Özbekistan’ın Mimaride Kültür Hafızaları “Çini Sanatı”

Yıl 2025, Cilt: 3 Sayı: 1, 111 - 127, 30.05.2025

Nürdan Arslan

Öz

Özbekistan’ın Kiva, Buhara, Semerkand, Şehrisabz ve Taşkent gibi tarihî şehirlerinde çini sanatının en güzel örnekleri yer almaktadır. İslam medeniyetinin mimarî alanlar ile buluşturduğu çini sanatı bu şehirlerde yükselen ve adeta gökyüzüne selam duran görkemli ana kapıları ile yalnızca Orta Asya coğrafyasına özgü bir estetik anlayışın ürünü olup, benzerlerine dünyanın başka hiçbir yerinde rastlamak mümkün değildir. Büyük Selçuklu Türk’leri tarafından mimaride kullanılmak üzere geliştirilen pişmiş tuğla(terracotta), renkli sırlı tuğla, renkli-desenli çini plakalar, çini ve rölyef süslemeler, Büyük Selçuklu’ların Orta Asya’daki hükümranlığı ile tüm İslam ülkelerini etkisi altına almıştır. 11 ve 13. Yüzyıllarda Timur’lu çağında Buhara, Semerkant, Meshed ve Herat gibi çini üretim merkezlerinde çini süsleme ve üslup teknikleri, mimaride taş ve ahşap işçiliği ile birleşerek şehirleri açık hava müzesine dönüştürmüştür. Hanları, sarayları, camileri, medreseleri, kervansarayları, anıt mezarları ile şehirlerin hafıza ve kültür durakları olan bu yapılar, anıtsal yapı mimarlığının en önemli unsurlarından biri olmuş, dinsel, sosyo-kültürel kimlik yapısı ile de toplumların yaşam alanlarını zenginleştirmiştir. Türk çini sanatının Uygurlara kadar uzanan hikayesi vardır. Mısır’da başlayan Sümerler, Asurlar, Lidyalılar ile geliştirilen renkli sırlı tuğla ve çini sanatı, İranlı yapı ve çini ustaları ile Orta Asya’ya yayılarak çok önemli gelişme kaydetmiştir. Bu topraklardan Anadolu’ya Selçuklular ile giren çini sanatı, 14.ve 15.Yüzyıl’da Osmanlılar döneminde sır altı tekniğinin en güzel örnekleri ile geliştirilmiş, oradan Yunanistan’a, Ege adalarına ve Avrupa’ya kadar taşınmıştır.

Anahtar Kelimeler

Çini , İslam , Mimari , Kültür , Hafıza

Kaynakça

• Arcasoy, A. (1994). II. Uluslararası Seramik Kongresi Bildiriler Kitabı. Cilt I-Geleneksel Seramik Derneği Yayınları, 10(457).
• Arslan, N. (1999). Makale “Bir Seramik –Heykel Kenti olarak Eskişehir ve Uluslararası Pişmiş Toprak Sempozyumu,” İdil Journal of Art and Language, 7(51), 1433-1439Doi: 10.7816)
• Aslanapa, O. (1984). Türk Sanatı, Remzi Kitabevi, 306
• Belge, F. (2021). Uzakdoğu, İslam ve Avrupa seramiğinde kültürler arası etkileşim ve ticaretin rolü. [Sanatta Yeterlik tezi, MSGSÜ Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
• Cooper, E. (2002). 10.000 Years of Pottery, British Museum Press
• Fischer, E, (1980). Sanatın Gerekliliği, E Yayınları
• Focillon, H. (2015) Biçimlerin Yaşamı, Çeviren; Alp Tümertekin, Jalus Yayıncılık.
• Hattsein, M., Delius, P. (2000). Islam Art and Architecture, France, Könemann Verlagsgesellschaft mbH
• Heidegger, M. (2007), Sanat Eserinin Kökeni, Deki Basım
• Kerametli, C. (1979) Türk ve Doğu Sanatları Emevi-Abbasi-Selçuklular Dönemleri, İstanbul İstanbul Devlet Tatbiki Güzel Sanatlar Yüksek Okulu Ders Notları, s.90-91
• Lemmen, H. (2013), 5000 Years of Tiles
• Özer, B. (2018). Kültür Sanat Mimarlık, Yem Yayın. ISBN: 978-60581366-7-0
• Tansuğ, S. (1982). Sanatın Görsel Dili, 2. Uart Yayınları
• Aslanapa, O. (1984). Türk Sanatı, Remzi Kitabevi,Evrim Matbaacılık Ltd, 317
• Yüce, M., Khodjoeva, S. (2022) Geçmişten günümüze tarihi dokusuyla Hive ve Türk kültürüne katkıları, ,Türk Dünyası Akademik Bakış Dergisi, 2(3), E-ISSN:2791-8270,DOİ:1052703/ay.78, 34-35
• Şahin (22 Eylül 2024). Özbekistan. https://islamansiklopedisi.org.tr/ozbekistan Erişim Tarihi: 22 Eylül 2024
• Görsel 1. Itchan Kala, Hiva,Özbekistan, (Fotoğraf ve Arşiv: Nûrdan Yılmaz Arslan, Mayıs,2024).
• Görsel 2. Solda İtchan Kala, Muhammed Emin Han Medresesi, Kiva,ve Kalta Minor Kompleksi,Kiva, (Fotoğraf ve Arşiv: Nûrdan Arslan, Mayıs,2024).
• Görsel 3. Toshi Havli,(Taş Avlu)ve Detay ,1838,Hiva.Özbekistan, (Fotoğraf ve Arşiv: Nûrdan Yılmaz Arslan, Mayıs,2024).
• Görsel 4. 6. Yüzyıl,Sırlı Tuğla,Qutham İbn Abbas Türbesi'ndeki Camii Mihrabı (Fotoğraf ve Arşiv: Nurdan Arslan
• Görsel 5.Shahki Zinde Mezarlığı ve Türbeleri, Detay,XIV.XV.Yüzyıl,Semerkant,Özbekistan, (Fotoğraf ve Arşiv:Nurdan Yılmaz Arslan,Mayıs,2024)
• Görsel 6. Bibi Hanım Camii ve Türbesi- Detaylar, Semerkant, Özbekistan, 1404, (Fotoğraf ve Arşiv:Nurdan Yılmaz Arslan,Mayıs,2024
• Görsel 7. Gür-i Emir Kompleksi,(Detaylar)1399,Semerkant,Özbekistan, (Fotoğraf ve Arşiv:Nurdan Yılmaz Arslan,Mayıs,2024)
• Görsel 8. İsmail Samani Türbesi ,905, Buhara Özbekistan Zerdüşt Dönemi (Moğol istilası sırasında tamamen üstü kapatılarak gömülmüş ve 20. Yüzyıl başında Sovyet Arkeologlar tarafından ortaya çıkarılmıştır. (Fotoğraf ve Arşiv: Nûrdan Yılmaz Arslan, Mayıs,2024)
• Görsel 9. Lyab-i Hauz Meydanı Giriş Kapılarından Biri, Buhara, Özbekistan, ve Nadir Divan Bey Medresesi,Lyab-iHauz Meydanı,Buhara,Özbekistan, (Fotoğraf ve Arşiv: Nûrdan Arslan)
• Görsel 10.Hast İmam Meydanı ve Külliyesi ve Detay, 1542,Taşkent,Özbekistan, (Fotoğraf ve Arşiv: Nûrdan Yılmaz Arslan