TÜRKİYE-ERMENİSTAN NORMALLEŞMESİNDE KİMLİK VE SÖYLEM: PAŞİNYAN DÖNEMİ ERMENİSTAN DIŞ POLİTİKASINDA DÜŞMANLIK KÜLTÜRÜNÜN DÖNÜŞÜMÜ VE SINIRLARI

Öz

Bu makale, Türkiye–Ermenistan normalleşme sürecini konstrüktivist bir çerçevede; kimlik, söylem ve düşmanlık kültürü ekseninde analiz etmektedir. Literatürde sıklıkla maddi güç dengeleri ve jeopolitik kısıtlar öne çıkarılmaktadır. Buna karşın mevcut çalışma, düşmanlık kalıplarının söylemsel repertuvarlar aracılığıyla nasıl yeniden inşa edildiğine ve hangi koşullarda dönüşebildiğine odaklanmaktadır. Makale, Nikol Paşinyan’ın “Tarihsel Ermenistan/Gerçek Ermenistan” ayrımını temel almaktadır. Bu ayrımın, Ermenistan’ın devlet kimliğini ve tehdit algısını Hobbesçu bir düşmanlık kültüründen Lockeçu bir rekabet/komşuluk ufkuna taşıma potansiyeli incelenmektedir. 2020–2025 dönemine ait siyasi söylemler, sembolik uygulamalar ve kurumsal hamleler temelinde yapılan analiz; (i) sınır tahayyülü, (ii) kurumsal yönelim ve (iii) “öteki”nin inşası boyutlarında Ermenistan tarafında önemli bir değişime işaret etmektedir. Erivan’ın Türkiye’yi “varoluşsal tehdit” olarak kurgulayan geleneksel söyleminde belirgin bir esneme gözlenmektedir. Bu doğrultuda Paşinyan yönetiminin, diaspora kaynaklı tarihsel öncelikler yerine devlet-merkezli pragmatik bir kimlik inşasına yöneldiği görülmektedir. Bununla birlikte diaspora ağlarının normatif direnci, iç siyasal meşruiyet krizleri ve Azerbaycan bağlantılı jeopolitik koşulluluklar, bu Lockeçu geçişin kurumsallaşması önünde belirleyici sınırlar çizmeye devam etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Anarşi kültürü
• Ermenistan
• Konstrüktivizm
• Nikol Paşinyan
• Türkiye.

IDENTITY AND DISCOURSE IN TÜRKİYE-ARMENIA NORMALIZATION: THE TRANSFORMATION OF THE CULTURE OF ENMITY AND ITS LIMITS IN ARMENIA’S FOREIGN POLICY UNDER PASHINYAN

Öz

This article analyzes the Turkey–Armenia normalization process through a constructivist framework, with a particular focus on identity, discourse, and the culture of enmity. While the existing literature often emphasizes material power balances and geopolitical constraints, this study instead examines how patterns of hostility are reconstructed through discursive repertoires and under what conditions they may be transformed. The article takes Nikol Pashinyan’s distinction between “Historical Armenia” and “Real Armenia” as its central analytical point of departure. It explores whether and to what extent this distinction can shift Armenia’s state identity and threat perception from a Hobbesian culture of enmity toward a Lockean framework of rivalry and neighborhood. Drawing on an analysis of political discourse, symbolic practices, and institutional moves between 2020 and 2025, the article identifies a significant transformation on the Armenian side across three dimensions: (i) territorial imagination, (ii) institutional orientation, and (iii) the construction of the “other.” Yerevan’s traditional discourse, which has long framed Turkey as an existential threat, shows a marked degree of softening. In this context, the Pashinyan administration appears to be moving toward a state-centered and pragmatic construction of identity, rather than one primarily shaped by diaspora-driven historical priorities. Nevertheless, the normative resistance of diaspora networks, crises of domestic political legitimacy, and the geopolitical constraints associated with Azerbaijan continue to impose significant limits on the institutionalization of this Lockean transition.

