KOMİTACILAR ARASI İŞ BİRLİĞİ VE OSMANLI KARŞITI PROPAGANDA: THE STRUGGLE FOR LIBERTY OF ARMENIA AND MACEDONIA GAZETESİ ÖRNEĞİ (1903)

Öz

Bu çalışma, geç Osmanlı döneminde Ermeni ve Makedonya komitacıları arasında gelişen iş birliğini, ABD’de yayımlanan ilk Bulgar gazetesi olan The Struggle for Liberty of Armenia and Macedonia adlı gazete üzerinden incelemektedir. Araştırmanın amacı, söz konusu gazetenin Osmanlı karşıtı propaganda faaliyetlerindeki rolünü ve komitacılar arasında ortak bir siyasi söylemin nasıl inşa edildiğini ortaya koymaktır. Çalışmanın ana kaynağını Mart-Eylül 1903 tarihleri arasında ABD’nin Şikago kentinde ayda bir kez yayımlanan ve günümüze ulaşan beş gazete nüshası oluşturmaktadır. Nüshalar, nitel içerik analizi yöntemiyle incelenmiştir. Gazete metinleri beş ana tematik kategoriye ayrılmıştır: (i) Osmanlı Devleti ve Sultan II. Abdülhamid algısı, (ii) reform meselesi ve uluslararası müdahale tartışmaları, (iii) terör eylemlerinin meşrulaştırılma biçimleri, (iv) Ermeni ve Makedonya komitacıları anlatısı, (v) Amerika Birleşik Devletleri’ne atfedilen rol. Gazete, Ermeni ve Makedonya meselelerini ayrı sorunlar olarak değil, Osmanlı idaresine karşı yürütülen müşterek bir mücadele şeklinde sunmaktadır. Makale, geç Osmanlı döneminde ihtilalci hareketlerin propaganda yoluyla nasıl ulusötesi bir karakter kazandığını kanıtlama ve Osmanlı karşıtı basını trans-bölgesel bir perspektifle ele alarak literatüre özgün bir katkı sunma hedefindedir.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Devleti
• II. Abdülhamid
• Makedonya
• ABD
• Ermeni

Inter-Komitadjis Cooperation and Anti-Ottoman Propaganda: The Case of the Newspaper The Struggle for Lıberty of Armenia and Macedonia(1903)

Öz

This study examines the cooperation that developed between Armenian and Macedonian komitadjis in the late Ottoman period through the newspaper The Struggle for Liberty of Armenia and Macedonia, the first Bulgarian newspaper published in the USA. The aim of the research is to assert the role of this newspaper in anti-Ottoman propaganda activities and how a shared political discourse was constructed among komitadjis. The main source of the study consists of five extant issues of the newspaper, which was published monthly between March and September 1903 in Chicago, United States. The issues are analyzed using the qualitative content analysis method. Newspaper texts are divided into five main thematic categories: (i) perceptions of Ottoman Empire and Sultan Abdulhamid II, (ii) the issue of reform and debates on international intervention, (iii) ways of legitimizing terorist acts, (iv) narratives of Armenian and Macedonian komitadjis, (v) the role attributed to USA. The newspaper presents the Armenian and Macedonian questions not as separate problems, but as a joint struggle against Ottoman rule. The article aims to prove how revolutionary movements in the late Ottoman period acquired a transnational character through propaganda and to make an original contribution to the literatüre by examining the anti-Ottoman press from a trans-regional perspective.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Empire
• Abdulhamid II
• Macedonia
• USA
• Armenian

Kaynakça

1. Hariciye Nezareti Siyasi. HR.SYS. 2746/49; 2762/33; 2764/59.
2. Hariciye Nezareti Sofya Sefareti. HR.SFR.04. 320/27; 603/101; 746/18; 757/80; 757/85.
3. Hariciye Nezareti Tahrirat. HR.TH. 136/37.
4. İrade Bulgaristan. İ.MTZ.04. 19/1213.
