Kıyı Parklarının Geliştirme Konseptleri: Kuşadası ve Sumgayit'in Karşılaştırmalı Analizi

Yıl 2025, Cilt: 6 Sayı: 2, 1 - 19, 31.12.2025

Fidan Mustafayeva

https://doi.org/10.58317/eksen.1798820

Öz

Bu çalışma, Kuşadası (Türkiye) ve Sumqayıt (Azerbaycan) kentlerinin kentsel çevrelerinde yer alan sahil parklarının ekolojik, mekânsal ve sosyo-kültürel rollerini inceleyerek, bu parkların işlevsel bölgelemesi ve gelişim potansiyelleri üzerine karşılaştırmalı bir analiz sunmaktadır. Kıyı kentlerinin kentsel genişleme ve artan turizm baskısıyla karşı karşıya kaldığı günümüzde, rekreasyon alanlarının planlanması, korunması ve geliştirilmesine yönelik sürdürülebilir stratejiler, çevresel dayanıklılığın sağlanması ve kent sakinlerinin yaşam kalitesinin artırılması açısından büyük önem taşımaktadır. Peyzaj-ekolojik, mimari ve sosyo-işlevsel yaklaşımlardan yararlanılarak yürütülen bu araştırma, her iki kentteki sahil parkı sistemlerinin mekânsal organizasyonu, erişilebilirliği ve kentsel bütünleşmesi açısından temel benzerlik ve farklılıkları ortaya koymaktadır. Ampirik gözlemler ve saha analizleri, Kuşadası’nın sahil bölgesinin tarihî mirası ve turizm odaklı tasarımıyla öne çıktığını, buna karşılık Sumqayıt bulvar sisteminin toplumsal rekreasyon ve kentsel bağlantısallığı vurgulayan modern bir işlevsel düzene sahip olduğunu göstermektedir. Çalışma, sahil parklarının yerel mikroiklimlerin düzenleyicisi, sosyal etkileşim merkezleri ve sürdürülebilir turizmin itici gücü olarak oynadığı rolü vurgulamaktadır. Karşılaştırmalı değerlendirme temelinde, Kuşadası’nın miras duyarlı tasarım ilkelerini Sumqayıt’ın bütüncül ekolojik planlama yaklaşımıyla birleştiren bir gelişim konsepti önerilmektedir. Bulgular, iklim, demografi ve altyapı kaynaklı zorluklarla karşılaşan kıyı kentlerinin uyum kapasitesini artırmak için katılımcı ve kapsayıcı tasarım, gelişmiş erişilebilirlik ve işlevsel çeşitliliğin gerekliliğini ortaya koymaktadır. Sonuç olarak, bu araştırma kültürel kimlik, çevresel sorumluluk ve rekreasyon işlevselliğini uyumlu hale getiren bir sahil parkı gelişim modeli sunarak sürdürülebilir kıyı kentleşmesi üzerine yürütülen tartışmalara katkı sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Kıyı Parkları , Sürdürülebilir Kentsel Planlama , Kuşadası , Sumgait , Peyzaj Ekolojisi

Etik Beyan

Yazar, tüm süreçlerin fikri ve sanatsal eserler için telif hakkı düzenlemelerine, araştırma ve yayın etiğine uygun olarak yürütüldüğünü teyit eder. Bu çalışma doğrudan insan katılımı veya etik kurul onayı gerektiren veriler içermediğinden, etik kuruldan onay alınmamıştır.

Destekleyen Kurum

Bu çalışma için herhangi bir finansman sağlanmamıştır.

Development Concepts of Coastal Parks: A Comparative Analysis of Kusadasi and Sumgayit

Öz

This study investigates the ecological, spatial, and socio-cultural roles of coastal parks within the urban environments of Kusadasi (Türkiye) and Sumgayit (Azerbaijan), focusing on the comparative analysis of their functional zoning and developmental potential. As coastal cities continue to experience urban expansion and increasing tourism pressure, sustainable strategies for planning, maintaining, and enhancing recreational areas become crucial for ensuring environmental resilience and improving residents’ quality of life. Drawing on landscape-ecological, architectural, and socio-functional perspectives, this research identifies key similarities and differences in the spatial organization, accessibility, and integration of coastal park systems in both cities. Empirical observations and field analyses reveal that Kusadasi’s coastal zone is characterized by its historical heritage and tourism-oriented design, whereas Sumgayit’s boulevard system features a modern, functional layout emphasizing community recreation and urban connectivity. The study highlights the role of coastal parks as regulators of local microclimates, social interaction hubs, and catalysts for sustainable tourism. Based on the comparative assessment, a development concept is proposed that combines Kusadasi’s heritage-sensitive design principles with Sumgayit’s integrated ecological planning approach. The findings underscore the necessity of participatory and inclusive design, improved accessibility, and functional diversity to enhance the adaptive capacity of coastal cities facing climate, demographic, and infrastructural challenges. Ultimately, the research contributes to the discourse on sustainable coastal urbanism by offering a model for harmonizing cultural identity, environmental stewardship, and recreational functionality in coastal park development.

