Armenian Origin Court Officials in the Mughal [Indo-Turkic-Islamic] Empire

Öz

Some historical sources suggest that the earliest contacts between Armenians and the Indian subcontinent may be traced back to Alexander the Great’s campaign in India. Nevertheless, it is generally acknowledged that the large-scale arrival of Armenians in the Indian subcontinent as organized communities took place much later, predominantly during the seventeenth century under the rule of the Mughal Empire. By the early modern period, Armenians had already gained prominence in long-distance trade networks and had established a distinct presence in various regions of South Asia. This study aims to examine the nature of Armenian–Indian interactions during the Mughal (Indo-Turkic Islamic) period through a descriptive historical approach. Focusing specifically on the Mughal imperial court, the article analyzes the roles and positions occupied by individuals of Armenian origin who attained high-ranking offices or were granted imperial titles. Within this framework, particular attention is given to several notable figures, including Prince John Philip Bourbon, Captain William Hawkins, the interpreter Domingo Pires, Mirza Zulkarneyn, and Mariam (Maryam) Zamani Begum. Prince John Philip Bourbon, a member of a French royal lineage of Armenian descent who had been exiled to India, served the Mughal dynasty in senior positions at the court of Emperor Akbar. William Hawkins, known as a representative of the English East India Company, was the captain of the first English ship to anchor at the port city of Surat. Domingo Pires, who held the position of court interpreter, was appointed by Akbar to participate in diplomatic negotiations with the Portuguese authorities in Goa. Compared to these figures, Mirza Zulkarneyn and Mariam Zamani Begum occupied particularly influential positions within the Mughal court. While Zulkarneyn served as a divan member, faujdar, and provincial governor after being raised within the imperial harem, Mariam Zamani Begum is widely recognized as Akbar’s chief consort. Despite ongoing debates in the literature regarding her lineage and religious affiliation, this study foregrounds scholarly arguments emphasizing her Armenian origin. By presenting a historical snapshot of Armenian involvement in the Mughal imperial structure, this article seeks to contribute to the field of Area Studies by providing a deeper historical background for contemporary India–Armenia relations.

Anahtar Kelimeler

• Mughal Empire
• Armenian-Origin Court Members
• Indo-Armenian Relations
• India
• Area Studies

BABÜR (HİNT-TÜRK-İSLAM) İMPARATORLUĞU’NDA ERMENİ ASILLI SARAY MENSUPLARI

Öz

Ermeniler ile Hint coğrafyası arasındaki ilk temasların, bazı kaynaklara göre Büyük İskender’in Hindistan seferine kadar uzandığı ileri sürülmektedir. Ancak Ermenilerin Hint alt kıtasına topluluklar hâlinde yerleşmeleri, genel kabule göre, esas olarak XVII. yüzyılda Babür İmparatorluğu döneminde gerçekleşmiştir. Orta Çağ’dan itibaren özellikle ticari faaliyetleriyle tanınan Ermeniler, erken modern dönemde Güney Asya’daki ekonomik ve diplomatik ağların önemli aktörleri hâline gelmişlerdir. Bu tarihsel arka plan çerçevesinde, Ermeni–Hint ilişkilerinin Babürlüler çağındaki görünümünün incelenmesi, iki toplum arasındaki etkileşimin daha iyi anlaşılmasına katkı sağlamaktadır. Bu çalışma, köklü bir geçmişe sahip olan Ermeni–Hint münasebetlerini Babür (Hint-Türk-İslam) İmparatorluğu bağlamında ele almayı amaçlamakta ve söz konusu dönemi deskriptif bir yöntemle incelemektedir. Araştırmanın odağında, Babür sarayında üst düzey görevler üstlenmiş ya da imparatorluk nezdinde önemli unvanlara layık görülmüş Ermeni asıllı tarihî şahsiyetler yer almaktadır. Bu kapsamda Prens John Philip Bourbon, Kaptan William Hawkins, Domingo Pires, Mirza Zulkarneyn ile Mariam (Meryem) Zamani Begum’un biyografileri ve saray içindeki konumları değerlendirilmiştir. Hindistan’a sürgün edilen Ermeni kökenli Fransız kraliyet ailesi mensubu Prens John Philip Bourbon, Ekber döneminde Babür hanedanlığına hizmet etmiş ve sarayda yüksek mevkilerde bulunmuştur. İngiliz Doğu Hindistan Şirketi temsilcilerinden biri olan William Hawkins de Surat limanına ulaşan ilk İngiliz gemisinin kaptanı olarak dikkat çekmektedir. Ekber’in sarayında tercümanlık yapan Domingo Pires ise Goa’daki Portekizlilerle yürütülen diplomatik temaslarda görevlendirilmiştir. Mirza Zulkarneyn ve Mariam Zamani Begum’un saraydaki konumları ise diğer isimlere kıyasla daha etkili ve belirleyici olmuştur. Haremde yetişmiş bir divan üyesi olan Zulkarneyn, faucdar ve vali olarak görev yapmış; Mariam Zamani Begum ise Ekber’in baş kraliçesi olarak tanınmıştır. Soyu ve dini kimliği hakkında farklı görüşler bulunsa da bu çalışma, literatürde onun Ermeni soylu olduğuna işaret eden yaklaşımlara odaklanmaktadır. Sonuç olarak bu makale, Babürlüler çağında Ermeni asıllı şahsiyetlerin imparatorluk yapısı içindeki rollerini ortaya koyarak, günümüz Hindistan–Ermenistan ilişkilerinin tarihsel arka planına Alan Çalışmaları perspektifinden katkı sunmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Babür İmparatorluğu
• Ermeni Asıllı Saray Mensupları
• Hint-Ermeni İlişkileri
• Hindistan
• Alan Çalışmaları

