THE RIGHTS OF THE ARMENIAN MINORITY FROM OTTOMAN MODERNIZATION TO THE REPUBLICAN ERA (1839-2011): A COMPARATIVE ANALYSIS OF RELIGIOUS, SOCIOLOGICAL, AND LEGAL DIMENSIONS

Öz

This study examines the transformation in the religious, legal, administrative, and socio-cultural status of the Armenian community during the transition from the Ottoman Empire to the Republic of Turkey from a historical perspective. The Armenian community, which enjoyed religious and cultural autonomy within the framework of the “millet system” and the “istimâlet” policy during the classical period, saw the legal foundations of the ideal of equal citizenship established as a result of the Tanzimat (1839) and the Islahat Edict (1856), which laid the legal foundations for the ideal of equal citizenship. Prior to the legal codification of this innovative situation, non-Muslim minorities living in the Ottoman Empire were treated under the “Zimmi” status. Following both laws, specifically regarding the Armenian community, the “Regulations of the Armenian Community” of 1863 subjected community governance to a civil and democratic institutional framework. The study emphasizes that, despite these legal improvements, administrative vacuums in Eastern Anatolia, land ownership crises, and structural problems in military integration—particularly in the last quarter of the 19th century—escalated social tensions. The Berlin Congress, which made the Armenian Question a component of international diplomacy, increased external pressure on the Sublime Porte. The 1915 Deportation and Resettlement Law, enacted amid the context of World War I, represents the most critical turning point where individual rights were suspended on security grounds and a break from classical subject law occurred. During the Republican era, the 1923 Treaty of Lausanne redefined minority status on the basis of religious affiliation, thereby granting the Armenian community constitutional guarantees within the unitary structure of the Republic of Turkey. Regulations such as the Surname Law and the Foundations Law aimed to promote the public integration of minorities and protect their property rights; efforts were made to address historical property disparities, particularly through EU harmonization laws in the 2000s. The article characterizes the Armenian community’s historical journey as a collective modernization experience evolving from the legacy of the empire to citizenship in a nation-state.

Anahtar Kelimeler

• Minority Rights
• Community Foundations
• Statute of the Armenian Nation
• Reform Edict
• Treaty of Lausanne
• National System
• Tanzimat

Etik Beyan

Ethical disclosure guidelines have been followed.

OSMANLI MODERNLEŞMESİNDEN CUMHURİYET DÖNEMİNE ERMENİ AZINLIĞIN TARİHSEL SÜREÇTE (1839-2011) DİNİ, SOSYOLOJİK VE YASAL STATÜLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ

Öz

Bu çalışma, Osmanlı İmparatorluğu’ndan Türkiye Cumhuriyeti’ne geçiş sürecinde Ermeni toplumunun dini, hukuki, idari ve sosyo-kültürel statüsünde meydana gelen dönüşümü tarihsel bir perspektifle ele almaktadır. Klasik dönemde “millet sistemi” ve “istimâlet” politikası çerçevesinde dini ve kültürel özerkliğe sahip olan Ermeni Cemaati, Fransız Devrimi’nden sonra 19. yüzyılda yaygınlaşan milliyetçilik akımları ve modernleşmenin sonucunda gerçekleşen Tanzimat (1839) ve Islahat Fermanı (1856) ile eşit vatandaşlık idealinin hukuki temelleri atılmıştır. Bu yenilikçi durumun yasalaşmasından önce Osmanlı Devleti’nde yaşayan azınlık gayri müslimler, “Zımmi” statüsünde muamele görmüşlerdir. Her iki yasadan sonra Ermeni Milleti özelinde 1863’de “Ermeni Milleti Nizamnamesi” ile cemaat yönetimi sivil ve demokratik bir kurumsallaşmaya tabi tutulmuştur. Çalışma, bu hukuki iyileşmelere rağmen, özellikle 19. yüzyılın son çeyreğinde Doğu Anadolu’daki idari boşluklar, toprak mülkiyeti krizleri ve askeri entegrasyondaki yapısal sorunların toplumsal gerilimi tırmandırdığını vurgulamaktadır. Berlin Kongresi ile Ermeni Meselesi’nin uluslararası diplomasinin bir unsuru haline gelmesi, Bab-ı Âli üzerindeki dış baskıları artırmıştır. Birinci Dünya Savaşı konjonktüründe çıkarılan 1915 Sevk ve İskân Kanunu, güvenlik gerekçesiyle bireysel hakların askıya alındığı ve klasik tebaa hukukundan kopuşun yaşandığı en kritik kırılma noktasını teşkil etmektedir. Cumhuriyet döneminde ise 1923 Lozan Barış Antlaşması, azınlık statüsünü dini aidiyet temelinde yeniden tanımlayarak Ermeni toplumunu Türkiye Cumhuriyeti’nin üniter yapısı içerisinde anayasal güvenceye kavuşturmuştur. Soyadı Kanunu ve Vakıflar Kanunu gibi düzenlemelerle azınlıkların kamusal entegrasyonu ve mülkiyet haklarının korunması hedeflenmiş; özellikle 2000’li yıllardaki AB uyum yasalarıyla tarihsel mülkiyet asimetrileri giderilmeye çalışılmıştır. Makale, Ermeni toplumunun bu tarihsel serüvenini, imparatorluk bakiyesinden ulus-devlet yurttaşlığına evrilen kolektif bir modernleşme tecrübesi olarak nitelendirmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Azınlık Hakları
• Cemaat Vakıfları
• Ermeni Milleti Nizamnamesi
• Islahat Fermanı
• Lozan Antlaşması
• Millet Sistemi
• Tanzimat

