ARMENIAN MIGRATIONS AND THE INFLUENCE OF MISSIONARIES ON ARMENIANS (1876-1908); THE CASE OF HARPUT

Yıl 2025, Sayı: 78, 159 - 182, 11.11.2025

Salih Kalkan

https://doi.org/10.36542/erma.1759714

Öz

Significant changes occurred in the demographic structure based on religion and sect in many regions during the 19th and 20th centuries. Missionary activities played a role in these changes. Harput, which was experiencing economic difficulties at the end of the 19th century, was turned into an important provincial center by missionaries. The Armenian Question in the eastern provinces and Russian policies paved the way for an increase in missionary activities in the region. This led to a rise in the Protestant population and, consequently, an increase in migration to the United States. The US gained a significant labor force from these immigrants from Harput. This situation was similar to the colonial policies the US had implemented in the past. Both in terms of labor force and denomination, the Armenians from Harput in the US became an important force. The increase in migration due to Protestantism strengthened the Armenian communities in the United States and contributed significantly to bringing the Armenian issue to the forefront by creating a strong public opinion. Although the Ottoman Empire tried to prevent this migration, it was unsuccessful, and findings in archival sources have led to the need for more detailed research on Armenian migration to the United States.

Anahtar Kelimeler

Missionary , Harput , Armenians , Emigration , Sect

ERMENİ GÖÇLERİ VE MİSYONERLERİN ERMENİLER ÜZERİNDEKİ ETKİSİ (1876-1908); HARPUT ÖRNEĞİ

Öz

XIX. ve XX. yüzyıllarda pek çok coğrafyada din ve mezhep temelli demografik yapıda önemli değişimler yaşanmıştır. Bu değişimlerde misyonerlik faaliyetlerinin etkisi olmuştur. XIX. yüzyılın sonunda ekonomik sıkıntılar yaşayan Harput, misyonerler tarafından önemli bir vilayet merkezi haline getirilmiştir. Şark vilayetlerindeki Ermeni Meselesi ve Rus politikaları, bölgede misyonerlik faaliyetlerinin artmasına zemin hazırlamıştır. Bu durum, Protestan nüfusun artmasına neden olmuş ve sonuç olarak ABD'ye göçler artmıştır. ABD, Harput’tan gelen bu göçlerle önemli bir emek gücü elde etmiştir. Bu durum, ABD’nin geçmişte uyguladığı koloni politikalarıyla da benzerlik göstermiştir. Hem emek gücü hem de mezhepsel anlamda, ABD’deki Harputlu Ermeniler önemli bir güç haline gelmiştir. Protestanlığın etkisiyle artan göçler, ABD’deki Ermeni topluluklarının güçlenmesini sağlamış ve güçlü bir kamuoyu oluşturarak Ermeni meselesinin gündeme gelmesine önemli ölçüde katkıda bulunmuştur. Osmanlı Devleti bu göçleri engellemeye çalışsa da başarılı olamamış, arşiv kaynaklarındaki bulgular sonucunda da ABD’deki Ermeni göçleri hakkında daha detaylı araştırmalar yapma ihtiyacı doğmuştur.

