Bitlis Hazo Hanı: Malzeme ve Yapım Teknikleri Üzerine Bir Değerlendirme

Yıl 2025, Cilt: 6 Sayı: 2, 20 - 49, 31.12.2025

Büşra Erkoç , Nursen Işık

https://doi.org/10.58317/eksen.1798623

Öz

Tarihî yapılar, ait oldukları dönemin kültürel, sosyal ve teknolojik birikimlerini yansıtan özgün mimari belgeler olup, geçmişin yapı kültürünü anlamada temel kaynaklardır. Bu yapılar arasında hanlar, ticari ve kamusal işlevleriyle dönemin önemli unsurlarındandır. Mimari tipolojileri, strüktürel çözümleri ve malzeme kullanımlarıyla yerel inşa kültürünün gelişiminde etkili olmuşlardır. Bu çalışma, Bitlis ili ile Mutki ilçesi arasında, tarihî İpek Yolu güzergâhında yer alan Hazo Hanı’nın yapı malzemeleri ve yapım tekniklerini incelemeyi amaçlamaktadır. Kitabesine göre 1626 yılında onarım gören yapı, 17. yüzyıl Osmanlı mimarisinin karakteristik özelliklerini taşımaktadır. Hazo Hanı, ortasında geniş bir mekân ve çevresinde konaklamalara uygun odalardan oluşan bir plana sahiptir. Araştırma, niteliksel saha çalışması kapsamında doğrudan gözlem, fotoğrafla belgeleme, yerinde inceleme ve karşılaştırmalı analiz yöntemleriyle yürütülmüştür. Gözlemler, yapının taşıyıcı sistemi, taş örgü teknikleri, harç türleri ve ahşap elemanlarını kapsamaktadır. Bulgular, beden duvarlarında yerel taşların, bağlayıcı olarak kireç esaslı kumlu harçların, kapı ve doğramalarda ise dayanıklı yerel ahşapların kullanıldığını göstermektedir. Bu malzeme tercihleri, yapının bölgesel iklim ve çevre koşullarına uyumlu bir sistemle inşa edildiğini ortaya koymaktadır. Karşılaştırmalı değerlendirmelerde Hazo Hanı, El-Aman, Hüsrev Paşa ve Bitlis Başhan ile incelenmiştir. Sonuçlar, Hazo Hanı’nın ince derzli taş örgüsü, strüktürel sağlamlığı ve sade cephe düzeniyle bölgesel mimari içinde özgün bir konuma sahip olduğunu göstermektedir. Sonuç olarak, çalışma Hazo Hanı’nın mimari kimliğini, malzeme özelliklerini ve yapım tekniklerini tarihsel ve çevresel bağlamda bütüncül biçimde değerlendirmekte; geleneksel yapı teknolojilerinin belgelenmesi ve korunmasına katkı sunmaktadır. Ayrıca, benzer tarihî yapıların restorasyon ve koruma çalışmalarına kuramsal ve uygulamalı bir referans oluşturarak yerel mimari mirasın sürdürülebilir biçimde yaşatılmasına bilimsel bir temel sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Hazo hanı , Bitlis Osmanlı Mimarisi , Geleneksel yapı malzemeleri , Yapım teknikleri , Kültürel miras

Etik Beyan

Bu çalışma, doğrudan insan katılımı ya da etik kurul onayı gerektiren nitelikte veri içermediği için etik kurul onayı alınmamıştır.

Destekleyen Kurum

Yazarlar bu makalenin araştırılması, yazarlığı ve/veya yayımlanması için hiçbir maddi destek almamışlardır.

Teşekkür

Bu çalışmada kullanılan verilerin temin edilmesi sürecinde sağladıkları kurumsal destek ve katkılarından dolayı Bitlis Vakıflar Bölge Müdürlüğü’ne teşekkür ederiz.

