OSMANLI DEVLETİ’NİN İKİNCİ MEŞRUTİYET DÖNEMİNDE ERMENİLERE VERİLEN MADENCİLİK İMTİYAZLARI (1908-1914)

Öz

Bu çalışma, 1908-1914 yılları arasında, İkinci Meşrutiyet’in ilanıyla birlikte madencilik alanında Ermeni tebaasına verilen imtiyazları incelemektedir. İkinci Meşrutiyet’in ilanı ile Birinci Dünya Savaşı arasında ekonomide özel girişimi teşvik eden, sermaye hareketlerini serbestleştiren ve devletin rolünü öne çıkaran politikalar, madencilik sektöründe de belirleyici olmuştur. Bu yıllarda maden cevherlerinin işletilmesi için bireysel girişimler ve maden anonim şirketleri ön plana çıkmış; maden sektöründe yürürlükte bulunan 1906 Maadin Nizamnamesi ise imtiyazların verilmesinde temel hukuksal çerçeveyi oluşturmuştur. 1908-1914 yılları arasında Ermeni girişimciler, özellikle maden cevherlerinin yoğun olduğu vilayetlerde bakır, demir, kömür, krom ve simli kurşun gibi stratejik madenler için imtiyaz talebinde bulunmuş ve bu talepler büyük ölçüde kabul edilmiştir. Liberal ekonomi anlayışının etkisiyle imtiyazların verilmesinde etnik veya dinî kimlikten ziyade sermaye, teknik bilgi ve girişimcilik kapasitesi belirleyici rol oynamıştır. Devlet, yerli sermayenin yetersizliği sebebiyle madencilikte özel ve yabancı girişimlere açık bir tutum sergilemiş; Ermeni tebaası bu süreçte yerli sermaye ile yabancı sermaye arasında aracı bir aktör olarak önemli bir rol üstlenmiştir. Bu bağlamda, 1908-1914 yıllarına ait Osmanlı madencilik faaliyetleri, liberal ekonomi anlayışının pratikte en görünür olduğu alanlardan biri olmuştur.

Anahtar Kelimeler

• İkinci Meşrutiyet
• Osmanlı madencilik sektörü
• Ermeniler
• Madencilik imtiyazları
• 1906 Maadin Nizamnamesi

MINING CONCESSIONS GRANTED TO ARMENIANS DURING THE SECOND CONSTITUTIONAL PERIOD OF THE OTTOMAN EMPIRE (1908-1914)

Öz

This study examines the privileges granted to Armenian subjects in the field of mining between 1908 and 1914, following the proclamation of the Second Constitutional Era. Between the proclamation of the Second Constitutional Era and the First World War, encouraging private enterprise in the economy, policies that liberalize capital movements and highlight the role of the state were also decisive in the mining sector. During these years, individual initiatives and mining companies came to the forefront for the operation of mineral ores; the 1906 Mining Regulations in force in the mining sector formed the basic legal framework for granting concessions. Between 1908 and 1914, Armenian entrepreneurs requested concessions for strategic minerals such as copper, iron, coal, chromium, and silver-lead, especially in provinces with abundant mineral ores, and these requests were largely accepted. Under the influence of liberal economic thinking, capital, technical knowledge, and entrepreneurial capacity have played a decisive role in granting privileges, instead of ethnic or religious identity. The state adopted an open stance towards private and foreign ventures in mining due to the inadequacy of domestic capital; Armenian subjects played an important role as an intermediary actor between domestic and foreign capital in this process. In this context, Ottoman mining activities between 1908 and 1914 were one of the areas where the liberal economic understanding was most visible in practice.