Kaynakça

1. Bilal, Muhammad, Muhammad Fakhar, Mujeeb Ahmad ve Robina Yasmin. “Mansabdari System and Downfall of the Mughal Empire.” Journal of Historical Studies 6 (2020): 199–218.
2. Bournoutian, George A. A Concise History of the Armenian People. California: Mazda Publishers, 2006.
3. चंद्र, सतीश. मध्यकालीन भारत: मुग़ल साम्राज्य (1526–1748). नई दिल्ली: हर-आनंद पब्लिकेशन्स, 2005.
4. Çoruk, Fatma Jale Gül. “Indian Armenians from the Past to the Present.” Review of Armenian Studies 48 (2023): 85–108.
5. Çoruk, Fatma Jale Gül. “Geçmişten Günümüze Hindistan Ermenileri.” Türkiye’de Hindistan Çalışmaları II içinde, ed. Yalçın Kayalı, 109–121. Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınları, 2023.
6. Çoruk, Fatma Jale Gül. “Ermeni Aydınlanma Hareketlerinde Hindistan Ermenilerinin Yeri ve Madras Grubu’nun Faaliyetleri.” Türk-Ermeni İlişkileri Üzerine Ömer Engin Lütem Konferansları 2023 içinde, 1–16. Ankara: Terazi Publishing, 2024.
7. Guenther, A. M. “Christians and Muslims in Mughal India.” In Routledge Handbook on Christian-Muslim Relations, 227–238. London: Routledge, 2017.
8. हबीब, इरफ़ान. मुग़ल भारत की आर्थिक व्यवस्था. नई दिल्ली: राजकमल प्रकाशन, 2001.

9. Hassan, Basharat. “Mughal City: An Economic Profile of Broach.” American International Journal of Research in Humanities, Arts and Social Sciences 23 (2018): 94–99.
10. Hussain, Ruquia K. “Armenian, Iranian and Turkish Merchants in India, 1550– 1800.” Unpublished PhD diss., Aligarh Muslim University, Department of History, 2005.
11. Islam, Sirajul. “Nawab.” In Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh. Dhaka: Asiatic Society of Bangladesh, 2012.
12. Kocharian, A. “Armenia–India Relations Through History.” Himalayan and Central Asian Studies 12, nu. 2 (2008): 3-20.
13. कुलकर्णी, ए. आर. मध्यकालीन भारत का इतिहास. नई दिल्ली: मैकमिलन इंडिया, 2010.
14. Malcolm, John. A Memoir of Central India. London, 1823.
15. Markovits, Claude. A History of Modern India, 1480–1950. London: Anthem Press, 2004.
16. Mkrtchyan, Naira. “Indian Settlement in Armenia and Armenian Settlements in India and South Asia.” Indian Historical Review 32, nu. 2 (2005): 64–87.
17. Seth, M. Jacob. Armenians in India from the Earliest Times to the Present Day. Calcutta, 1937.
18. Sircar, J. “Armenians: Merchant-Princes of the Past.” The Sunday Telegraph, 1983.
19. Singh, S. “The Jesuits and Their Activities in the City of Lahore.” In Proceedings of the Indian History Congress, 49 (1988): 249–256.
20. Richardson, H. E. “Armenians in India and Tibet.”, The Journal of the Tibet Society 1, (1981): 63-67.
21. Wortman, Miles L. “The Indian under the Later Bourbons.” In Government and Society in Central America 1680–1840, 172–183. New York–Chichester, West Sussex: Columbia University Press, 1982.