YÜKSEKÖĞRETİMDE KALİTE GÜVENCESİNİN BÜROKRATİKLEŞME RİSKİ: HESAP VEREBİLİRLİK, UYUM VE SÜREKLİ İYİLEŞTİRME ARASINDAKİ İLİŞKİ

Öz

Yükseköğretimde kalite güvencesi, eğitim-öğretimden araştırmaya, toplumsal katkıdan yönetişime kadar uzanan kurumsal faaliyetlerin izlenmesi ve geliştirilmesinde önemli bir işlev üstlenmektedir. Yükseköğretimin kitleselleşmesi, uluslararasılaşması ve kamu kaynaklarının kullanımına ilişkin artan şeffaflık beklentileri, kurumların hesap verebilirliğini daha görünür hâle getirmiştir. Ancak kalite güvencesinin kurumsallaşmasıyla birlikte standartların, göstergelerin, raporların ve kanıt taleplerinin çoğalması, sürecin bürokratik bir niteliğe bürünme ihtimalini de gündeme taşımaktadır. Bu çalışma, söz konusu riski hesap verebilirlik, uyum ve sürekli iyileştirme arasındaki ilişki üzerinden kavramsal olarak tartışmaktadır. Ulusal ve uluslararası literatür birlikte ele alındığında, bürokratikleşmenin kalite güvencesinin zorunlu bir sonucu olmadığı görülmektedir. Risk daha çok kalite araçlarının kurumsal amaçların önüne geçtiği, kanıt üretiminin kendi başına bir hedefe dönüştüğü, ölçülebilir göstergelerin mesleki değerlendirmeyi gölgede bıraktığı ve dış beklentilerin kurum içinde aşırı uyum davranışlarını beslediği durumlarda belirginleşmektedir. Türkiye’de Yükseköğretim Kalite Kurulu (YÖKAK) tarafından yürütülen dış değerlendirme ve kurumsal akreditasyon süreçleri, iç kalite güvencesinin yaygınlaşmasına ve PUKÖ yaklaşımının kurumsal işleyişte daha görünür olmasına katkı sağlamıştır. Sistemin olgunlaşmasıyla birlikte ağırlığın süreçlerin varlığından etkililiğine, kanıt miktarından kanıtın karar ve iyileştirme üzerindeki işlevine kaydırılması önem kazanmaktadır. Bu çerçevede hesap verebilirliği koruyan; ancak gereksiz işlem yükünü sınırlayan, kurumsal farklılıkları gözeten, katılımcı ve gelişim odaklı bir kalite güvencesi anlayışının bürokratikleşme riskini azaltabileceği sonucuna ulaşılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• yükseköğretim
• kalite güvencesi
• bürokratikleşme
• hesap verebilirlik
• uyum
• sürekli iyileştirme
• kalite kültürü
• YÖKAK

THE RISK OF BUREAUCRATIZATION OF QUALITY ASSURANCE IN HIGHER EDUCATION: THE RELATIONSHIP BETWEEN ACCOUNTABILITY, COMPLIANCE, AND CONTINUOUS IMPROVEMENT

Öz

Quality assurance has become an important part of institutional governance in higher education, covering teaching and learning, research, societal engagement and governance. The massification and internationalisation of higher education, together with growing expectations for transparency in the use of public resources, have made institutional accountability increasingly visible. At the same time, the expansion of standards, indicators, reporting practices and evidence requirements has raised concerns that quality assurance may acquire a bureaucratic character. This conceptual review discusses that risk through the relationship between accountability, compliance and continuous improvement. A combined reading of national and international literature suggests that bureaucratisation is not an inevitable outcome of quality assurance. It becomes more likely when quality instruments begin to overshadow institutional purposes, evidence production turns into an end in itself, measurable indicators displace professional judgement, and external expectations encourage over-compliance within institutions. In Türkiye, external evaluation and institutional accreditation processes conducted by the Turkish Higher Education Quality Council (THEQC) have contributed to the spread of internal quality assurance and to the greater visibility of the Plan-Do-Check-Act cycle in institutional practice. As the system matures, greater attention needs to be paid to the effectiveness of processes rather than their mere existence, and to the contribution of evidence to decisions and improvement rather than its volume. The review therefore argues for a participatory and enhancement-oriented approach that preserves accountability while limiting unnecessary administrative burden and recognising institutional diversity.