Anahtar Kelimeler

• The Second Constitutional Era
• Ottoman mining industry
• Armenians
• Mining concessions
• 1906 Mining Regulations

Kaynakça

1. BOA, BEO./3473-260446, (H. 24.12.1326)
2. BOA, BEO./4239-317874, (H. 14.01.1332)
3. BOA, I.DUIT./25-11, (H. 25.01.1336)
4. BOA, MV./179-78, (H. 16.09.1331)
5. BOA, MV./226-155, (H. 07.03.1330)
6. BOA, MV./235-126, 1-1, (H. 29.07.1332)
7. BOA, ŞD./1236-11, (H. 05.01.1330)
8. BOA, ŞD./1248-29, (H. 08.03.1332)

9. BOA, ŞD./3124-33, (H. 19.01.1335)
10. BOA, ŞD./545-43, (H. 17.01.1328)
11. BCA, 310-10-0-16/603-879-1, (15.05.1909)
12. BCA, 310-10-0-41/1634-2251-1, (19.05.1909)
13. BCA, 310-10-0-61/2505-3373-1, (26.05.1909)
14. BCA, 310-10-0-9/324-427-1, (15.12.1909)
15. BCA, 310-10-0-58/2314-3147-1, (10.01.1910)
16. BCA, 310-10-0-41/1635-2257-1, (26.04.1911)
17. BCA, 310-10-0-61/2510-3385-1, (22.05.1911)
18. BCA, 310-10-0-37/1493-2079-1, (06.08.1911)
19. BCA, 310-10-0-37/1501-2097-1, (06.12.1911)
20. BCA, 310-10-0-25/1021-1447-1, (25.04.1912)
21. BCA, 310-10-0-25/1021-1448-1, (07.05.1912)
22. BCA, 310-10-0-10/394-583-1, (07.06.1912)
23. BCA, 310-10-0-10/415-627-1, (01.01.1913)
24. BCA, 310-10-0-13/556-819-1, (28.08.1913)
25. Düstur. Birinci Tertip, Cilt 8. Ankara: Başvekâlet Devlet Matbaası, 1943.
26. Düstur. Tertib-i Sani, Cilt 6. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1334.
27. Tanzimat Sonrası Arazi ve Tapu. İstanbul: T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yay., 2014.
28. Takvim-i Vekayi. 8 Kânûn-i Evvel 1329, no. 1674, Altıncı Sene, 1.
29. “Umumi Maden Durumu: Saltanatın Son ve Cumhuriyetin İlk 22 Yılında Türk Madenciliği.” Maden Tetkik ve Arama Dergisi 34, no. 34 (1945): 246-286.
30. Bilgin, Ahmet Can. Türkiye’de ve Dünyada Madencilik. Ankara: Baylan Basım ve Ciltevi, 1972.
31. Blaisdell, Donald C. Düyûn-ı Umûmiyye. Çev. Ali İhsan Dalgıç. İstanbul: Nesnel Yay., 2008.
32. Bozkurt, Gülnihâl. Alman-İngiliz Belgelerinin ve Siyasi Gelişmelerin Işığı Altında Gayrimüslim Osmanlı Vatandaşlarının Hukukî Durumu (1839-1914). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1989.
33. Brown, L. Carl. İmparatorluk Mirası Balkanlar’da ve Ortadoğu’da Osmanlı Damgası, Çev. Gül Çağalı Güven. İstanbul: İletişim Yay., 2000.
34. Çağatay, Neşet. “Osmanlı İmparatorluğunda Maden İşletme Hukuku.” Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi 2, no. 1 (1943): 117-126.
35. Duran, Tülay. “Osmanlı İmparatorluğu’nda İmtiyazlar.” Belgelerle Türk Tarihi Dergisi, no. 48 (Ocak 2001): 21-25.
36. Duran, Tülay. “Osmanlı İmparatorluğu’nda İmtiyazlar (II).” Belgelerle Türk Tarihi Dergisi, no. 49 (Şubat 2001): 26-29.
37. Duran, Tülay. “Osmanlı İmparatorluğu’nda İmtiyazlar (III).” Belgelerle Türk Tarihi Dergisi, no. 50 (Mart 2001): 78-80.
38. Duran, Tülay. “Osmanlı İmparatorluğu’nda İmtiyazlar (IX).” Belgelerle Türk Tarihi Dergisi, no. 56 (Eylül 2001): 80-82.
39. Duran, Tülay. “Osmanlı İmparatorluğu’nda İmtiyazlar (X).” Belgelerle Türk Tarihi Dergisi, no. 57 (Ekim 2001): 62-65.