5. Sadaret Bulgaristan. A.MTZ.04. 31/58; 58/56; 76/7.
6. Yıldız Başkitabet Dairesi Maruzatı. Y.PRK.BŞK. 47/117; 48/54; 50/68.
7. Yıldız Elçilik, Şehbenderlik ve Ataşemiliterlik. Y.PRK.EŞA. 33/61.
8. Yıldız Hariciye Nezareti Maruzatı. Y.PRK.HR. 22/48.

9. Yıldız Hususi Maruzat. Y.A.HUS. 362/42.
10. Yıldız Maliye Nezareti Maruzatı. Y.PRK.ML. 15/68.
11. The Struggle for Liberty of Armenia and Macedonia, April, 1903.
12. The Struggle for Liberty of Armenia and Macedonia, March, 1903.
13. The Struggle for Liberty of Armenia and Macedonia, May, 1903.
14. The Struggle for Liberty of Armenia and Macedonia, July, 1903.
15. Adanır, Fikret. Makedonya Sorunu. Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1996.
16. Ahbab, Yakub. “Amerikan ve İngiliz Basınında İlinden İsyanı (1903).” KAREN Karadeniz Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 1, no. 1 (2015): 119-151.
17. Akter, Ahmet. “Armenian Migration to the United States of America in the Last Quarter of the Nineteenth Century.” Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, no. 65 (2019): 31-55.
18. Akter, Ahmet. “Tehcir Öncesi Vilayat-ı Sitteden Amerika’ya Ermeni Göçü.” Yayımlanmamış doktora tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, 2006.
19. Alkan, Necmettin. Karikatürlerle Sultan II. Abdülhamid. Propaganda ve Gerçek Arasında Bir Padişah. Kronik Kitap, 2018.
20. Ardıç, Murat. “Matbuat-ı Ecnebiye Müdüriyeti.” Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi, 2009.
21. Arısan, Mehmet. “Violence as a Means of Nation-Building: The Case of the Balkans (1890-1913).” Journal of Muslim Minority Affairs 39, no. 3 (2019): 395-410.
22. Aydın, Mahir. “Arşiv Belgeleriyle Makedonya’da Bulgar Çete Faaliyetleri.” Osmanlı Araştırmaları IX, no. 9 (1989): 209-234.
23. Başkan, Ömer Fatih. “Ermeni Komiteleri.” Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, 2013.
24. Bayraktar, Kaya. “Makedonya Sorunu ve Avrupa Müdahalesi.” Bilig, no. 69 (2014): 1-28.
25. Beydilli, Kemal. “II. Abdülhamid Devrinde Makedonya Mes’elesine Dair.” Osmanlı Araştırmaları IX, no. 9 (1989): 77-99.
26. Bilgin, M. Sıtkı ve Bozkuş, Yıldız Deveci. 1000. Yılında Türk-Ermeni İlişkileri. Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 2019.
27. Cırık, Bülent. “Sultan II. Abdülhamid’e Ermeni Komiteleri ve Faaliyetleriyle İlgili Sunulan Fezleke (1895).” Gazi Akademik Bakış 15, 29 (2021): 19-38.
28. Çağ, Galip. “Balkanlarda Ayrılıkçı Birlik: 19. Yüzyıl Sonunda Balkan-Ermeni Komitaları.” Çankırı Karatekin Üniversitesi Avrasya Strateji Dergisi 4, 1 (2015): 75-86
29. Çanakçı, Bünyamin. “Filibe’de Taşnak Ermeni Komitesi ve Faaliyetleri (1898-1908).” Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi, 2024.
30. Çınar, Tuba ve Akay, Tolga. “Osmanlı Devleti’nin Son Döneminde Siyasi Propaganda Aracı Olarak Sigara Paketleri ve Kâğıtların Kullanımı.” Belleten 89, 315 (2025): 641-682.
31. Damadyan, Mihran, Bir Ermeni Komitecinin İtirafları, yay. haz. Haluk Selvi. Timaş Yayınları, 2009.
32. Dasnabedian, Hratch. The History of the Armenian Revolutionary Federation Dashnaktsutiun (1890-1924). Oemme Edizioni, 1990.
33. Demir, Ayşenur. “ABD’de Bulunan Ermeni Diasporasını Türkiye’ye Karşı Yürüttüğü Faaliyet (1880-2024).” Uluslararası Beşeri Bilimler ve Eğitim Dergisi 11, 25 (2025): 355-369.