Etik Beyan

Etik beyan kurallarına uyulmuştur.

Kaynakça

1. Aktan, Gündüz. “Lozan Barış Antlaşması ve Ermeni Sorunu”. İçinde Ermeni Sorunu: Temel Bilgi ve Belgeler, editör Ömer Engin Lütem. Terazi Yayıncılık, 2009.
2. Aktaş, Fulya. “Sevk ve İskân Sürecinde Balya’da Ermeni̇ler”. Ermeni Araştırmaları, (76) (Kasım 2024): 169-96.
3. Arıkan, Fatma Melek. “Osmanlı Nizamının “Ermeni Meselesi” ile İmtihanı: 1895 Yılı Kuzeybatı Anadolu Örneği”. Refelektif Sosyal Bilimler Dergisi 5, (3) (t.y.): 815-36.
4. Aslan, Taner. “1915 Tehci̇ri̇nde Kayseri̇’ni̇n Küçük İncesu Karyesi̇nden Aksaray’a Ermeni̇ Göçü”. Ermeni Araştırmaları, (39) (Ekim 2011): 143-62.
5. Aslan, Taner. “Berli̇n Antlaşmasinin Bi̇ri̇nci̇ Murahhasi Alexandr Karatodori̇ (theodori̇) Efendi̇’ni̇n (paşa) Berli̇n Antlaşmasinin Ermeni̇lerle İlgi̇li̇ 61. Maddesi̇ne Dai̇r Görüşleri̇”. Ermeni Araştırmaları, (63) (Ağustos 2019): 31-58.
6. Ay, Şaban, Yakup Ay, ve İbrahim Kaçar. “Mesrob K. Kri̇kori̇an’in Armeni̇ans i̇n the Servi̇ce of the Ottoman Empi̇re 1860-1908, London 1977 Adli Eseri̇n Türk Kaynaklarina Göre Değerlendi̇ri̇lmesi̇ (i)”. Dünya Multidisipliner Araştırmalar Dergisi 6, Prof. Dr. Durmuş Ali Aslan Özel Sayısı (2023): 73-90.
7. Balcı, Muharrem. Tanzimat’tan Günümüze Islah, Resepsiyon ve Uyum Çalışmalarının Tahlili. 2000. https://www.muharrembalci.com/yayinlar/tebligler/52.pdf. Erişim Tarihi 17 Nisan 2026.
8. Bi̇lgi̇ç, Veysel K. “Osmanli Devleti̇’nde Azinliklar”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, (21) (2013): 339-54.

