Azerbaycan’daki İlk Terim Sözlüğü: Üzeyir Hacıbeyli’nin 1907’de Hazırladığı Terim Sözlüğü Üzerine Notlar

Öz

Azerbaycan’da sözlükçülüğün tarihi oldukça eskiye dayansa da terim sözlüklerinin ilk örneği 1907 yılında Üzeyir Hacıbeyli tarafından hazırlanmıştır. 1905 yılında Rusya’daki siyasi gelişmelerin ardından matbuat hayatının canlanmasıyla Azerbaycan Türkçesine birçok yeni terim girmiştir. Matbuat alanında faaliyet gösterdiği yıllarda dil konusuna sıklıkla değinen isimlerden biri olan Üzeyir Hacıbeyli, gazete ve dergilerde sıklıkla kullanılan siyasi, hukuki, ekonomik ve askerî terimleri bir sözlükte toplamıştır. Hacıbeyli’nin amacı bu terimlerin doğru öğrenilmesine ve uygun bağlamlarda kullanılmasına katkı sağlamaktır. Bu çalışmada ilk olarak Azerbaycan’daki sözlükçülük ve terminoloji çalışmalarının tarihine kısaca göz atıldıktan sonra Hacıbeyli’nin 1907 yılında hazırlamış olduğu terim sözlüğü, sözlük biliminin inceleme yöntemlerinden hareketle makro yapı, mikro yapı ve dış veri bakımından incelenmiştir. Buna ek olarak sözlükte Azerbaycan Türkçesi unsurların ne şekilde yer aldığı da değerlendirilmiştir. Sonuç olarak yaklaşık 120 yıl önce hazırlanmış olan bu terim sözlüğünün günümüzde dahi güncelliğini yitirmediğini ve hem sözlük bilimi hem de terminoloji sahaları için zengin bir kaynak olduğu belirtilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Sözlük bilimi
• Terminoloji
• Terim sözlükleri
• Azerbaycan
• Üzeyir Hacıbeyli

The First Dictionary of Terms in Azerbaijan: Notes on the Dictionary of Terms Prepared by Üzeyir Hacıbeyli in 1907

Öz

Although the history of lexicography in Azerbaijan dates back quite a long time, the first example of a dictionary of terms was prepared by Üzeyir Hacıbeyli in 1907. Following the political developments in Russia in 1905, the revival of the press led to the introduction of many new terms into Azerbaijani. Üzeyir Hacıbeyli, who was one of the figures who frequently addressed the issue of language during his years of activity in the field of press, compiled a dictionary of political, legal, economic, and military terms frequently used in newspapers and magazines. Hacıbeyli's aim was to contribute to the correct learning of these terms and their use in appropriate contexts. This study first briefly examines the history of lexicography and terminology studies in Azerbaijan, and then, using the methods of lexicography, analyzes Hacıbeyli's dictionary of terms prepared in 1907 in terms of macrostructure, microstructure, and outside matter. In addition, the way in which Azerbaijani elements are included in the dictionary is also evaluated. In conclusion, it has been noted that this dictionary of terms, compiled approximately 120 years ago, remains relevant even today and is a rich resource for both lexicography and terminology fields.

Anahtar Kelimeler

• Lexicography
• Terminology
• Dictionaries of Terms
• Azerbaijan
• Üzeyir Hacıbeyli

Kaynakça

1. Abasov, A., 2005. Senetkar ömrü. Sayfa: 5-15, Üzeyir Hacıbeyli – Seçilmiş Eserleri – I. Cild, Şerq-Qerb, ISBN: 9952-418-65-2, Bakü.
2. Babayeva, L., 2016. Azerbaycan’da dilcilik terminlerinin inkişafı tarihi. İpek Yolu, (3):87-98.
3. Baldane, O., 2024. Üzeyir Hacıbeyli’nin felyetonlarında dil ve eğitim meseleleri. Sayfa: 549-563, Editör: Mustafa Toker vd., Prof. Dr. Yakup Karasoy Armağanı, Çizgi Kitabevi, ISBN: 978-625-396-350-7, Konya.
4. Deniz Yılmaz, Ö., 2024. Bir dil bilimi dalı: sözlük bilimi (leksikografi). Sayfa: 655-677, Editör: Gülden Sağol Yüksekkaya vd., Prof. Dr. Emine Gürsoy Naskali Armağanı Tevazu Kitabı. Paradgima Akademi, ISBN: 978-625-6822-29-0, Çanakkale.
5. Gasımov, İ., 2017. Azerbaycan’da terminoloji düşüncenin oluşması ve gelişmesi. Sayfa: 211-214, XII. Uluslararası Büyük Türk Dili Kurultayı Bildirileri Kitabı (İhsan Doğramacı’ya Armağan). Meteksan, ISBN: 978-605-9788-15-1, Ankara.
6. Gedimova, H., 2015. Üzeyir Hacıbeyli publisistikasının poetikası (avtoreferat). Bakü Dövlet Üniversitesi, 28 sayfa, Bakü.
7. Guliyev, E., 2025. Üzeyir Hacıbeyli yaradıcılığında dil meseleleri. AMEA NB Elmi Eserleri, (2):184-189.
8. Guliyeva, S., 2006. Azerbaycan soraq-melumat edebiyyatı (yaranması, müasir veziyyeti ve inkişaf perspektivleri). Tehsil Neşriyyatı, 175 sayfa, Bakü.

9. Hacıbeyli, Ü., 1907. Metbuatda müstamel siyasi, hügugi, igtisadi ve esgeri sözlerin türk-rusi ve rusi-türk lüğeti. Orucof Biraderler Matbaası, 97+27 sayfa, Bakü.
10. Hartmann, R. K. K., James, G., 1998. Dictionary of lexicography. Routledge, ISBN: 0-415-14143-5, xv+176 sayfa, London and New York.
11. Hesenov, H., 1999. Azerbaycan lüğetçiliyinin nezeri esasları. Bakü Üniversitesi Neşriyyatı, 336 sayfa, Bakü.
12. Jackson, H., 2016. Sözlükbilime giriş. Çev. Mehmet Gürlek ve Ellen Patat, Kesit Yayınları, ISBN: 978-605-9100-98-4, 280 sayfa, İstanbul.
13. Mahmudova, R., 2017. Azerbaycan dilinin lüğetçilik tarihi. Elm ve Tehsil, ISBN: 978-9952-8176-4-5, 78 sayfa, Bakü.
14. Memmedli, N., 2019. Üzeyir Hacıbeyov ve edebi dilimiz. Filologiya Meseleleri, (9):3-9.
15. Memmedli, N., 2020. Azerbaycan dili ve nitg medeniyyeti – I. cild. Elm ve Tehsil, ISBN: 978-9952-8384-5-9, 528 sayfa, Bakü.
16. Nağısoylu, M., 2016. Azerbaycan sözlükçülüğü tarihine bir bakış. Sanal Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 1 (1):5-15.
17. Üzeyir Hacıbeyov ensiklopediyası, 2007. Redaksiya Heyeti: Elmira Abasova vd., Şerq-Qerb, ISBN: 978-9952-34-075-4, 264 sayfa, Bakü.
18. Vagifgızı, G., 2023. Türk dillerinde hukuki terminolojinin oluşmasına kuramsal bir bakış. IJHE, 9 (19):198-209.