Anahtar Kelimeler

• Anarchy culture
• Armenia
• Constructivism
• Nikol Pashinyan
• Turkiye.

Kaynakça

1. Acharya, Amitav. “How Ideas Spread: Whose Norms Matter? Norm Localization and Institutional Change in Asian Regionalism.” International Organization 58, no. 2 (2004): 239–74. https://doi.org/10.1017/ S0020818304582024. Adler, Emanuel. “Constructivism in International Relations: Sources, Contributions, and Debates.” In Handbook of International Relations, edited by Walter Carlsnaes, Thomas Risse, and Beth A. Simmons. London: SAGE Publications, 2002. Adler, Emanuel and Vincent Pouliot. “International Practices.” International Theory 3, no. 1 (2011): 1–36. https://doi.org/10.1017/S175297191000031X.
2. Aras, Bülent and Pınar Akpınar. “The Relations between Turkey and the Caucasus.” Perceptions 16, no. 3 (2011): 53–68.
3. ARKA News Agency. “Calling Ararat the Highest Mountain in Armenia: Pashinyan Voices Possible Threats from Turkey.” arka.am, 22 Mayıs 2023. https://arka.am/en/news/politics/calling_ararat_the_highest_mountain_ in_armenia_pashinyan_voices_possible_threats_from_turkey/.
4. Armenpress. “Education Minister Dismisses ‘Absurd’ Controversies around Renaming History Subject in Schools.” Armenpress, 6 Şubat 2024. https:// armenpress.am/en/article/1129646.
5. Aslanlı, Araz. “Türkiye’nin Güney Kafkasya Politikası.” İçinde 2023’e Doğru Küresel ve Bölgesel Gelişmeler Karşısında Türk Dış Politikası, ed. Konur Alp Koçak. TASAV, 2020.
6. Ayaz Avan, Esengül. “Karabağ Meselesi ve Türkiye–Ermenistan İlişkilerine Etkisi.” Ermeni Araştırmaları, no. 78 (2025): 57–95. https://doi. org/10.36542/erma.1649526.
7. Aydıntaşbaş, Aslı and Richard Giragosian. Acts of Normality: The Potential for Turkey-Armenia Rapprochement. Policy Brief ECFR/439. European Council on Foreign Relations, 2022. https://ecfr.eu/publication/acts-ofnormality-the-potential-for-turkey-armenia-rapprochement/.
8. Boekle, Henning, Volker Rittberger and Wolfgang Wagner. “Norms and Foreign Policy: Constructivist Foreign Policy Theory.” Report No. 34a.