40. Ertan, Temuçin Faik. “Anadolu’daki İşgallerin İktisadi Çıkar Boyutu”, Mütarekeden İstiklâle 1921 Yılında Millî Mücadele içinde, Yay. Haz. Cezmi Eraslan, Nilüfer Erdem, Umut Dere, Özlem Arslan, 11-26. İstanbul: Türk Ocağı Yay., 2021.
41. Ertan, Temuçin Faik. “Osmanlı Devlet Kadrolarında Ermeniler.” Türk-Ermeni İlişkilerinin Gelişimi ve 1915 Olayları Uluslararası Sempozyumu Bildirileri içinde, Yay. Haz. Hale Şıvgın, 41-49. Ankara: Gazi Üniversitesi Atatürk Araştırma ve Uygulama Merkezi, 2006.
42. Genç, Mehmet. Osmanlı İmparatorluğunda Devlet ve Ekonomi. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2014.
43. Göger, Erdoğan. Maden Hukuku. Ankara: Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yay., 1979.
44. Günay, Metin. “Osmanlıda Madenciler, Maden Hukuku ve Madencilik Sektöründe Yaşanan Problemler.” Yönetim ve Örgüt Tarihi Dergisi 1, no. 2, (2022): 135-150.
45. Günay, Nejla. Türk-Ermeni İlişkilerinin Dünü Bugünü Yarını. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay., 2025.
46. Issawi, Charles. The Economic History of Turkey 1800-1914. Chicago and London: The University of Chicago Press, 1980.
47. İnalcık, Halil. Osmanlı İmparatorluğu’nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi (1300-1600), Cilt 1, Çev. H. Berktay, Ed. Halil İnalcık, Donald Quataert. İstanbul: Eren Yay., 2000.
48. Kanberoğlu, Nesrin. “Osmanlı Devleti’nin Zımpara Madenleri Hakkında Bir Tetkik (1908-1918).” History Studies 10, no. 10 (2018): 185-205.
49. Kanberoğlu, Nesrin ve Güllü, Ramazan Erhan. “II. Meşrutiyet Dönemi TürkAmerikan Ticari İlişkileri (1908-1914).” Gazi Akademik Bakış 19, no. 37 (2025): 47-69.
50. Karaman, Oktay. “XIX. ve XX. Yüzyılda Giresun ile Çevresindeki Madenler ve Maden İşletmeciliği.” Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 5, no. 1 (2003): 63-74.
51. Kartalkanat, Ahmet. “Osmanlılarda Madencilikle İlgili Yasal Düzenlemeler ve Madencilik Politikası.” Jeoloji Mühendisliği Dergisi 14, no. 1 (1990): 65-71.
52. Keskin, Özkan. “Osmanlı Devleti’nde Maden Hukukunun Tekâmülü (1861-1906).” OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi 29, no. 29 (2011): 125-147.
53. Külekçi, Cahit. İmtiyâzlar Bağlamında Osmanlı Devleti’nde Ermeniler. İstanbul: Dün Bugün Yarın Yay., 2017.
54. Müderrisoğlu, Alptekin. Kurtuluş Savaşının Malî Kaynakları. Ankara: Maliye Bakanlığı Ellinci Yıl Yay., 1974.
55. Ökçün, A. Gündüz. “XX. Yüzyıl Başlarında Osmanlı Maden Üretiminde, Türk, Azınlık ve Yabancı Payları”, Abadan’a Armağan içinde, 801-895. Ankara: Sevinç Matbaası, 1969.
56. Ökçün, A. Gündüz. İktisat Tarihi Yazıları. Ankara: Sermaye Piyasası Kurulu, 1997. Pamir, Aybars. “Kapitülasyon Kavramı ve Osmanlı Devleti’ne Etkileri.” Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 51, no. 2 (2002): 79-119.
57. Sarkis, Karakoç. Maden Nizamnamesi. İstanbul: Kitabhane-i Cihan, R. 1341 (M. 1925).