Anahtar Kelimeler

Ermeniler , Göç , Misyoner , Harput , Mezhep

Kaynakça

• BOA, MVL, 660,73,1280.
• BOA, Y.PRK.EŞA, 11,99,1308.
• BOA, MVL, 667, 71, 1280
• BOA, YPRK KOM, 6-94, 1305
• BOA, DH. MKT. 1500/114, 1305.
• BOA, DH. ŞFR, 246/41, 1316.
• BOA, DH. MKT. 1743/81, 1307.
• BOA, Y.PRK. BŞK. 40/48, 1312.
• BOA, DH. MKT.19/34,1310.
• BOA, DH. MKT.19/35, 1310.
• BOA, DH. ŞFR. 293/4, 1318
• BOA, DH. MKT. 1672/95, 1307
• BOA, DH. MKT, 1500/93, H-01-08-1305
• BOA, DH. MKT, 1491/9, H-18-06-1305.
• BOA, MV, 72-54,1310
• BOA, Y..PRK.BŞK 12/91, H-17-07-1305
• BOA, İ.DH, 1075, 84332, H. 18.07.1305
• BOA, Y.PRK. DH, 2/86, H-16-11-1305
• BOA, DH. MKT, 1534/63, H-08-12-1305
• BOA, DH. MKT, 1911,119, 1309.
• BOA, BEO, 290,21740, H. 28. 03. 1311.
• BOA, Y.MTV. 225,13,1319
• BOA, DH. TMIK. M, 8/9, H-13-01-1314
• BOA, A. MKT. MHM, 688/10, H-10-10-1313
• BOA, Y.MTV. 225,13,1319
• BOA, A. MKT. MHM, 702/19, H-23-09-1313
• BOA, HR.SFR.3, 438/58, 1895,
• BOA, HR. SYS, 2834/32, 1896.
• Açıkses, Erdal, “Osmanlı Devleti’ndeki Misyonerlik Faaliyetleri İle İlgili Bir Değerlendirme (İki Merkezden Örnekler)”, Yeni Türkiye, Ermeni Sorunu Özel Sayısı II, cilt; 38, 2001 s.935-947.
• Akter, Ahmet “Tehcir Öncesi Vilayat-ı Sitteden Amerika’ya Ermeni Göçü” Dokuz Eylül Üniversitesi Atatürk İlkeleri Ve İnkılâp Tarihi Enstitüsü Doktora Tezi 2006.
• Çavdar, Tevfik, Osmanlıların Yarı-Sömürge Oluşu, Ant Yayınları, 1970, İstanbul.
• Çetinkaya, Y. Doğan, Mehmet Ö. Alkan, Türkiye İşçi Sınıfı Tarihi 1839-2014, Tarih Vakfı Yayınları, İstanbul, 2015.
• İpek, Nedim, Anadolu’dan Amerika’ya Ermeni Göçü”. OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma Ve Uygulama Merkezi Dergisi, C. 6, sy. 6, 1995, ss. 257-280.
• Kalkan, Salih, II. Abdülhamid Dönemi İstanbul Hamalları, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Doktora Tezi) 2024.
• Kılıç, Orhan, “Kendi Yazdıkları Işığın Da Amerikan Misyonerlerinin Harput’taki Faaliyetleri”, İslami Araştırmalar Dergisi, 20(4), 476-491 2007;20. (2007).
• Kırpık, Cevdet, “Osmanlı Devleti’nde İşçiler ve İşçi Hareketleri (1876-1914)”, Süleyman Demirel Üniversitesi SBE Tarih ABD (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Isparta, 2004,
• Pakalın M. Zeki, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, III, MEB İstanbul, 51 1993, 491
• Sezer, Hamiyet, Osmanlı İmparatorluğu’nda Seyahat İzinleri (18-19.Yüzyıl), Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Tarih Bölümü Tarih Araştırmaları Dergisi, 33, 21, 2003,s. 105-124.
• Şanda Hüseyin Avni, Bir Yarı Müstemleke Oluş Tarihi, Gözlem Yayınları, İstanbul, 1954, 94.
• Tozlu, Necmettin, Osmanlı İmparatorluğu’nda Misyoner Okulları, Yeni Türkiye, 2000, C: VI, sayı: 32, s. 787-797.
• Turan, Ömer, Van’da Amerikan Misyonerler ve Ermeniler, Van’da Katliam, Yıkım ve İşgal: Tehcire Giden Yol (26-27 Mayıs 2022), Ed, Dilşen İnce Erdoğan, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih Kurumu Yayınları VIII. Dizi - Sayı: 4, 2024, s,51-73.
• Weber, Max, Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin Ruhu, Çev. Zeynep Gürata, Ayraç Yayınevi, 2. Baskı 1997.
• Zeuge, Uta- Buberi, The Mission Of The American Board İn Syria, Franz Steiner Verlag, Stuttgart, 2017.