9. Center for International Relations/Peace and Conflict Studies, 1999. Buzan, Barry, Ole Wæver and Jaap de Wilde. Security: A New Framework for Analysis. Boulder, CO: Lynne Rienner Publishers, 1998.
10. Campbell, David. Writing Security: United States Foreign Policy and the Politics of Identity. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1992.
11. Checkel, Jeffrey T. “The Constructive Turn in International Relations Theory.” World Politics 50, no. 2 (1998): 324–48. https://doi.org/10.1017/ S0043887100008133.
12. CivilNet. “Armenia to Remove Image of Mt Ararat from Its BorderCrossing Stamps.” 15 Eylül 2025. CivilNet. https://www.civilnet.am/en/ news/974305/armenia-to-remove-image-of-mt-ararat-from-its-bordercrossing-stamps/.
13. Çoban Öztürk, Ebru. “Türkiye ve Ermenistan İlişkilerinde Çatışma Çözümü ve Uzlaşma Yaklaşımları, Yeni Öncelikler ve Çatışmanın Yönetilmesi.” Ermeni Araştırmaları, no. 73 (2023): 53–69.
14. Demir, Ayşenur. “ABD’de Bulunan Ermeni Diasporasının Türkiye’ye Karşı Yürüttüğü Faaliyetler (1880–2024).” Uluslararası Beşeri Bilimler ve Eğitim Dergisi 11, no. 25 (2025): 355–69. https://doi.org/10.59304/ ijhe.1724640.
15. Demirtaş, Birgül. “İnşacılık.” İçinde Uluslararası İlişkilere Giriş: Tarih, Teori, Kavram ve Konular, 10. baskı, ed. Şaban Kardaş ve Ali Balcı. Küre Yayınları, 2020.
16. Deveci Bozkuş, Yıldız. “Ermenistan.” İçinde 21. Yüzyılda Kafkasya, editör Serdar Oğuzhan Çaycıoğlu, 65–96. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2022.
17. Deveci Bozkuş, Yıldız. “Karabağ Savaşı Sonrası Türkiye-AzerbaycanErmenistan İlişkileri.” Journal of Balkan and Black Sea Studies 5, no. 8 (2022): 127–54. https://izlik.org/JA54CE22HR.
18. Ertem, Helin Sarı. 2012. “Kimlik ve Güvenlik İlişkisine Konstrüktivist Bir Yaklaşım: “Kimliğin Güvenliği” ve ‘Güvenliğin Kimliği’”. Güvenlik Stratejileri Dergisi 8 (16): 177-237. https://izlik.org/JA64HZ25XG.
19. Fierke, K. M. Critical Approaches to International Security. 2nd ed. Cambridge: Polity Press, 2015.
20. Finnemore, Martha, and Kathryn Sikkink. “International Norm Dynamics and Political Change.” International Organization 52, no. 4 (1998): 887–917. http://www.jstor.org/stable/2601361.
21. Flockhart, Trine. “İnşacılık ve Dış Politika.” İçinde Dış Politika: Teoriler, Aktörler, Örnek Olaylar, çev. Nasuh Uslu, ed. Amelia Hadfield, Tim Dunne ve Steve Smith. İstanbul: Uluslararası İlişkiler Kütüphanesi, 2016.
22. Gamaghelyan, Philip. “Fluid Narratives, Evolving Discourses: ArmenianTurkish Dialogue in a Changing Political Context.” In Education and the Politics of Memory in Russia and Eastern Europe: Infested with History, edited by Sergey Rumyantsev, 272–88. Oxon: Routledge, 2025.
23. Griffiths, Martin, Terry O’Callaghan, and Steven C. Roach. International Relations: The Key Concepts. 2nd ed. London: Routledge, 2008.
24. Guzzini, Stefano. “A Reconstruction of Constructivism in International Relations.” European Journal of International Relations 6, no. 2 (2000): 147–82.
25. Hobson, John M. The State and International Relations. Cambridge: Cambridge University Press, 2000.
26. Içduygu, Ahmet, Irena Grigoryan, and Gülşen Dogan. “Armenia and Türkiye between Conflict and Cooperation: Explaining (with) Disaster Diplomacy.”
