Ermeni Milliyetçiliğinin Siyasallaşmasında Ermeni Muallimlerinin Faaliyet ve Rolleri

Öz

1878 yılından itibaren Ermeni meselesinin uluslararası politik arenaya dâhil edilmesi, Ermeni cemaatinin Osmanlı idaresinden ayrılma ve bağımsız bir devlet kurma faaliyetlerini yoğunlaştırmıştır. Batılı devletlerin verdiği destekle birlikte Ermeniler, milliyetçi eylemlerini eğitim kurumlarının da dâhil olduğu geniş bir sahada icra etmeye başlamışlardır. Fikirden fiile geçerek zamanla isyana dönüşecek bu eylemlerin genişleyip yayılmasındaki baş aktörlerden biri muallimler olmuştur. Ermeni mekteplerinde görev yapan gerek yerli gerekse yabancı muallimler, özellikle mekteplerde okuttukları zararlı ve yasaklı yayınlarla, Ermeniler arasında ulus bilincinin meydana gelmesinde önemli rol üstlenmişlerdir. Osmanlı idaresi mekteplerde bu türden yayınları okutan eğitimcileri hedef alan caydırıcı ve sert cezai tedbirler uygulayarak, Ermeni muallimleri denetim altına almaya çabalamıştır. Meslekten ihraç edilen muallimler üzerinde sıkı bir takibat ve gözetim uygulamıştır. Buna rağmen, 19. yüzyılın sonlarında Anadolu’da Ermeni isyanlarının çıkmaya başladığı bir süreçte, Ermeni muallimlerin önceki yıllara nazaran daha yoğun bir biçimde çeşitli suç hadiselerine karıştıkları arşiv belgelerinden anlaşılmaktadır. Dolayısıyla Osmanlı idaresinin haklarında uygulamaya çalıştığı müdahale ve takibat, muallimlerin, Ermeni olaylarının faal bir üyesi olma misyonlarını değiştirememiştir.

Anahtar Kelimeler

• Ermeniler,Ermeni mektepleri,Ermeni muallimleri,Osmanlı Devleti,Zararlı yayınlar

Kaynakça

1. Arşiv Belgeleri
2. BOA, A. MKT. MHM., 635/5; 637/23; 701/27; 748/18.
3. BOA, BEO, 151/11265; 313/23415.
4. BOA, DH. EUM. 2. Şube, 4/80
5. BOA, DH. EUM. 5. Şube, 26/23
6. BOA, DH. EUM. EMN., 109/24
7. BOA, DH. MKT., 1403/91: 1416/54; 1424/32; 1659/51; 1729/95; 1809/123; 1823/109; 1831/52; 1881/88; 1908/97; 1961/100.
8. BOA, DH. ŞFR., 43/101; 63/27.

9. BOA, HR. SYS., 2875/6;
10. BOA, MF. MKT., 163/60
11. BOA, Y. PRK. TNF., 3/56
12. BOA, Y. PRK. UM., 19/53; 24/119; 25/66.
13. BOA, ZB., 23/116; 46/114; 338/121; 617/121.
14. Yayımlanmış Belgeler
15. Hüseyin Nâzım Paşa, Ermeni Olayları Tarihi 1. Haz. N. Aktaş-M. Oğuz-M. Küçük. Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayınları, 1998.
16. Araştırma Eserleri ve Makaleler
17. Akyüz, Yahya. Türk Eğitim Tarihi M.Ö. 1000-M.S. 2013. Ankara: Pegem Akademi, 2013.
18. Deringil, Selim. İktidarın Sembolleri ve İdeoloji II. Abdülhamid Dönemi (1876-1909). Çev. Gül Çağalı Güven. İstanbul: Doğan Kitap, 2014.
19. Ergin, Osman. Türkiye Maarif Tarihi 1-2. İstanbul: Eser Matbaası, 1977.
20. Gazigiray, A. Alper. Osmanlılardan Günümüze Kadar Vesikalarla Ermeni Terörünün Kaynakları. İstanbul: Gözen Kitabevi, 1982.
21. General Mayewski, Ermeniler’in Yaptıkları Katliamlar, çev. Azmi Süslü. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1986.
22. Halaçoğlu, Ahmet. “XIX. Yüzyıl Sonlarında Osmanlı Devleti’nde Yaşayan Ermenilerin Evlerinde Ermeni Milliyetçiliği Hakkında Ele Geçirilen Dokümanlar ve Bunun Ermeni Milliyetçiliğinin Yayılmasındaki Etkileri.” Hoşgörüden Yol Ayrımına Ermeniler 1. Kayseri, 2009: 129-152.
23. Haydaroğlu, İlknur Polat. Osmanlı İmparatorluğu’nda Yabancı Okullar. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1990.
24. Kili, Suna - Şeref Gözübüyük, Türk Anayasa Metinleri (Sened-i İttifaktan Günümüze). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2000.
25. Koçak, Cemil. “Tanzimat’tan Sonra Özel ve Yabancı Okullar”, Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi 2. İstanbul, İletişim Yayınları, 1985, 485-494.
26. Kodaman, Bayram. Abdülhamid Devri Eğitim Sistemi. Ankara: TTK Yayınları, 1999.
27. Kuzucu, Kemalettin. “Sivas’ta Ermeni Hareketleri ve Yerel Yönetimin Uygulamaları (1880-1900)”, Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri 1. Ankara, 2003: 517-528.
28. Mutlu, Şamil. Osmanlı Devleti’nde Misyoner Okulları. İstanbul: Gökkubbe Yayınevi, 2005.
29. Müezzinoğlu, Ersin. “Ermeni Azınlık Okullarının Ermeni Milliyetçiliğinin Doğuşundaki Rolü.” Hoşgörüden Yol Ayrımına Ermeniler 2. Kayseri, 2009: 87-110.
30. Öntuğ, Mustafa Murat. “Osmanlı Devleti’nin Ermeni Mektepleri Üzerindeki Denetimi.” Hoşgörü Toplumunda Ermeniler 3. Kayseri, 2007: 311-328.
31. Öntuğ, Mustafa Murat. “Ermeni Mektepleri ve Ulusal Kimlik Oluşumu.” Hoşgörüden Yol Ayrımına Ermeniler 3. Kayseri, 2009: 263-288.
32. Somel, Selçuk Akşin. “Osmanlı Ermenilerinde Kültür Modernleşmesi, Cemaat Okulları ve Abdülhamid Rejimi.” Tarih ve Toplum Yeni Yaklaşımlar, Sayı: 5 (Bahar 2007): 71-92.
33. Somel, Selçuk Akşin. Osmanlı’da Eğitimin Modernleşmesi (1839-1908) İslâmlaşma, Otokrasi ve Disiplin. İstanbul: İletişim Yayınları, 2015.
34. Taşdemirci, Ersoy. “Türk Eğitim Tarihinde Azınlık Okulları ve Yabancı Okullar.” Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Sayı: 10 (Kayseri 2001): 13-30.
35. Tekeli, İlhan - Selim İlkin. Osmanlı İmparatorluğu’nda Eğitim ve Bilgi Üretim Sisteminin Oluşumu ve Dönüşümü. Ankara: TTK Yayınları, 1993.
36. Tozlu, Necmettin. Kültür ve Eğitim Tarihimizde Yabancı Okullar. Ankara: Akçağ Yayınları, 1991.
37. Vahapoğlu, M. Hidayet. Osmanlı’dan Günümüze Azınlık ve Yabancı Okulları (Yönetimleri Açısından). Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, 1990.