34. Erim, Nihat. Devletlerarası Hukuku ve Siyasi Tarih Metinleri, Cilt: 1 (Osmanlı İmparatorluğu Andlaşmaları). TTK Yayınları, 1953.
35. Erman, Arzu. “Selanik’te Bulgar Terörü: Gemiciler ve Terör Eylemleri.” Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 42 (2025): 129- 151.
36. Ganiage, Jean. “Terrorisme et guerre civile en Macédoine (1895-1903).” Guerres mondiales et conflits contemporains, 201 (2001): 55-81.
37. Garabedyan, Agop. “Sıtrudniçestvo i Sıvmestni Deystviya mejdu Armenskoto i Bılgarskoto Osvoboditelno Dvıjenie v Kraya na XIX. vek i Naçaloto na XX. vek.” içinde Bılgari i Armentsi Zaedno prez Vekovete. Tangra TanNakRa, 2001.
38. Georgiev, Georgi N. Makedono-Odrinskoto Dvijenie v Kyustendilski Okrıg (1895-1903). Makedonski Nauçen İnstitut, 2008.
39. Gör, Emre. Abdülhamid Döneminde İstihbarat, Mutlakiyetten Meşrutiyete İmparatorluğun Haber Alma Faaliyetleri 1876-1909. Kitap Yayınevi, 2019.
40. Güllü, Ramazan Erhan. “II. Abdülhamit Döneminde Ermeni Sorunu.” içinde 2. Uluslararası Osmanlı Coğrafyası Arşiv Kongresi, Bildiriler, Cilt I (1023-1037). Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü, 2019.
41. Güllü, Ramazan Erhan. Ermeni Sorunu ve İstanbul Ermeni Patrikhanesi (1878-1923). TTK Yayınları, 2015.
42. Gülşen, Halit. “19. Yüzyıl Osmanlı-Rus İlişkilerinde Ermeni Faktörü.” Ermeni Araştırmaları, 35 (2010): 145-175.
43. Hacısalihoğlu, Mehmet. Jön Türkler ve Makedonya Sorunu (1890-1918). Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2008.
44. Hızlı, Kasım. “Çorluluzâde Salih Münir Bey’in Matbuat-ı Ecnebiye Müdürlüğü (1890-1891).” BELLEK Uluslararası Tarih ve Kültür Araştırmaları Dergisi 3, 1 (2021): 46-56.
45. İme, Gamze. “Tebriz Başkonsolosu İhsan Hüsnü Bey’in Raporu Işığında İran’daki Ermeni Komitelerinin Faaliyetleri: Diplomatik ve Stratejik Yaklaşımlar.” Ermeni Araştırmaları. 77 (2025): 157-224.
46. İpek, Nedim. “Anadolu’dan Amerika’ya Ermeni Göçü.” OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, VI (1995): 257-280.
47. İskefiyeli, Zeynep ve Tilbe, Özgür. “Makedonya Meselesinde Osmanlı Devleti’nin Dış Basındaki Sesi: Rumeli Umumî Müfettişi Hüseyin Hilmi Paşa.” Çeşm-i Cihan: Tarih, Kültür ve Sanat Araştırmaları E-Dergisi 4, 2 (2017): 27-48.
48. İsov, Mümin. “Makedonya Hareketi’nde Savaşa Giden Liderlik Mücadelesi: VMORO ile VMOK Arasındaki İlişkilerin Bir Boyutu (1896-1903).” içinde Balkan Tarihi Araştırmaları I, ed. Dr. Öğr. Üyesi Bülent Akyay. Trakya Üniversitesi Balkan Araştırma Enstitüsü Yayınları, 2021.
49. Osmanlı Avrupası’nda Bir Bölücülük Cereyanı, Makedonya Komitacılarının Anıları. çev. Ergün Hasanoğlu, ed. Mümin İsov. Selenge Yayınları, 2024. Kâmil, İbrahim. “Osmanlı-Rus Savaşı’ndan Abdülhamid Suikastı’na Ermeni Bulgar İşbirliği ve Terörü (1877-1905).” Ermeni Meselesi Özel Sayısı II, 61 (2014): 1587-1617.
