The Birth of The Individual Between Ideal And Reality and The Pioneering Generations of The Republic

Öz

The upbringing of the Republic’s first generations has long been viewed as a key element in shaping state–society relations and the cultural foundations of modern Turkey. This period operated almost like a social laboratory: the state sought to redefine the individual and to deliberately cultivate “pioneer generations” who would carry the new project of social transformation. For the early Republican leaders, the basic unit of this transformation was the “modern and rational individual with a strong sense of citizenship.” This meant moving away from the Ottoman system, which was centered on subjects, toward a model that emphasized individual responsibility—guided by scientific reasoning and secular principles, grounded in a national identity, and capable of acting productively and confidently in public life. In this sense, the individual was reshaped not only in legal terms but also morally, culturally, and intellectually. Education was placed at the heart of this new vision of personhood. The curriculum of the Republic’s modern schools sought to promote scientific thinking and to cultivate an awareness of national history and language. Courses such as biology, geography, and civics were used intentionally to foster a modern worldview among students. The early Republic’s approach to forming this new individual sometimes carried an emancipatory tone, while at other times it relied more heavily on discipline and guidance. The state aimed not only to establish a new political order but also to create the kind of human being who could sustain it—through a broad cultural and institutional program. Shaped by education policies, cultural institutions, and similar mechanisms, these first generations eventually came to represent what is often described as the Republic’s “pioneer class of modernization.” This article explores the cultural politics of the early Republican years in constructing the individual as a bearer of civic identity.

Anahtar Kelimeler

• Nation building
• citizen identity
• individual
• culture
• politics

İdeal ile Gerçek Arasında Bireyin Doğuşu ve Cumhuriyet'in Öncü Kuşakları

Öz

Cumhuriyet’in ilk kuşaklarının yetişme süreçleri, modern Türkiye’nin devlet-toplum ilişkilerini ve kültürel formasyonunu inşa için en kritik konulardan biri olarak kabul edilmiştir. Bu dönem, bireyin devlet tarafından yeniden tanımlandığı, toplumsal dönüşümü taşıyacak “öncü kuşakların” bilinçli biçimde üretildiği bir laboratuvar niteliği taşır. Erken Cumhuriyet kadroları, toplumu dönüştürmenin temel birimini “modern, rasyonel ve yurttaşlık bilinci yüksek birey” olarak tanımladı. Bu, Osmanlı’nın tebaa merkezli düzeninin yerine, toplumun değil, bireyin sorumluluğuna dayalı, bilimsel aklı ve laikliği rehber alan, ulus-devlet kimliğiyle donatılmış, kamusal alanda etkin, üretken bir insan tipinin inşası demekti. Dolayısıyla birey, yalnızca hukuki olarak değil ahlaki, kültürel ve zihniyet düzeyinde de yeniden kurgulandı. Yeni bireyin yetiştirilmesinde eğitim reformu merkeziydi. Cumhuriyetin modern eğitim kurumlarında eğitimin içeriği bilimsel düşünceyi yerleştirmek, ulusal tarih ve dil bilinci kazandırmayı hedefliyordu. Biyoloji, coğrafya, yurttaşlık bilgisi gibi dersler, bireyde modern dünya görüşü oluşturmak için araçsallaştırıldı. Erken Cumhuriyet’in birey inşası bazen özgürleşme perspektifiyle, bazen de disiplin ve yönlendirme ağırlıklı biçimde gerçekleştirilmişti. Devlet, yalnızca yeni bir rejim kurmak değil, bu rejimi taşıyacak yeni bir insan tipini de yaratmak için kapsamlı, kültürel ve kurumsal bir program yürüttü. Eğitim politikaları, kültürel kurumlar, gibi araçlar üzerinden biçimlenen bu süreç, rejimin öncü kuşaklarını Türkiye tarihinin en belirleyici “öncü modernleşme sınıfı” haline getirdi. Bu makalede yurttaş kimliğiyle örülü bireyin inşasında Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki kültürel siyaset ele alınacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Ulus inşası
• yurttaş kimliği
• birey
• kültür
• siyaset

