OSMANLI’DAN CUMHURİYET DÖNEMİNE TARİHİ YAPILARIN AYNI İŞLEVLE KULLANIMI: BİTLİS MEKTEBİ ÖRNEĞİ

Yıl 2026, Cilt: 10 Sayı: 1, 62 - 77, 26.03.2026

Eda Eriş Kızgın

https://doi.org/10.59274/enderun.1766873

https://izlik.org/JA58XE98GG

Öz

Coğrafi konumu itibariyle çağlar boyunca geçiş güzergâhı olarak kullanılan Bitlis, Doğu Anadolu bölgesinin önemli kentlerinden biri olmuştur. Şehrin kesin kurulma tarihi bilinmemekle birlikte tarihöncesi çağlardan itibaren birçok medeniyete ev sahipliği yaptığı bilinmektedir. Şehir 1534 yılında Osmanlı topraklarına dâhil edilmiştir. Batılılaşma dönemi ile başlayan modernleşme sürecinde Osmanlı kentlerinde de yeni düzenlemeler yapılmıştır. Bu süreç içerisinde (19. yüzyıl) merkezi yönetim şehirlerde halka hizmetlerini ulaştırmak için çeşitli kamu yapıları inşa eder. 19. yüzyılda merkezi otorite tarafından modern kamu binalarının inşa edildiği kentlerden biri de Bitlis’tir. Şehir merkezinde yer alan Dârülmualîmin ya da Rüştiye Mektebi olarak adlandırılan mektep binası Osmanlı döneminden günümüze ulaşabilen kamu yapılarından biridir. Yapı giriş kapısı üzerindeki kitabeye göre Sultan Abdülhamid tarafından 1888 yılında maarif mektebi olarak inşa edilmiştir. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı’ndaki R. 1341/M. 1925 tarihli belgeden hareketle yapı kuruluş amacını kaybetmeden Cumhuriyet Dönemi’nde de orta mektep olarak kullanıldığı anlaşılmaktadır. Tarihi dönemlere tanıklık eden ve kent kimliğinin bir parçası olan mektebin inşasından itibaren aynı işlevle kullanılarak sürdürülebilirliğinin sağlanması önem arz etmektedir. Bu çalışma kapsamında mektep ile ilgili arşiv belgelerinde yer alan kat planları, cephe çizimleri, malzeme ve ölçü bilgileri üzerinde değerlendirmeler yapılmaya çalışılacaktır. Böylece somut veriler üzerinden mektebin Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerindeki mimari özellikleri üzerinde durularak dönemsel farklılıkları ele alınacaktır.

Anahtar Kelimeler

Cumhuriyet Dönemi , Mimari , Eğitim , Mektep

Kaynakça

• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı (BOA), BOA 180-9-0-0 95 - 465 – 6 /27.07.1925
• Akyüz, Y. (1989). Türk Eğitim Tarihi (Başlangıçtan 1988’e), Ankara: Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Yayınları.
• Arı, A. (2002). Tevhidi Tedrisat ve Laik Eğitim, Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 22(2), 181-192. Eyice, S. (1981). XVIII. Yüzyılda Türk Sanatı ve Türk Mimarisinde Avrupa Neo-Klasik Üslubu, Sanat Tarihi Yıllığı, (9 - 10), 163-190.
• Gündüz, M. (2015). Osmanlı Eğitim Mirası Klasik ve Modern Dönem Üzerine Makaleler, İstanbul: Doğu-Batı Yayınları.
• Kodaman, B. (1980). Abdülhamid Devri Eğitim Sistemi, İstanbul: Yüksel Matbaası.
• Kuş, A. (2020). Southgate’e Göre 19. Yüzyılın İlk Yarısında Bitlis, Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, Aralık, 409-420.
• Payaslı Oğuz, G. (2019). “Bitlis’te II. Abdülhamit Dönemi Yapısı: “Bitlis Şarbaylığı”, Anadolu 2. Uluslararası Uygulamalı Bilimler Kongresi, 395-402.
• Sutlu, S. (2022). Bitlis ve Van’daki Kamu Yapıları (19. ve 20. Yüzyıl), Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sanat Tarihi Anabilim Dalı, Van.
• Toptaş, R. (2022). Bitlis Dârülmualîmin Mektebi, Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 11(2), 233-253. Yalçın, O. (1961). Siirt-Bitlis, Özyürek Yayınları.
• Yınanç, M, H. (1944). Türkiye Tarihi Selçuklular Devri, Bürhaneddin Matbaası.