Anahtar Kelimeler

Coastal Parks , Sustainable Urban Planning , Kusadasi , Sumgayit , Landscape ecology

Etik Beyan

The author affirms that all the processes were conducted in line with the copyright regulations for intellectual and artistic works, research and publication ethics. As this study does not involve direct human participation or data that requires ethics committee approval, approval from the ethics committee was not obtained.

Destekleyen Kurum

No funding was obtained for this study.

Kaynakça

• Akkurt, Y., & Akten, M. (2021). The role of ecosystem services in urban parks. Journal of Architectural Sciences and Applications, 6(1), 348–357. https://doi.org/10.30785/mbud.812292
• Aksoy, Y., & Samur, D. (2012). Ekoparklar. İstanbul Aydın Üniversitesi Dergisi, 4(15), 61–80.
• Akşit, A. U., Yücedağ, C., Kaya, L. G., & Aşıkkutlu, H. S. (2020). Burdur kenti açık-yeşil alan potansiyelinin belirlenmesi. Artvin Çoruh Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, 21(2), 284–291. https://doi.org/10.17474/artvinofd.732808
• Alamri, Y., & Inceoglu, M. (2022). Evaluation of satisfaction level regarding urban parks: The case of Eskişehir Millet Bahçesi. Journal of Environmental and Natural Studies, 4(1), 38–51. https://doi.org/10.53472/jenas.1061763
• Arslan, E. (2023). Kuşadası turizminin gelişimi: Tarihsel bir değerlendirme. Anatolia: Turizm Araştırmaları Dergisi, 34(3), 10–28. https://doi.org/10.17123/atad.1309209
• Atik, M. (2012). Environmental protection in coastal recreation sites in Antalya, Turkey. Coastal Management, 38(6), 598–616. https://doi.org/10.1080/08920753.2010.519468
• Ayhan, A., & Atabeyoğlu, Ö. (2022). Giresun kenti parklarının peyzaj tasarım kriterleri açısından incelenmesi. Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 59(2), 283–295. https://doi.org/10.20289/zfdergi.893979
• Aylan, F. K., & Şalvarcı, S. (2018). Kent turizmi açısından rekreasyon alanlarının önemi: Konya temalı parklar örneği. Çatalhöyük International Journal of Tourism and Social Research, 3, 1–17. Özel Karaağaç, B. & Atabeyoğlu, Ö. (2023). Biophilic design approach in evaluation of urban parks: The case of Ordu. Journal of Advanced Research in Natural and Applied Sciences, 9(4), 893–911. https://doi.org/10.28979/jarnas.1323408
• Baysan, S. (2004). Ekolojik etkiler: Turistler, konaklama tesisleri ve yerel halkın tutumları. In A. Yüksel & M. Hançer (Eds.), Turizm: İlkeler ve yönetim . Ankara, Turkey: Turhan Kitabevi.
• Bostan, A. (2020). Kuşadası’nda termal turizm potansiyelinin analizi. Journal of New Tourism Trends, 1(1), 40–54.
• Cengiz, C., Cengiz, B., & Smardon, R. C. (2022). A bridge between coastal resilience and tourism-recreation: Multifunctional benefit of boardwalk design for sustainable development in the Western Black Sea Region, Turkey. Water, 14(9), Article 1434. https://doi.org/10.3390/w14091434
• Czepkiewicz, M., Heinonen, J., Næss, P., & Stefansdottir, H. (2020). Who travels more, and why? A mixed-method study of urban dwellers’ leisure travel. Travel Behaviour and Society, 19, 67–81. https://doi.org/10.1016/j.tbs.2019.12.004
• Çakcı, I., & Çelem, H. (2009). Assessment of visual landscape perception of urban parks. Tarım Bilimleri Dergisi, 15(1), 88–95. https://doi.org/10.1501/Tarimbil_0000001077
• Çelik, A., Ender, E., & Seyidoğlu Akdeniz, N. (2015). Engelsiz parklarda peyzaj tasarımı. Tarım Bilimleri Araştırma Dergisi, 8(2), 5–11.