9. “Cemaat Vakıfları”. Vakıflar Genel Müdürlüğü, Erişim Tarihi 03 Mart 2026. https:// www.vgm.gov.tr/vakiflarimiz/vakiflarimiz/cemaat-vakiflari.
10. Çakır, Kubilay. “Islahat Fermanı ve Kanun-i Esasi Bağlamında İnsan Hakları”. With Recep Şentürk. Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi, Medeniyetler İttifakı Enstitüsü, 16 Haziran 2016. https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/47157472/
11. Islahat_Fermani_ve_Kanun-i_Esasi_Baglaminda_Osmanlida_Insan_Haklarilibre.pdf?1468264450. Çorbacı, Osman Kâmil. “Azınlık Örgün Eğitim Kurumlarında Cumhuriyet Sonrası Din Eğitimi ve Müfredatları: İstanbul Ermeni Okulları Örneği”. Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2002.
12. Demir, Enes Mert. “Günümüze Yansımaları Bağlamında Sevr’den Lozan’a Azınlıklar Meselesi ve Cumhuriyet Devri’ndeki Uygulamaları”. History Studies 17, (1) (2025): 187-213. https://doi.org/10.9737/historystudies.1527702.
13. Durmuş, Berna. “Osmanlı Vakıf Hukuku Çerçevesinde Sanasaryan Vakfı ve Davasının Değerlendirilmesi”. Türk-Ermeni Uyuşmazlığı Üzerine Ömer Engin Lütem Konferansları 2018. Editör Alev Kılıç. Ankara: Terazi Yayıncılık, 2019.
14. Erdem, Gazi̇. “İlanından Yüz Elli Yıl Sonra Avrupa Birliği Müzakereleri Bağlamında Islahât Fermânı’na Yeniden Bir Bakış”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 51, (1) (2010): 327-48.
15. Ermen, Gazi. “İlanından Yüz Elli Yıl Sonra Avrupa Birliği Müzakereleri Bağlamında Islahât Fermânı’na Yeniden Bir Bakış”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 51, (1) (2010): 327-48. https://doi.org/10.1501/Ilhfak_0000001026.
16. Güllü, Ramazan Erhan. “Osmanlı Devleti’nin Son Döneminde Süryani Kilisesi ve Süryanilerin İdaresi”. Osmanlı Araştırmaları 53, (53) (2018): 287-320. https://doi. org/10.18589/oa.632049.
17. İbrahim, Abdülazim. “Tanzimat Sonrası Gayrimüslim Osmanlı Vatandaşlarının Hukuki Durumu”. Necmettin Erbakan Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 5, (1) (2022): 63-91.
18. Karal, Enver Ziya. Osmanlı Tarihi: Birinci Meşrutiyet ve İstibdat Devirleri (1876- 1907). 6. bs. C. 8. Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2007.
19. Karpat, Kemal H. Osmanlı Nüfusu (1830-1914): Demografik ve Sosyal Özellikleri. Çeviren Bahar Tırnakcı. Yayına Hazırlayan Osman Bahadır. İstanbul: Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı Yayınları, 2003.
20. Kesikbaş, Ömer, A. Haluk Kurnaz, ve Şeref İba, ed. Osmanlı’dan Günümüze Türk Anayasa Metinleri. TBMM Basımevi. TBMM Kütüphane ve Arşiv Hizmetleri Başkanlığı, 2023.
21. Kılıç, Davut. “Dini İlişkiler Bakımından İstanbul Ermeni Patrikhanesi”. İçinde Hoşgörü Toplumunda Ermeniler, c. 1, editör M. Metin Hülagü, Süleyman Demirci, Şakir Batmaz, ve Gülbadi Alan. Erciyes Üniversitesi Yayınları, 2007.
22. Krikorian, Mesrob K. Armenians in the Service of the Ottoman Empire: 1860-1908. Routledge & Kegan Paul, 1978.
23. Külekçi, Cahit. İmtiyâzlar Bağlamında Osmanlı Devleti’nde Ermeniler. 1. bs. Dün Bugün Yarın Yayınları (DBY), 2017.
24. Külekçi, Cahit Ermeni Kimliğinin Dönüşüm Süreci ve Âmira Sınıfının Oluşumu, Hikmet Yurdu, 2013, cilt: VI, sayı: 12, s. 101-117
25. Meray, Seha L., çev. Lozan Barış Konferansı: Tutanaklar, Belgeler. C. 1. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları, 1969.
26. Oran, Baskın. Minorities and Minority Rights in Turkey: From the Ottoman Empire to the Present State. Çeviren Day, John William. Lynne Rienner Publishers, 2021.
27. Öz, Enes, ve Haşim Erdoğan. “Türki̇ye’de Soyadi Kanunu’nun Kabulü, 1926 İtalya Soyadi Düzenlemesi̇ ve Uygulamalar Bağlaminda Kiyaslanmasi”. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi 24, (48) (2024): 151-77. https://doi.org/10.18244/ cttad.1434906.
28. Reyhan, Cenk. “Osmanlı’da Millet Nizamnameleri: Avrupa ile Uyum Sürecinde Rum-Ermeni-Yahudi Cemaat Düzenlemeleri”. Belgeler 27, (31) (2007): 33-90.