Bitlis Hazo Khan: An Evaluation on Building Materials and Construction Techniques

Öz

Historical structures serve as unique architectural documents reflecting the cultural, social, and technological accumulations of their respective periods, and constitute essential sources for understanding the building culture of the past. Among these structures, inns (khans) were significant elements of their era due to their commercial and public functions. Their architectural typologies, structural solutions, and material applications played a pivotal role in the development of local construction traditions. This study aims to examine the building materials and construction techniques of Hazo Khan, located on the historic Silk Road route between Bitlis province and Mutki district. According to its inscription, the structure underwent repair in 1626 and exhibits characteristic features of 17th-century Ottoman architecture. Hazo Khan is organized around a central, spacious hall, surrounded by rooms suitable for lodging, reflecting a typical khan layout. The research was conducted as a qualitative field study, employing direct observation, photographic documentation, on-site examination, and comparative analysis. Observations focused on the load-bearing system, stone masonry techniques, types of mortar, and wooden elements. Findings indicate that local stones were predominantly used for the walls, lime-based sandy mortar served as the binding material, and durable local timber was employed for doors and joinery. These material choices demonstrate that the structure was constructed with a system well adapted to the regional climate and environmental conditions. Comparative evaluations were carried out with El-Aman, Hüsrev Paşa, and Bitlis Başhan. The results reveal that Hazo Khan occupies a unique position within regional architecture, distinguished by its finely jointed stone masonry, structural robustness, and simple façade composition. In conclusion, the study provides a comprehensive assessment of Hazo Khan’s architectural identity, material characteristics, and construction techniques within their historical and environmental context. It contributes to the documentation and preservation of traditional building technologies and offers both theoretical and practical reference points for the restoration and conservation of similar historical structures, thereby supporting the sustainable preservation of local architectural heritage.

Anahtar Kelimeler

Hazo Khan , Bitlis Ottoman Architecture , Traditional building materials , Construction techniques , Cultural heritage

Etik Beyan

This study did not receive ethical committee approval because it did not contain data requiring direct human participation or ethical committee approval.

Destekleyen Kurum

The authors received no financial support for the research, writing, and/or publication of this article.

Teşekkür

Authors would like to thank the Bitlis Regional Directorate of Foundations for their institutional support and contributions in the process of obtaining the data used in this study.