50. Karaca, Taha Niyazi. Büyük Oyun. İngiltere Başbakanı Gladstone’un Osmanlı’yı Yıkma Planı. Timaş Yayınları, 2018.
51. Karaca, Taha Niyazi. “Sultan II. Abdülhamid Döneminde Ermeni Sorunu.” içinde Sevk ve İskânın 100. Yılında Türk-Ermeni İlişkileri, yay. haz. Haluk Selvi. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. Yayınları, 2014.
52. Karacakaya, Recep. “İngiltere’de Ermeni Propagandası ve Osmanlı Devleti’nin Buna Karşı Aldığı Önlemler (1878-1900).” Ermeni Araştırmaları 3, 11 (2003): 47-59.
53. Katrancı, Şenol. “Anadolu’dan Amerika Birleşik Devletleri’ne Ermeni Göçleri.” içinde Tarihte Türkler ve Ermeniler, X. Cilt, ed. M.M. Hülagü & M. Şaşmaz & İ.E. Atnur & T.N. Karaca & M. Çolak & R. Karacakaya. Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2014.
54. Ketsemanian, Varak. “Straddling Two Empires: Cross-Revolutionary Fertilization and the Armenian Revolutionary Federation’s Military Academy in 1906-07.” Journal of the Ottoman and Turkish Studies Association 4, 2 (2017): 339-363.
55. Kondov, Konstantin. Spomeni, 1874-1929. (https://www.strumski.com/books/ Konstantin%20Kondov%20Spomeni.pdf, Erişim Tarihi: 13.12.2025).
56. Kurşun, Zekeriya. “II. Abdülhamid Döneminde Batı Basınında İmaj Düzeltme Çabaları: Matbuat-ı Ecnebiye Müdiriyeti’nin Kurulması ve Faaliyetleri.” Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi 1, 1 (1999): 101-114.
57. Küçük, Cevdet. Osmanlı Diplomasisinde Ermeni Meselesinin Ortaya Çıkışı 1878-1897. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, 1986.
58. Mattei, Jean-Louis. “Mıgırdiç Portukalyan ve “Armenia” Gazetesi (Terörizmden Şüpheci Ilımlığa).” Ermeni Araştırmaları, 42 (2012): 47-75.
59. Miletiç, Lyubomir. Solunskiyat Atentat i Zatoçenitsite v Fezan, Po Spomeni na Pavel Şatev. İzdava Makedonskiyat Nauçen İnstitut, 1927.
60. Miletiç, Lyubomir. Spomeni na Damyan Gruev, Boris Sarafov i İvan Garvanov. İzdava Makedonskiyat Nauçen İnstitut, 1927.
61. Miletiç, Lyubomir. Spomeni na Gyorçe Petrov. İzdava Makedonskiyat Nauçen İnstitut, 1927.
62. Minassian, Anahide Ter. Nationalism and Socialism in the Armenian Revolutionary Movement (1887-1912). Zoryan Institute, 1984.
63. Moumdjian, Garabet K. “Rebels with a Cause: Armenian-Macedonian Relations and Their Bulgarian Connection, 1895-1913.” In War and Nationalism: The Balkan Wars, 1912-1913, and Their Socipolitical Implications, eds. M.H. Yavuz and I. Blumi. The University of Utah Press, 2013.
64. Nalbandian, Louise. The Armenian Revolutionary Movement, The Development of Armenian Politicial Parties through the Nineteenth Century. University of California Press, 1963.
65. Özbozdağlı, Özer. “Makedonya Vilayetlerinden 1900-1908 Arası Amerika’ya Yapılan Göçler.” Tarih İncelemeleri Dergisi XXXV, 2 (2020): 655-678.
66. Özger, Yunus. “Ermeni Ayaklanmalarında Fedailerin Uyguladığı Stratejiler.” Ermeni Araştırmaları, 31 (2008): 53-68.
