya M.V. Maruneviç Adına Bilim Aaraştırma Merkezi, ISBN: 978-9975-3124-8-6, 261 sayfa, Komrat.
7. Kowalski, T., 1949. Kuzey-Doğu Bulgaristan Türkleri ve Türk Dili. (Çev. Ömer Faruk Akün). Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 3(2-3):477-500.
8. Nayır, Y. N., 1999. Balkanlar ve Türklük I. Yeni Gün Haber Ajansı Basın ve Yayıncılık, 157 sayfa, İstanbul.

9. Sankoff, G., 2004. Linguistic Outcomes of Language Contact. Pages: 638–668, The Handbook of Language Variation and Change, Eds. (Chambers, J. K., Trudgill, P., & Schilling-Estes, N.), 824 pages, Blackwell, UK.
10. Thomason, S. G., 2001. Language Contact An Introduction. Edinburgh: Edinburgh University Press. ISBN: 978-0748611669, 310 pages, Edinburgh.
11. Thomason, S. G., Kaufman, T., 1988. Language Contact, Creolization, and Genetic Linguistics. University of California Press, ISBN: 978-520078932, 428 pages, Berkeley/California.
12. Vardar, B., 1998. Dilbilimin Temel Kavram ve İlkeleri. Multilingual Yayınları, ISBN: 978-9757262190, 184 sayfa, İstanbul.
13. Yıldırım, Ö., 2022. “93 Koçaklaması” şiiri üzerine anlambilimsel/göstergebilimsel bir çözümleme, Turkish Studies-Languae, 17(4):1415-1426.
14. Zanet, T. (Ed.), 2024. Büük Gagauzça–Rusça Sözlük (6 cilt). Chișinău: Pontos, ISBN: 9975728472, 9789975728478, 56000+ pages, Chişinău.
15. Zotovici, M., 2020. Moldova’daki Gagauz Türklerinin Dil ve Eğitim Durumları Üzerine Sosyolojik Bir Araştırma. Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Danışman: Prof. Dr. Cahit Gelekçi, XI+98 sayfa, Ankara.