Kaynakça

• Ahunbay, Z. (2011). Tarihi çevre koruma ve restorasyon. İstanbul: Yem Yayın.
• Akurgal, E. (2000). Anadolu Selçuklu ve Osmanlı Mimarisinde Han ve Kervansaraylar. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları. (Türkiye’de Osmanlı ve Selçuklu dönemi han ve kervansarayların mimari özellikleri ve tarihsel işlevleri üzerine kapsamlı bir çalışma.)
• Altan, H., & Özsoy, Ş., K. (2017). Tarihsel süreçten günümüze Büyük Han ve yeniden kullanıma adaptasyonda sosyokültürel sürdürülebilirlik bağlamında mekân işlevlendirilmesi. Turkish Online Journal of Design Art and Communication, 7(4), 634–654. https://doi.org/10.7456/10704100/013.
• Arık,M. O., (1971). Bitlis Yapılarında Selçuklu Rönesansı, Türk Tarih Kurumu, Ankara
• Bakis, A., Serdar, M. T., Isik, E., Akilli, A., & Hattatoglu, F. (2015). A Study on the Route of Silk Road in Lake Van Basin. International Journal of Scientific and Technological Research, 1(2), 51-75.
• Belli, F. B., ve Urfalıoğlu, N. (2023). Bitlis Kentinin Günümüze Ulaşamayan Hanları. The Journal of Academic Social Science Studies, (94), 217-240.
• Bitlis Belediyesi Arşivi, 2025.
• Cansever, T. (1981). Türk şehir düzeni ve mimarisi üzerine düşünceler. Mimarlık, 19(5), 22–26.
• Çobanoğlu, G. (2019). Osmanlı Mimarisinde Han Tipolojisi ve İşlevsel Dönüşümler. Ankara: Gazi Üniversitesi Yayınları.
• Erbaş, İ. (2018). Taş ve Taş Yapı Kültüründe Değişim ve Dönüşüm. ATA Planlama ve Tasarım Dergisi, 2(1), 29-37.
• Erdem, R. (2012). Geleneksel Yapı Teknikleri ve Restorasyon İlkeleri. İstanbul: İTÜ Yayınları.
• Ergin, O., N. (2013). Türkiye’de hanlar, kervansaraylar, oteller ve çeşitli barınma yerleri (1. baskı). T.C. Marmara Belediyeler Birliği Yayını.
• Feilden, B. M. (2003). Conservation of historic Buildings (3rd ed.). Oxford: Architectural Press.
• Gelişkan, N. N. (2021). Matrakçı Nasuh Gözüyle Bitlis Kervansarayları: El-Aman Hanı Örneği. Socrates Journal of Interdisciplinary Social Researches, 7 (10), 51-65.
• Goodwin, G. (1993). A History of Ottoman Architecture. London: Thames & Hudson.
• Gülenaz, N. (2011). Batılılaşma Dönemi İstanbul’unda Hanlar ve Pasajlar. İTO (İstanbul Ticaret Odası) Yayını, İstanbul.
• Güran, C. (1978). Türk hanlarının gelişimi ve İstanbul hanları. Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayını.
• Hillenbrand, R. (1994). Islamic Architecture: Form, Function and Meaning. Edinburgh University Press, s. 227.
• Işık, N., & Halifeoğlu, F. M. (2020). Tarihi Deva Hamamının yapısal sorunlarının belirlenmesinde malzeme analizinin önemi [The importance of material analysis in determining the structural problems of the Historical Deva Bath]. In H. H. Kozlu, Mimarlık bilimlerinde akademik çalışmalar. Lyon
• ICOMOS (2013). The Burra Charter: The Australia ICOMOS Charter for Places of Cultural Significance. Sydney: ICOMOS.
• Kuban, D. (2007). Osmanlı mimarisi. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Okumuş, E. (2008). Evliya Çelebi’nin Seyahatname ‘sinde Tatvan ve Çevresi. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (24), 187–216.
• Oliver, P. (1997). Encyclopedia of Vernacular Architecture of the World. Cambridge: Cambridge University Press.
• Orbaşlı, A. (2008). Architectural Conservation: Principles and Practice. Oxford: Blackwell Publishing.
• Önge, M. Y. (2006). Selçuklu ve Osmanlı Kervansarayları. Ankara: TTK Yayınları.
• Özbek, Y. (2017). “Osmanlı Dönemi Hanları: Tipoloji ve Mimari Özellikler.” Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, 36, 45–68.
• Özyılmaz, H., Dağtekin, E., & Oğuz, G. P. (2007). Tatvan ve çevresindeki tarihi konaklama yapıları; hanlar. Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi, 4(2), 1–15.
• Sözen, M., & Tanyeli, U. (2010). Sanat Kavram ve Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi.
• Turan, M. (2018). “Doğu Anadolu Bölgesi Geleneksel Taş Mimarisinde Malzeme Kullanımı.” Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, 41, 25–42.
• Uluçam, R. (2000). Bitlis Tarihi ve Coğrafyası. Bitlis: Bitlis Belediyesi Yayınları.
• Uluçam, A., (2002). “Orta çağ ve Sonrasında Van gölü çevresi Mimarlığı II-Bitlis”, T.C. Kültür Bakanlığı Sanat Eserleri Dizisi, 288, 127-143, Ankara.
• Toktaş, Ş. & Bilgin, Ö. (2019, 28 Kasım). https://www.aa.com.tr/tr/yasam/ipek-yolunda-kervanlarin-ugrak-yeri-el-aman-kervansarayi-ve bashan/1657899
• Vakıflar Genel Müdürlüğü (VGM). (2025). Bitlis ilindeki hanlara ait rölöve ve plan çizimleri.
• Van Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu (VKVKBK). (2025). Bitlis ili tarihi yapı envanter listesi.
• Yıldırım, M. (2012). Kültürel Çeşitlilik ve Anadolu Kentleri. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.