27. Disasters 49, no. 2 (2025): e12674. https://doi.org/10.1111/disa.12674. İşyar, Ömer Göksel. Türk Dış Politikası. Bursa: Dora, 2017.
28. Karaatlı, Bülent. “Türkiye-Ermenistan İlişkileri (1991–2019).” İçinde Ermenistan Dış Politikası (1991–2019), ed. Esma Özdaşlı ve Hatem Cabbarlı. Nobel, 2020.
29. Kaymaz Mert, Melek. “Türkiye ve Ermenistan İlişkilerinin AB ve ABD Açısından Önemi: 90’lı Yıllar Açısından Bir Değerlendirme.” Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi 13, no. 1 (2021): 64–86.
30. Keyman, E. Fuat. “Kimlik ve Demokrasi.” İçinde Devlet ve Ötesi: Uluslararası İlişkilerde Temel Kavramlar, 8. baskı, ed. Atila Eralp. İstanbul: İletişim, 2014.
31. Kılınç Hatipoğlu, Fatma. “Ermeni Diasporası İrrasyonel Milliyetçiliğinin Ermenistan’a Yansımaları.” Tezkire, no. 83 (2023): 221–36.
32. Küçük, Mustafa. “Uluslararası İlişkilerde Sosyal İnşacılık.” İçinde Uluslararası İlişkiler Teorileri, ed. Ramazan Gözen. İletişim, 2014.
33. Lütem, Ömer Engin. “Türkiye-Ermenistan İlişkilerinin Güncel Durumu.” Ermeni Araştırmaları, no. 50 (2015): 231–373.
34. March, James G., and Johan P. Olsen. “The Institutional Dynamics of International Political Orders.” International Organization 52, no. 4 (1998): 943–69. https://doi.org/10.1162/002081898550699.
35. Mikhelidze, Nona. The Turkish-Armenian Rapprochement at the Deadlock. Documenti IAI 10|05. Istituto Affari Internazionali, 2010. https://www.iai. it/en/publications/c04/turkish-armenian-rapprochement-deadlock.
36. Mitzen, Jennifer. “Ontological Security in World Politics: State Identity and the Security Dilemma.” European Journal of International Relations 12 no. 3 (2006): 341–370. https://doi.org/10.1177/1354066106067346.
37. Nia, Mahdi Mohammad. “Discourse and Identity in Iran’s Foreign Policy.” Iranian Review of Foreign Affairs 3, no. 3 (2012): 29–64.
38. Onuf, Nicholas. “Constructivism: A User’s Manual.” In International Relations in a Constructed World, edited by Vendulka Kubálková, Nicholas Onuf, and Paul Kowert. London: Routledge, 2015.
39. Özer, Çağlar. “Türkiye-Ermenistan İlişkilerinde Normalleşme Süreci: Tarihsel Arka Plan ve Güncel Gelişmeler.” Genç Mütefekkirler Dergisi 6, no. 3 (2025): 732–72. https://doi.org/10.5281/zenodo.17141360.
40. Özdal, Barış ve Meşdi İsmayilov. “Sosyal Teori Bağlamında Ermeni Milliyetçiliğinin Tarih ve Coğrafya Retoriği.” Ermeni Araştırmaları, no. 61 (2018): 31–70. https://izlik.org/JA24WU72KZ.
41. Papazian, Hrag. “Turkey and ‘Turks’ in Postwar Armenia: Anxieties, Meanings, and Politics After the 2020 Karabakh War.” Ethnopolitics 23, no. 3 (2024): 317–38. https://doi.org/10.1080/17449057.2023.2176587.
42. Pashinyan, Nikol. “Prime Minister Nikol Pashinyan’s Interview to the ‘Security Environment’ Program of the Public Radio of Armenia.” 1 April 2024.https://www.primeminister.am/en/interviews-and-press-conferences/ item/2024/02/01/Nikol-Pashinyan-Interview-Armradio/.
43. Pashinyan, Nikol. “Prime Minister Nikol Pashinyan’s Message on the Occasion of the 109th Anniversary of the Armenian Genocide.” The Prime Minister of the Republic of Armenia, 24 April 2024. https://www.primeminister.am/ en/statements-and-messages/item/2024/04/24/Nikol-Pashinyan-April-24/.