67. Özşavlı, Halil, “Ermeni Milliyetçilik Hareketlerinin Doğuşu, Taşnak-İttihat ve Terakki İttifakı”, Ermeni Araştırmaları, 41 (2012): 141-190
68. Öztan, Ramazan Hakkı. “Chemistry of Revolution: Naum Tyufekchiev and the Trajectories of Revolutionary Violence in the Late Ottoman Europe.” In Age of Rogues: Rebels, Revolutionaries and Racketeers at the Frontiers of Empires, eds. Ramazan Hakkı Öztan and Alp Yenen. Edinburgh University Press, 2021.
69. Pehlivan, İsmail. Osmanlı ve Genelkurmay Arşivleri Işığında Osmanlı’da Terör, Bulgar Komitacıları ve Balkanlardaki İhtilal Faaliyetleri. Karakum Yayınevi, 2019.
70. Perry, Duncan M. The Politics of Terror: The Macedonian Liberation Movements 1893-1903. Duke University Press, 1988.
71. Petrov, Todor. Nelegalnata Armiya na VMORO v Makedoniya i Odrinsko, 1898-1908. İzdatelstvo na Ministerstvoto na Otbranata „Sv. Georgi Pobedonesets“, 1993.
72. Peykovska, P. İv. “Vınşna (Mejdunarodna) Migratsiya na Naselenieto v Knyajestvo / Tsarstvo Bılgariya.” içinde Migratsiite v Bılgarskata İstoriya, ed. D. Vaçkov & K. Golev & M. Maeva & V. Muçinov & B. Nyagulov & P.İv. Peykovska & S. Pırveva & N. Filipova. İnstitut za İstoriçeski İzsledvaniya pri Bılgarskata Akademiya na Naukite, İzdatelstvo „Printing Haus“ EOOD, 2022.
73. Saatçi, Meltem Begüm. “XIX. Yüzyıl Sonunda Makedonya Sorunu ve Makedonya’da Kurulan Örgütler.” Yeni Türkiye 21, 68 (2015): 2929-2940. Silyanov, Hristo. Osvoboditelnite Borbi na Makedoniya, Tom I. İzdatelstvo Nauka i İzkustvo, 1983.
74. Şafak, Nurdan. “Osmanlı Devleti’nden ABD’ye Ermeni Göçü (1860-1914) ve Ermeni Sorunu Üzerindeki Etkisi.” Türk Dünyası Araştırmaları, 131 (2001): 89-98.
75. Şenışık, Pınar. “Osmanlı Makedonyası’nda Şiddet ve Nisan 1903 Olayları.” Türkiyat Mecmuası 27, 1 (2017): 289-303.
76. Şimşir, Bilal. “Ermeni Propagandasının Amerika Boyutu Üzerine.” içinde Tarihte Türkler ve Ermeniler, X. Cilt, ed. M.M. Hülagü & M. Şaşmaz & İ.E. Atnur & T.N. Karaca & M. Çolak & R. Karacakay. Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2014.
77. Şimşir, Bilal. “Washington’daki Osmanlı Elçisi Alexandre Mavroyeni Bey ve Ermeni Gailesi (1887-1896).” Ermeni Araştırmaları 1, 4 (2001/2002): 32- 54.
78. Tokay, Gül. Makedonya Sorunu, Jön Türk İhtilalinin Kökenleri (1903-1908). AFA Yayıncılık, 1996.
79. Turan, Ömer. “Osmanlı’nın Son Döneminde Doğu ve Güney Doğu Anadolu Bölgelerinde Amerikan ve Alman Misyonerlik Faaliyetleri ve Rekabeti.” içinde Uluslararası Tarihi ve Kültürel Yönleriyle Türk-Alman İlişkileri Konferansı, ed. R. Çalık, C. Schönig, M. Çırpan, H. Muşmal. Konya Valiliği, 2010.
80. Umar, Afşin Burak. “Ermeni Devrimci Federasyonu (Taşnaktsutyun) Kısa Tarihi 1890-1915.” Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Bahçeşehir Üniversitesi, 2014.
81. Uras, Esat. Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi. Belge Yayınları (DünBugün-Yarın), 1987. Venev, Anton. “Sıtrudniçestvoto i Vrızkite na VMORO s Armenskoto Revolyutsionno Dvijenie i Liçnostta na Kristapor Mikaelyan.” Voennoistoriçeski Sbornik, 1 (2023): 7-20.