29. Reyna, Yuda ve Ester Moreno Zonana. Son Yasal Düzenlemelere Göre Cemaat Vakıfları. İstanbul: Gözlem Gazetecilik Basın ve Yayın, 2003.
30. Serdar, M. Törehan. “Ermeni̇ Sevk ve İskâninin (tehci̇ri̇n) Altinda Yatan Nedenler”. Ermeni Araştırmaları, (52) (Aralık 2015): 221-64.
31. Seyfeli, Canan. “Osmanlı Devleti’nde Gayrimüslimlerin Idari Yapısı: Ermeniler Örneği”. Milel ve Nihal, (2) (Haziran 2005): 125-56.
32. Sezer, Cemal. “Osmanlı Devleti’nin Sevk Sırasında Ermenilere Yönelik Uygulamaları (1915-1917)”. Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi (Ankara) 7, (13) (2011).
33. Sungurbey, İsmet. Eski Vakıfların Yeni Sorunları. İstanbul: Maltepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 2001.
34. Şahin, Hayrettin. “Osmanlı İmparatorluğu’nda Ermenilere Verilen Hak ve İmtiyazlar”. Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (19) (2014): 81-99.
35. Şensoy, Hüseyin. “II. Meşruti̇yet Dönemi̇nde Kürt-Ermeni̇ Anlaşmazliklarina Osmanli Hükûmetleri̇ni̇n Yaklaşimi (1908-1914)”. Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2021.
36. Taş, Fahri. “Vi̇lâyat-ı Şarkiyye Islâhatı ve Genel Müfetti̇ş Ni̇colas Hoff”. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 14, (42) (1998): 923-67.
37. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). Bab-ı Asafi / Divan-ı Hümayun (A.{DVNS.NMH.d). Erişim Tarihi 19 Nisan 2026. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr.
38. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). Hariciye Nezareti Siyasi (HR.SYS.). No. 2813/1. Erişim 19 Nisan 2026. https://katalog. devletarsivleri.gov.tr.
39. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). Yıldız Perakende Arzuhal ve Jurnaller (Y..PRK.AZN.). No. 22/6. Erişim 19 Nisan 2026. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr.
40. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). İrade Meclis-i Mahsus (İ.MMS.). No. 6/245. Erişim 19 Nisan 2026. https://katalog. devletarsivleri.gov.tr.
41. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). Yıldız Esas Evrakı (Y.EE.). Dosya/Gömlek: 33-54. Erişim 17 Haziran 2026. https:// katalog.devletarsivleri.gov.tr.
42. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). Hatt-ı Hümayun Tasnifi (HAT) No2/50. Erişim 17 Haziran 2026. https://katalog. devletarsivleri.gov.tr.
43. T.C. Resmî Gazete. No. 28038 (27 Ağustos 2011) m. 17. Erişim 17 Haziran 2026. https://resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/08/20110827-1.htm
44. Tunç, Hasan. “Uluslararası Sözleşmelerde Azınlık Hakları Sorunu ve Türkiye”. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 8, (2) (2004).
45. Turan, Mustafa, ve Emel Demir Görür. “İngiltere’nin Anadolu Genel Konsolosu Charles William Wilson ile Erzurum Konsolosu Henry Trotter’ın Ermenilerle Meskûn Bölgelerin Islahına Yönelik Hazırladıkları Islahat Projeleri”. OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, (44) (Ocak 2018): 311-40.
46. Türkiye. 2762 sayılı Vakıflar Kanunu. Resmî Gazete, sy. 3027 (13 Haziran 1935). Erişim 17 Haziran. https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/3027.pdf.
47. Türkiye Büyük Millet Meclisi. “Vakıflar Kanunu Tasarısı Kabul Edildi”. TBMM Haber Portalı. 9 Kasım 2006. Erişim tarihi 17 Haziran 2026. https://www.tbmm. gov.tr/Haber/Detay?Id=99f23f3a-f9a2-40a9-8a6a-a22a4e9de7ae.
48. Uras, Esat. Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi. Belge Yayınları, 1976. Uslu, Dilara. “Ermeni̇ Meselesi̇ne Batidan Bakmak: Bi̇ri̇nci̇ Dünya Savaşi’nin Son Yilinda the Times Gazetesi̇’nde Ermeni̇ Meselesi̇”. Tarih Okulu Dergisi 2013, (15) (2012). https://doi.org/10.14225/Joh284.
49. Yeşil, Elif. “Modernleşmenin Eşiğinde: Osmanlı Ermenilerinde Eğitim ve Kültürün Dönüşümü”. BAYÜ Sosyal Bilimler Dergisi 8, (16) (2025): 29-55.
50. Zengin, Zeki Salih. “Tanzimat ve Sonrası Dönemde Osmanlı Toplumunda Gayrimüslimler ve Din Eğitimi”. Değerler Eğitimi Dergisi 6, (15) (2008): 139-70.