Anahtar Kelimeler

• higher education
• quality assurance
• bureaucratisation
• accountability
• compliance
• continuous improvement
• quality culture
• THEQC.

Kaynakça

1. Akkoyunlu, B., Bardakcı, S., Aksu Yıldırım, S., Avşaroğlu, M. D., Uludağ, G., Koçer, A., ve Elmas, M. (2025). Developing and validating a rubric-based approach to quality assurance in Turkish higher education. Evaluation and Program Planning, 113, 102673. https://doi.org/10.1016/j.evalprogplan.2025.102673 Hacettepe University
2. Bendermacher, G. W. G., oude Egbrink, M. G. A., Wolfhagen, I. H. A. P., and Dolmans, D. H. J. M. (2017). Unravelling quality culture in higher education: A realist review. Higher Education, 73, 39-60. https://doi.org/10.1007/s10734-015-9979-2
3. Cardoso, S., Rosa, M. J., Videira, P., and Amaral, A. (2019). Internal quality assurance: A new culture or added bureaucracy? Assessment & Evaluation in Higher Education, 44(2), 249-262. https://doi.org/10.1080/02602938.2018.1494818
4. Cheng, M. (2010). Audit cultures and quality assurance mechanisms in England: A study of their perceived impact on the work of academics. Teaching in Higher Education, 15(3), 259-271. https://doi.org/10.1080/13562511003740817
5. Çebi, A., Aydın, M., Yıldız, A., Atasoy, M., ve Aşıcı, B. (2025). Yükseköğretimde kurumsal iç değerlendirme süreçlerinin dijital dönüşümü: Hızlı prototipleme ile kalite yönetimi. Üniversite Araştırmaları Dergisi, 8(3), 438-450. https://doi.org/10.32329/uad.1700914
6. Çiçek, C. C. (2023). Türkiye'de yükseköğretimde kalite güvencesi sisteminin geliştirilmesinde YÖKAK'ın liderlik rolü. Uluslararası Liderlik Çalışmaları Dergisi: Kuram ve Uygulama, 6(2), 102-114. https://doi.org/10.52848/ijls.1323460
7. Davis, A. (2017). Managerialism and the risky business of quality assurance in universities. Quality Assurance in Education, 25(3), 317-328. https://doi.org/10.1108/QAE-06-2016-0027 Doğu, A. H. (2026). Türk yükseköğretiminde kalite güvence sistemi: YÖKAK uygulamalarına yapısal, hukuki ve metodolojik yönlerden bir değerlendirme. Üniversite Araştırmaları Dergisi, 9(3), 427-436. https://izlik.org/JA57SL69UU
8. Durmuş Şenyapar, H. N., ve Bayındır, R. (2025). Sürdürülebilir kalite güvencesi için sistematik bir sürekli iyileştirme aracı: Gazi Üniversitesi Kalite İyileştirme Planı. Üniversite Araştırmaları Dergisi, 8(2), 253-270. https://doi.org/10.32329/uad.1649556