58. Seyitdanlıoğlu, Mehmet. “Türkiye’de Liberal Düşüncenin Doğuşu Gelişimi.” Liberal Düşünce 2, no. 2 (Bahar 1996): 103-111.
59. Shaw, Stanford J. ve Shaw, Ezel Kural. Osmanlı İmparatorluğu ve Modern Türkiye 2, Çev. Mehmet Harmancı. İstanbul: E Yay., 2010.
60. Tamzok, Nejat. “Osmanlı İmparatorluğu’nun Son Döneminden Çok Partili Döneme Madencilik Politikaları 1861-1948.” Ankara Üniversitesi SBF Dergisi 63, no. 4 (2008): 179-204.
61. Taştekin, Serap. “Osmanlı Maden Hukukunda Vergi, Harç ve Cezalar.” ISPEC 5th International Conference On Social Sciences & Humanities. Ankara: November 13-15, 2020: 37-52.
62. Tızlak, Fahrettin. “Osmanlı Maden İşletmeciliğinde Kanunnâmeden Nizamnâmeye Geçiş ve 1861 Tarihli Maden Nizamnâmesi.” Türk Dünyası Araştırmaları, no. 98 (Ekim 1995): 75-91.
63. Toksöz, Meltem. Nomads, Migrants and Cotton in the Eastern Mediterranean: The Making of the Adana-Mersin Region 1850-1908. Leiden & Boston: Brill, 2010.
64. Turan, Murat. “Madenciliğimizin Tarihsel Gelişimi.” Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi 5. İstanbul: İletişim Yay., 1983: 1324-1346
65. Turhan, Murat. “Türkiye Maden Hukukunun Tarihi Gelişimi ve Bazı Ülkelerle Mukayesesi”, Maden Hukuku Bildiriler Kitabı içinde, Ed. Ali Şafak Balı, 17-39. Ankara: Astana Yay., 2016.
66. Türkmen, Zekeriya. “Osmanlı Devletinde Kapitülasyonların Uygulanışına Toplu Bir Bakış.” OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi 6, no. 6 (1995): 325-341.
67. Uzun, Hakan. “Tam Bağımsızlığın Belgesi: Lozan Barış Konferansı’nda Kapitülasyonların Kaldırılması.” Düşün Dergisi, no. 27 (2014): 28-32.
68. Zengin, Ersoy. “Ergani Bakır Maden-i Hümayûnu (1900-1918).” Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 22, no. 2 (2018): 933-959.
69. Ոսկանյան, Անի. Ադանայի Նահանգի Հայերի Տնտեսական Վիճակը. 1909 Թ. Ունեզրկում. Երեվան: ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատարակչություն, 2017.
70. Balcı, Ercüment. “Osmanlı Maden Rejiminde Nizamnâmeler Dönemi ve İmtiyazlar.” Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1994.
71. Tambay, Fatma. “1887-1906 Maadin Nizamnamesi ile Yabancılara Tanınan İmtiyazlar.” Yüksek Lisans Tezi, Beykent Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2019.
72. Taşcı, Fatih. “Osmanlı Kaynaklarına Göre Osmanlı Devleti-Almanya İlişkilerinde Madencilik Alanındaki Faaliyetler (1871-1918).” Doktora Tezi, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2021.
73. Devellioğlu, Ferit. Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yay., 2023.
74. Hançerlioğlu, Orhan. Ekonomi Sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1993.
75. Avrupa Birliği Terimleri Sözlüğü, Haz. Mustafa Dönmez ve diğerleri, Ankara: Matus Basımevi 2009. https://www.ab.gov.tr/files/Sozluk/glossary_for_the_european_ union.pdf , Erişim tarihi: 24.09.2025.
76. https://sozluk.gov.tr
77. https://www.etimaden.gov.tr/maden-terimleri-sozlugu/m-harfi-ile-baslayanlar, Erişim tarihi: 01.12.2025.