• Çınar, İ. (2008). A research on the assessment of urban parks quality in the case of Fethiye-Turkey district parks. Adnan Menderes Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 5(2), 33–38.
• Dal, N., & Baysan, S. (2007). Kuşadası’nda kıyı kullanımı ve turizmin mekansal etkileri konusunda yerli halkın tutumu. Aegean Geographical Journal, 16, 69–85.
• Daniel, T. C., Muhar, A., Arnberger, A., Aznar, O., Boyd, J. W., Chan, K. M. A., Costanza, R., Elmqvist, T., Flint, C. G., Gobster, P. H., Grêt-Regamey, A., Lave, R., Muhar, S., Penker, M., Ribe, R. G., Schauppenlehner, T., Sikor, T., Soloviy, I., Spierenburg, M., von der Dunk, A. (2012). Contributions of cultural services to the ecosystem services agenda. Proceedings of the National Academy of Sciences, 109(23), 8812–8819. https://doi.org/10.1073/pnas.1114773109
• Demir, S., & Demirel, Ö. (2018). Peyzaj planlamada peyzaj ekolojisi yaklaşımı. Türkiye Peyzaj Araştırmaları Dergisi, 1(1), 1–8.
• Kling, K. G. (2024). Accessible nature: Balancing contradiction in protected areas. EPE: Nature and Space, 7(5), 2036–2057. https://doi.org/10.1177/25148486231203828
• Güney, İ., & Somuncu, M. (2018). Kuşadası ilçesi’nde turizmin yaşam döngüsü: Mekansal ve toplumsal öğeler üzerinden bir değerlendirme. Türk Coğrafya Dergisi, 71, 101–116. https://doi.org/10.17211/tcd.440799
• Keleş, R. (1993). Kentleşme politikası (2nd ed.). Ankara, Turkey: İmge Kitabevi.
• Kervankıran, İ., & Eryılmaz, A. G. (2016). The sustainable use of national parks in tourism and recreational activities: Isparta province example. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 39, 151–182.
• Körbalta, H. (2022). Türkiye’de milli parklar ve uzun devreli gelişme planlarının arazi kullanımı ve yapılaşmaya yönelik mevzuat kapsamında incelemesi. Uluslararası Yönetim Akademisi Dergisi, 5(3), 703–715. https://doi.org/10.33712/mana.1183743
• Kuşadası Belediyesi. (n.d.). Kale Kapısı. Retrieved July 25, 2025, from https://kusadasi.bel.tr/tr/kale-kapisi-pv29
• Magarotto, M., Faria-De-Deus, R., Costa, M., & Masanet, É. (2017). Green areas in coastal cities: Conflict of interests or stakeholders’ perspectives? International Journal of Sustainable Development and Planning, 12(8), 1260–1271. https://doi.org/10.2495/SDP-V12-N8-1260-1271
• Martin, V. Y., Weiler, B., Reis, A., Dimmock, K., & Scherrer, P. (2017). Doing the right thing: How social science can help foster pro-environmental behaviour change in marine protected areas. Marine Policy, 81, 236–246. https://doi.org/10.1016/j.marpol.2017.04.001
• Mokras-Grabowska, J. (2018). New urban recreational spaces: Attractiveness, infrastructure arrangements, identity: The example of the city of Łódź. Miscellanea Geographica: Regional Studies on Development, 22(4), 219–224. https://doi.org/10.2478/mgrsd-2018-0017
• Mustafayeva, F. V. (2024). Organization of sustainable recreation zones in globalizing large cities. Scientific Works of AUAC, 1, 25–29.
• Mutdoğan, S., & Öktem, K. (2024). Sürdürülebilir kalkınma için turizm olanaklarının geliştirilmesi: Kuşadası örneği. Çağdaş Yerel Yönetimler Dergisi, 33(2), 135–162.
• Nurlu, E. (2021). Peyzajların tanımlanmasına yönelik yaklaşım: Tarihi peyzaj karakterizasyonu. PAUD-Peyzaj Uygulamaları ve Araştırmaları Dergisi, 3(2), 28–35.
• Olcay, P. Y., & Özgün, C. (2011). Batı Anadolu’nun yol ağı: Araştırmalar-II Kuşadası limanı ve kervan yolları. Tarih Okulu, 10, 59–71.
