Tıva Türkçesinde Avcılık Terimleri

Öz

Türk dili avcılık terimleri açısından son derece zengindir. Bununla birlikte Türk dilinde avcılık terimlerinin tamamını kapsayan bir sözlük bulunmamaktadır. Bu çalışmada Tıva Türkçesindeki avcılık terimlerinin belirlenmesi ve Türkiye Türkçesine aktarılması amaçlanmıştır. Toplam 11 farklı kaynaktan avcılık terimleri bir araya getirilmiştir. Tıva Türkçesine ait avcılık terimleri av ile ilgili genel terimler 27, av ile ilgili genel eylemler 68, avcı anlamındaki terimler 18, av aletleri 36, av yerleri 13, ava yardımcı hayvanlar 5, av hayvanları 283, balık adları 43, balıkçılıkla ile ilgili eylemler 12, balıkçılık ile ilgili genel terimler 17 adet olmak üzere toplam 522 terim ve fiil söz varlığı Türkiye Türkçesine aktarılmış, ayrıca Kiril alfabesiyle yazılışları da parantez içinde sunulmuştur. Avcılık terimleri ile ilgili Tıva Türkçesindeki birikimin Türkiye Türkçesine aktarılması ile bu terimlerin iki coğrafya arasında kültürel etkileşimi arttıracak kullanımlara yönelik değerlendirilmesi umut edilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Tıva Türkçesi
• Av
• Avcılık Kültürü
• Terminoloji
• Sözvarlığı

Hunting Terminology in Tuvan

Öz

Turkish is extremely rich in hunting terminology. However, there is no dictionary encompassing all hunting terms in Turkish. This study aims to identify and translate Tuvan Turkish hunting terms into Turkish. A total of 11 hunting terms from different sources have been compiled. The Tuvan Turkish hunting terms include: general hunting terms (27), general hunting actions (68), terms meaning hunter (18), hunting tools (36), hunting locations (13), hunting aids (5), game animals (283), fish names (43), fishing-related actions (12) and fishing-related hunting tools (17). A total of 522 terms and verbal lexicon have been translated into Turkish, and their Cyrillic spellings are also provided in parentheses. It is hoped that the translation of this Tuvan Turkish vocabulary into Turkish will lead to the evaluation of these terms for uses that will increase cultural interaction between the two regions.

Anahtar Kelimeler

• Tuvan
• Hunting
• Hunting Culture
• Terminology
• Vocabulary

Kaynakça

1. Arıkoğlu, E., Tosun, İ., 2024. Tuvaca-Türkçe Sözlük, Türk Dil Kurumu Yay., ISBN: 978-975-17-5904-7, 784 sayfa, Ankara. (TTS).
2. Beşkardeş, V., Y. B. Uslu ve B. Uslu, 2014. Geyik İle İlgili Bazı Türkçe Terimler Üzerine Düşünceler, Avrasya Terim Dergisi, 2 (1): 17-24.
3. Borgoyakov, V. A., 2001. Leksika ohotı i rıbolovstva v dialektah hakasskogo yazıka. Dissertatsiya kand. fil. nauk, 251 sayfa, Moskva.
4. Clauson, S. G., 1972. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Centry Turkish, Clarendon Press, 989 pages, Oxford.
5. Çoruhlu, Y., 2010. Türk Mitolojisinin Ana Hatları, Kabalcı Yayınevi, ISBN: 975-8240-11-0, 256 sayfa, İstanbul.
6. Dambaa, Ş. V. ve N. D. Suvandii, 2020. Leksiko-semantiçeskie gruppı nazvaniy dikih jivotnıh v ohotniç’ey leksike tuvinskogo yazıka (Na materiale tocinskogo dialekta). Mir i Nauki, Kul’turı, Obrazovaniya, 1 (80):372-374.
7. Darja, V., 2009. Traditsionnıe mujskiye zanyatiya tuvinets, Tom-I – Hozyastvo-Ohota-Rıbalka – ISBN: 5-7655-0611-9, 338 s., Kızıl.
8. Killi Yılmaz, G., 2008. Sibirya Türklüğünde “Ayı” İle İlgili İnanışlar. Sayfa: 433-453, Editörler: Emine Gürsoy Naskali ve Hilal Oytun Altun, Av ve Avcılık Kitabı, Kitabevi, ISBN: 978-975-9173-89-0, 707 sayfa, İstanbul.