82. “Narodnaya Volya” v Dokumentah i Vospominaniyah, ed. YakimovskoyDikovskoy, A.V. & Frolenko, M.F. & Popova, İ.İ i dr. İzdatelstvo Obştestva Politkatorjan, 1930.
83. Yavorov, Peyo. “Armentsi,” Misıl. Mart i April-Knijka III i IV, 1990.
84. Yavorov, Peyo. Sıçinenieya v Tri Toma, Tom 3: Proza. Bılgarski Pisatel, 1965.
85. Yavuz, Fikrettin. “Armenian Question and Western Public Opinion From the Congress of Berlin to the 1890s.” British Journal of Arts and Social Sciences 11, 1 (2012): 60-73.
86. Yavuz, Fikrettin. “Gunboat Diplomacy of the Great Powers on the Ottoman Empire: With Particular Reference to the Salonika Incident (1876) and Armenian Reform Demands (1879-80).” Journal of International Eastern European Studies 2, 2 (2020): 574-593.
87. Yavuz, Fikrettin. “Ermeni Propagandasını Oluşturan Unsurlar: Basın, Misyonerler ve Haber Ajansları.” içinde Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, ed. Prof. Dr. B. Kocaoğlu. İkdam Belediyesi Kültür Yayınları, 2017.
88. Yavuz, Fikrettin. Osmanlı Devleti’nde Ermeni Terörü, 1896 Osmanlı Bankası Baskını. TTK Yayınları, 2015.
89. Yeni, Mustafa. “Sultan II. Abdülhamid Döneminde Dışişleri Teşkilatında Şifreli Haberleşme.” içinde VIII. Bilsel Uluslararası Truva Bilimsel Araştırmalar ve İnovasyon Kongresi Kitabı, 27-28 Aralık 2025, Çanakkale/ Türkiye. Bilsel Yayıncılık, 2025.
90. Yıldırım, Bülent. “I. Balkan Savaşı’nda Bulgaristan Ordusundaki Gönüllü Ermeni Birliği.” Güneydoğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, 13 (2008): 77- 93.
91. Yıldırım, Bülent. “XIX. Yüzyılda Ermeni Meselesinin Ortaya Çıkışında Etkili Olan Unsurlar ve Ayrılıkçı Ermeni Faaliyetleri.” Askeri Tarih Araştırmaları Dergisi 4, 7 (2016): 73-92.
92. Yıldırım, Bülent. Bulgaristan’daki Ermeni Komitelerinin Osmanlı Devleti Aleyhine Faaliyetleri (1890-1918). TTK Yayınları, 2014.
93. Yıldırım, Bülent. “Ermeni Komitelerinin Yurt Dışında Teşkilatlanma ve Faaliyetlerine Bulgaristan Örneği.” içinde 19.-20. Yüzyıllarda TürkErmeni İlişkileri Sempozyumu, Kaynaşma-Kırgınlık-Ayrılık-Yeni Arayışlar, 5-7 Ocak 2015 Uluslararası Sempozyum, İstanbul, Bildiriler, 2. Cilt. Türk Ocakları İstanbul Şubesi Yayınları, 2015.
94. Yılmaz, İlkay. “Conspiracy, International Police Cooperation and the Fight against Anarchism in the Late Ottoman Empire, 1878-1908.” içinde Age of Rogues: Rebels, Revolutionaries and Racketeers at the Frontiers of Empires, eds. Ramazan Hakkı Öztan and Alp Yenen. Edinburgh University Press, 2021.
95. Yılmaz, İlkay. “Governing the Armenian Question through Passports in the Late Ottoman Empire (1876-1908).” Journal of Historical Sociology, (2019): 1-16.
96. Yılmaz, İlkay. Ottoman Passports, Security and Geographic Mobility, 1876- 1908. Syracuse University Press, 2023.
97. Yüksel, Mevlüt. “Erzurum, Bitlis ve Mamûretülaziz Vilâyetlerindeki Ermeni İsyanları (1890-1905).” Ermeni Araştırmaları, 43 (2012): 165-193.
98. Zieske, D.İ., and Zieske W.F. “Bulgarian Community in Chicago: A Model of Development.” Geosciences, (2023): 528-554.