• Onose, D. A., Iojă, I. C., Niță, M. R., & others. (2020). Too old for recreation? How friendly are urban parks for elderly people? Sustainability, 12(3), Article 790. https://doi.org/10.3390/su12030790
• Özdemir I. B., & Demirel, Ö. (2014). Kıyı kullanıcılarının kıyı alanı rekreasyon planlama kararları üzerindeki etkisi: Trabzon kıyı bandı örneği. İnönü Üniversitesi Sanat ve Tasarım Dergisi, 4(10), 1–11. https://doi.org/10.16950/std.45450
• Özdemir Ş. H., & Eşbah Tunçay, H. (2023). The roles of urban parks in historical process and sustainable urban parks. Turkish Journal of Landscape Research, 6(2), 137–155. https://doi.org/10.51552/peyad.1391068
• Rozbicka, K., & Rozbicki, T. (2023). Summer weather perception and preferences in Powsin Culture Park (Warsaw, Poland). International Journal of Biometeorology, 67(5), 793–805. https://doi.org/10.1007/s00484-023-02455-x
• Schipperijn, J., Bentsen, P., Troelsen, J., Toftager, M., & Stigsdotter, U. K. (2013). Associations between physical activity and characteristics of urban green space. Urban Forestry & Urban Greening, 12(1), 109–116. https://doi.org/10.1016/j.ufug.2012.12.002
• Soydan, O. (2020). Kent parklarının kullanıcı memnuniyetinin Niğde örneğinde incelenmesi. European Journal of Science and Technology, 20, 712–722. https://doi.org/10.31590/ejosat.834763
• Sumgayit Executive Power. (n.d.). List of immovable historical and cultural monuments of world importance in the territory of Sumgayit city. Retrieved July 25, 2025, from http://sumqayit-ih.gov.az/az/dunya-ehemiyyetli-dasinmaz-tarix-ve-medeniyyet-abidelerinin-sumqayit-seheri-erazisindeki-siyahisi.html
• Surat, H. (2017). Kent Parklarının Görsel Peyzaj Algısının Peyzaj Mimarlığı Öğrencileri Tarafından Değerlendirilmesi. Bartın Orman Fakültesi Dergisi, 19(1), 70-80. https://doi.org/10.24011/barofd.295860
• Timisi, N. (2012). Modern urban parks, leisure time and gender. Modern Urban Parks, Leisure Time and Gender, 11, 21–42.
• Uslu, A., & Shakouri, N. (2013). Kentsel peyzajda yeşil altyapı ve biyolojik çeşitliliği destekleyecek olanaklar. Türk Bilimsel Derlemeler Dergisi, 6(1), 46–50.
• Uyanık, H. (2023). Kentin kurgusal mekân olarak rekreatif yeşil alanlar ve parklar üzerine sosyolojik bir araştırma: Konya örneği. İçtimaiyat, 7(2), 488–505. https://doi.org/10.33712/ictimaiyat.1332456
• Wolf, I. D., & Wohlfart, T. (2014). Walking, hiking and running in parks: A multidisciplinary assessment of health and well-being benefits. Landscape and Urban Planning, 130, 89–103. https://doi.org/10.1016/j.landurbplan.2014.06.006
• Yalçınkaya, A. (2024). Sürdürülebilir turizm kapsamında yerel halkın görüşlerinin belirlenmesine yönelik bir araştırma: Kuşadası örneği. Journal of Travel and Tourism Research, 24, 1–35.
• Yaldız, B., & Ak, M. K. (2022). Bandırma kıyı bandı örneğinde bitkisel tasarım ile görsel kalitenin değerlendirilmesi. PEYZAJ - Eğitim, Bilim, Kültür ve Sanat Dergisi, 4(1), 21–32.
• Yılmaz, R., Özkan, D.G. (2024) Kıyı Bölgesinin Mekansal Dönüşümü ve Kıyı Kullanımlarının Analizi: Trabzon Kenti Örneği. PAUD - Peyzaj Uygulamaları ve Araştırmaları Dergisi. Sayı: 1, Yaz 2024, s. 12-18
• Yilmaz, B., & Aşur, F. (2019). Sürdürülebilir kiyi turizmi ve rekreasyonel kullanimda peyzaj tasarimi önerisi: Van gölü kiyisindan bir örnek. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstetitüsü Dergisi, 275–290.