9. Ergin Kocatürk, H. (2026). Between compliance and practice: Understanding teaching quality in Turkish higher education. Journal of University Research, 9(2), 198-211. https://doi.org/10.32329/uad.1921761.
10. European Association for Quality Assurance in Higher Education, European Students’ Union, European University Association, & European Association of Institutions in Higher Education. (2015). Standards and guidelines for quality assurance in the European Higher Education Area (ESG). https://www.enqa.eu/wp-content/uploads/2015/11/ESG_2015.pdf
11. Güler, M., ve Soyer, B. (2021). Yükseköğretimde yeniden yapılanma: Türk yükseköğretiminde kalite güvencesi sisteminin gelişimi. Kalite ve Strateji Yönetimi Dergisi, 1(1), 45-89. https://izlik.org/JA25SL92UR
12. Gvaramadze, I. (2008). From quality assurance to quality enhancement in the European Higher Education Area. European Journal of Education, 43(4), 443-455. https://doi.org/10.1111/j.1465-3435.2008.00376.x
13. Hamutoğlu, N. B., Ünveren Bilgiç, E. N., ve Elmas, M. (2022). Yükseköğretim değerlendirme ve kalite güvencesi kapsamında gerçekleştirilen durum raporlarının tematik olarak incelenmesi: İngiltere ve Türkiye örneği. Yükseköğretim Dergisi, 12, 99-110. https://doi.org/10.2399/yod.21.718804
14. Harvey, L., and Stensaker, B. (2008). Quality culture: Understandings, boundaries and linkages. European Journal of Education, 43(4), 427-442. https://doi.org/10.1111/j.1465-3435.2008.00367.x
15. Harvey, L. (2024). What have we learned from 30 years of Quality in Higher Education: Academics’ views of quality assurance. Quality in Higher Education, 30(3), 360-375. https://doi.org/10.1080/13538322.2024.2385793 Karabıyık, M., ve Baykal, E. (2025). Yükseköğretim kurumlarında toplam kalite yönetimine karşı çalışanların direnç gösterme nedenleri. Yükseköğretim Dergisi, 15(3), 587-604. https://doi.org/10.53478/yuksekogretim.1370168
16. Krooi, M., Whittingham, J., and Beausaert, S. (2024). Introducing the 3P conceptual model of internal quality assurance in higher education: A systematic literature review. Studies in Educational Evaluation, 82, 101360. https://doi.org/10.1016/j.stueduc.2024.101360
17. Neophytou, L., and Koutselini, M. (2025). Shaping quality in higher education: beyond the external quality assurance to genuine internal control and quality. Quality in Higher Education, 31(2), 146-164. https://doi.org/10.1080/13538322.2025.2529058
18. Salto, D. J. (2018). Quality assurance through accreditation: When resistance meets over-compliance. Higher Education Quarterly, 72(2), 78-89. https://doi.org/10.1111/hequ.12151
19. Shore, C., and Wright, S. (2015). Governing by numbers: Audit culture, rankings and the new world order. Social Anthropology, 23(1), 22-28. https://doi.org/10.1111/1469-8676.12098
20. Uludağ, G., Bora, M., ve Çatal, S. (2021). Türk yükseköğretiminde kalite güvencesi sistemi ve öğrenci katılımının önemi. Kalite ve Strateji Yönetimi Dergisi, 1(1), 91-111. https://izlik.org/JA98MA75RP
21. Yeşilbaş Özenç, Y. (2024). Yükseköğretimde Kalite. Journal of University Research, 7(4), 498-509. https://doi.org/10.32329/uad.1538784
22. Yükseköğretim Kalite Kurulu. (2025). Yükseköğretimde kalite güvencesi sistemine öğrenci katılımı faaliyet raporu. YÖKAK.
23. Yükseköğretim Kalite Kurulu. (2025). Kurum İç Değerlendirme Raporu (KİDR) Hazırlama Kılavuzu (Sürüm 3.2.1).
24. Yükseköğretim Kalite Kurulu. (2026). Kurumsal Akreditasyon Programı (KAP). YÖKAK Kurumsal Akreditasyon Programı
25. Yükseköğretim Kalite Kurulu. (2026a, 3 Nisan). YÖKAK İkinci Döngü Kurumsal Akreditasyon Modeli Çalıştayı düzenlendi. YÖKAK.