44. Pashinyan, Nikol. “The Ideology of the Real Armenia: The Statement of the Prime Minister in Address to the Nation.” The Office to the Prime Minister of the Republic of Armenia, 19 February 2025. https://www.primeminister. am/en/statements-and-messages/item/2025/02/19/Nikol-PashinyanSpeech/.
45. Reus-Smit, Christian. “Konstrüktivizm.” İçinde Uluslararası İlişkiler Teorileri, çev. Ali Aslan ve Muhammed Ali Ağcan, ed. Scott Burchill, Andrew Linklater, Richard Devetak, Jack Donnelly, Terry Nardin, Christian Reus-Smit ve Jacqui True. İstanbul: Küre Yayınları, 2012.
46. Roskin, Michael G., ve Nicholas O. Berry. Uluslararası İlişkiler: Uİ’nin Yeni Dünyası. Çev. Özlem Şimşek. Ankara: Adres Yayınları, 2014.
47. Ruggie, John G. “What Makes the World Hang Together? Neo-Utilitarianism and the Social Constructivist Challenge.” International Organization 52, no. 4 (1998): 855–85. https://doi.org/10.1162/002081898550770.
48. Rumelili, Bahar. “İnşacılık/Konstrüktivizm.” İçinde Küresel Siyasete Giriş: Uluslararası İlişkilerde Kavramlar, Teoriler, Süreçler, ed. Evren Balta. İstanbul: İletişim, 2014.
49. Salt, Jeremy. “‘Real Armenia’ or ‘Historic Armenia’?” Review of Armenian Studies, no. 51 (2025): 75–83. https://izlik.org/JA36MN24NB. Sarıkaya, Yalçın. “Giriş.” İçinde 2023’e Doğru Küresel ve Bölgesel Gelişmeler Karşısında Türk Dış Politikası. TASAV, 2020.
50. Schlag, Gabi. “Imaging Security: A Visual Methodology for Security Studies.” In Transformations of Security Studies: Dialogues, Diversity and Discipline, edited by Gabi Schlag, Julian Junk, and Christopher Daase. London: Routledge, 2016.
51. T.C. Dışişleri Bakanlığı. “Türkiye-Ermenistan Siyasi İlişkileri.” Erişim 16 Aralık 2025. https://www.mfa.gov.tr/turkiye-ermenistan-siyasi-iliskileri. tr.mfa.
52. Tadevosyan, Margarita. “Toward Functional Coexistence in Armenia-Turkey Relations: A Critical Analysis of the Normalization Process.” In Functional Coexistence in Socio-Political Conflict: Enabling Social Change Across Decades, edited by Tatsushi Arai and Margarita Tadevosyan. London: Routledge, 2025.
53. Ter-Matevosyan, Vahram. “Deadlocked in History and Geopolitics: Revisiting Armenia–Turkey Relations.” Digest of Middle East Studies 30 (2021): 155–69. https://doi.org/10.1111/dome.12242.
54. Tuncel, Turgut Kerem. “Türkiye-Ermenistan İlişkileri: ‘Gerçek Ermenistan’ ‘Tarihsel Ermenistan’a Galip Gelebilecek mi?’” Fikir Turu, 25 Haziran 2025. https://fikirturu.com/jeo-politika/turkiye-ermenistan-iliskileri-gercek/.
55. Wendt, Alexander. “Anarchy Is What States Make of It: The Social Construction of Power Politics.” International Organization 46, no. 2 (1992): 391–425. https://doi.org/10.1017/S0020818300027764.
56. Wendt, Alexander. Uluslararası Siyasetin Sosyal Teorisi. 3. baskı. Çev. Suna Gülfen Ihlamur Öner ve Helin Sarı Ertem. İstanbul: Küre Yayınları, 2021.
57. Yıldırım, Yasin ve Perihan Gözüm. “Türk–Ermeni İlişkilerinin Normalleşmesine Dair Bir Güncel Durum Analizi: Şartlar, Fırsatlar ve Engeller.” Artvin Çoruh Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi 10 (Kafkasya Araştırmaları Özel Sayısı) (2024): 92–114. https://doi. org/10.22466/acusbd.1515335.
58. Zenginkuzucu, Dikran M., ve Sait Yılmaz. “Türkiye–Ermenistan İlişkilerinin İyileşmesinde Ekonomik Potansiyeller.” Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi 16, no. 31 (2024): 493–510. https://doi.org/10.38155/ksbd.1470432.