9. Killi Yılmaz, G., 2014. Sibirya Türk Halklarının Dillerinde Ayı İle İlgili Örtmece Söz ve İfadeler. Sayfa: 313-326, Türkoloji Tartışmaları –Başarı ve Zaaflarıyla Çağdaş Türkoloji. Düzenleyenler: Öztürk Emiroğlu, Marzena Godzińska, Filip Maikowski, Varşova Üniversitesi, Warsaw.
10. Kuular, E. M., 2018. Naimenovaniya dikih kopıtnıh jivotnıh v tuvinskom ve hakasskom yazıkah. Mir i Nauki, Kul’turı, Obrazovaniya, 5 (72):447-449.
11. Lessing, F. D., 2017. Moğolca – Türkçe Sözlük, Türk Dil Kurumu Yayınları, ISBN: 978-975-16-3326-2, 1348 s., Ankara.
12. Monguş, B. B., Salçak V. S., 2010. Tıvalarnıŋ aŋnıır ajıl-ağıyınıŋ duğayında çamdık medeeler. Anıyak Yayınevi, 80 sayfa, Kızıl.
13. Monguş, D. A., 1980. Russko-tuvinskiy slovar'. Russkiy Yazık, ISBN: 978-5-904780-59-3, 660 sayfa, Moskva. (RTS)
14. Monguş, D. A., 2003. Tolkovıy slovar' tuvinskogo yazıka, Tom-I (A-Й). Nauka, ISBN: 978-5-02-029706-2, 597 sayfa, Novosibirsk. (TSTY-I)
15. Monguş, D. A., 2011. Tolkovıy slovar' tuvinskogo yazıka, Tom-II (К-С). Nauka, ISBN: 978-5-02-0321-199-1, 796 sayfa, Novosibirsk. (TSTY-II)
16. Nadelyayev, V. M., Nasilov D. M., Tenişev, E. R., Şçerbak A. M., 1969. Drevnetürkskiy slovar’, Nauka, 676 s., Leningrad (DTS).
17. Onat, A., Orsoy S., Ercilasun K., 2004. Han Hanedanlığı Tarihi. Türk Tarih Kurumu Yay., ISBN: 978-975-161-770-71, 254 sayfa, Ankara.
18. Onay, İ., 2015. İslam Öncesi Türk Kültüründe Avcılığın Temelleri ve İktisadi, Askeri, Dini Değeri. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8 (41):516-525.
19. Ölmez, M., 2007. Tuvacanın Söz Varlığı –Eski Türkçe ve Moğolca Denkleriyle-, Harrassowitz Verlag, ISBN: 978-3-447-05499-7, 516 sayfa, Wiesbaden. (TS).
20. Potapov, L. P., 1969. Oçerki narodnogo bıta tuvintsev [The Tuvans sketches of the folk lifestyle and related household activities. Nauka, 402 s., Moskva.
21. Rahimova, A. R., 1998. Promıslovaya i hozyaystvennaya leksika dialektov sibirskih tatar. Dissertatsiya kand. fil. nauk, 184 sayfa, Kazan.
22. Rassadin, V. İ., 2013. Türkologiçeskie issledovaniya: İzbrannoye. Sayfa: 125-131, Elista.
23. Roux, J. P., 2005. Orta-Asyada Kutsal Bitkiler ve Hayvanlar (Çev. Aykut Kazancıgil – Lale Arslan), Kabalcı Yayınevi, ISBN: 975-997-012-0, 440 sayda, İstanbul.
24. Suvandii, N. D., 2013. Оhоtniçya lеksikа v tоcinskоm diаlеktе tuvinskоgо yazıkа. Novıye issledovaniya Tuvı. 1:72-79.
25. Suvandii, N. D. ve E. M. Kuular, 2015. Ohotniç’ya leksika v tuvinskom yazıke i ego dialektah. Kazanskaya Nauka, 11:191-193.
26. Şagdurova, O. Y., Tünteşeva, E. V., Pilotnikov, İ. M., Ozonova, A. A., Tazranova, A. R., Fedina N., N., 2025. Promıslovaya leksika v Türkskih yazıkah sayano-altaya (v sravnitelnom osveşçenii), Akamizdat, ISBN: 978-5-6055396-8-1, 1109 sayfa, Novosibirsk.
27. Şen, S., 2007. Orhon, Uygur ve Karahanlı Metinlerindeki Meslekler Bağlamında Eski Türk Kültürü. On Dokuz Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitisü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Danışman: Salih Demirbilek, 399 sayfa, Samsun.
28. Tatarintsev, B. İ., 2000. Etimologiçeskiy slovar’ tuvinskogo yazıka Tom-I (A-B), Nauka, ISBN: 978-5-904780-58-6, 400 sayfa, Novosibirsk. (Tatarintsev-I).
29. Tatarintsev, B. İ., 2002. Etimologiçeskiy slovar’ tuvinskogo yazıka Tom-II (D-YO-İ-Y), Nauka, ISBN: 978-5-02-028697-4, 388 sayfa, Novosibirsk. (Tatarintsev-II).
30. Tatarintsev, B. İ., 2004. Etimologiçeskiy slovar’ tuvinskogo yazıka Tom-III (K-L), Nauka, ISBN: 978-5-02-032342-X, 440 sayfa, Novosibirsk. (Tatarintsev-III).
31. Tatarintsev, B. İ., 2008. Etimologiçeskiy slovar’ tuvinskogo yazıka Tom-IV (M-N-O-Ö-P), Nauka, ISBN: 978-5-02-032160-1, 442 sayfa, Novosibirsk. (Tatarintsev-IV).
32. Tatarintsev, B. İ., 2018. Etimologiçeskiy slovar’ tuvinskogo yazıka Tom-V (S), Nauka, ISBN: 978-5-02-038775-1, 180 sayfa, Novosibirsk. (Tatarintsev-I).
33. Tatlı, A., Ariunbolor B., Yaşar, A., Natsag L. 2016. Türkçe Moğolca – Moğolca Türkçe Sözlük, Empathy, ISBN: 99929-2-209-5, 612 sayfa, Ulaanbaatar. (TM-MTS).
34. Tekin, Ş., 2019. Uygurca Metinler II, Maytrisimit –Burkancılığın Mehdîsi Maitreva İle Buluşma Uygurca İptidaî Bir Dram, Türk Dil Kurumu Yay., ISBN: 978-975-17-4197-4, 614 sayfa, Ankara.
35. Tenişev, E. R. (Ed.), 1997. Sravnitel’no-istoriçeskaya grammatika türkskih yazıkov: Leksika. Nauka, ISBN: 5-02-010861-8, 800 sayfa, Moskva.
36. Tenişev, E. R., 1968. Tuvinsko-russkiy slovar', Sovetskaya Entsiklopediya, 646 sayfa, Moskva. (TRS).
37. Tuncel, R., 2023. Eski Türkçede Avcılık Terimleri. Nobel, ISBN: 978-625-393-086-8, 361 sayfa, Ankara.
38. Vaynşteyn, S. İ., 1961. Tuvintsı-Tocintsı. Nauk, Moskva.