Kaynakça

1. Ahmad, F. (1993). The making of modern Turkey. Routledge press. https://doi.org/10.4324/9780203418048.
2. Akagündüz, S. Y. (2017). Cumhuriyet’in ilk yıllarından günümüze ders kitaplarında ahlak eğitimi, Cumhuriyet tarihi araştırmaları dergisi, (26), s.149-180.
3. Akagündüz, S. Y. (2020). Cumhuriyet’in ilk yıllarında yurttaşlık eğitimi: Cumhuriyet çocuklarına malûmât-ı vataniye ders kitabı örneği. Turkish history education journal, (9/1), s. 109-131. https://doi.org/10.17497/tuhed.653698
4. Akalın, Ş. H. (2002). Atatürk döneminde Türkçe ve Türk Dil Kurumu. Türk dili, 84(607), s. 1–58.
5. Akı, N. (2017). Yakup Kadri Karaosmanoğlu: İnsan-Eser-Fikir-Üslup. İletişim yayınları.
6. Aksan, V. (1997). Savaşta ve barışta bir Osmanlı devlet adamı Ahmet Resmi Efendi (1700-1783) (Ö. Arıkan, Çev.). Tarih vakfı yurt yayınları.
7. Alabaş, R. (2018). Cumhuriyet’in ilk yıllarında ilk mekteplerde insani ve toplumsal değerler eğitimi: Resimli, Yeni Musâhabât-ı Ahlâkiye ve Medeniye ders kitabı örneği. Çağdaş Türkiye tarihi araştırmaları dergisi, XVIII(36), s. 55–87.
8. Alkan, M. Ö. (2004). İmparatorluk’tan Cumhuriyet’e modernleşme ve ulusçuluk sürecinde eğitim. In K. H. Karpat (Der.), Osmanlı Geçmişi ve Bugünün Türkiye’si (s. 73–242). İstanbul Bilgi Üniversitesi yayınları. Altuntaş, U. (2005). Tanzimat dönemi Osmanlı siyaset düşüncesinin “modern istikameti”: Bir siyaset düşünürü olarak Namık Kemal (Yayımlanmamış doktora tezi). İstanbul Üniversitesi.

9. Anderson, B. (2006). Imagined communities: Reflections on the origin and spread of nationalism. Verso press.
10. Arai, M. (1991). Tanzimat’tan sonra Batı’ya gönderilen Türk öğrencileri ve bunlar üzerinde yapılacak araştırmaların önemi. Tanzimat’ın 150. yıldönümü uluslararası sempozyumu: bildiriler (281–285). Ankara. Aslan, C. (2016). Cumhuriyet’in erken döneminde yurt dışına eğitim bilimleri alanından öğrenci gönderilmesi (1923-1940). Turkish studies: International periodical for the languages, literature and history of Turkish or Turkic, 11(3), s. 201–220. https://doi.org/10.7827/turkishstudies.9135
11. Berkes, N. (1959). Turkish nationalism and western civilization: Selected essays of Ziya Gökalp. Columbia University press.
12. Berkes, N. (1984). Teokrasi ve laiklik. Adam yayınları.
13. Beydilli, K. (1999). Şehzâde elçisi Safiyesultanzâde İshâk Bey. İslâm araştırmaları dergisi, (3), s. 73–81.
14. Beydilli, K. (2004). Müteferrika ve Osmanlı matbaası, 18. yüzyılda İstanbul’da kitabiyat. Toplumsal tarih, 128, s. 44–52.
15. Birinci Türk Neşriyat Kongresi: Raporlar, teklifler, müzakere zabıtları (2. basım). (1997). Edebiyatçılar Derneği yayınları.
16. Bora, T. (2021). Hasan Âli Yücel. İletişim yayınları.
17. Bora, T. (2022). Yakup Kadri’nin Batı görüşü: Garp medeniyeti ve “şuursuz garpperestlik”. In Y. Çakmak & Ö. Dikmen (Eds.), Huzursuz Bir Ruhun Panoraması: Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun edebiyat ve düşünce dünyası (pp. 17–42). İletişim yayınları.
18. Caymaz, B. (2008). Türkiye’de vatandaşlık resmî ideoloji ve yansımaları. İstanbul Bilgi Üniversitesi yayınları.
19. Cezar, M. (1981). Güzel sanatlarda gelişme ve kitlelere yayılmasında laikliğin yeri. Uluslararası Atatürk Konferansı: Bildiriler. (6–14). İstanbul.
20. Cezar, M. (1983). Güzel Sanatlar Akademisi’nden 100. yılda Mimar Sinan Üniversitesi’ne. Güzel Sanatlar Eğitiminde 100 Yıl. (5–84). İstanbul.
21. Copeaux, E. (1998). Türk tarih tezinden Türk İslam sentezine (A. Berktay, Çev.). Tarih Vakfı yurt yayınları.
22. Çıkar, M. (1997). Hasan Âli Yücel ve Türk kültür reformu. Türkiye İş Bankası kültür yayınları.
23. Çoker, F. (1983). Türk Tarih Kurumu: Kuruluş amacı ve çalışmaları. Türk Tarih Kurumu yayınları.
24. Daver, B. (1955). Türkiye Cumhuriyeti’nde laiklik. Siyasal Bilgiler Fakültesi yayınları.
25. De Amicis, E. (2021). İstanbul (B. Akyavaş, Çev.). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
26. Duverdier, G. (1992). İlk Türk basımevinin kuruluşunda iki kültür elçisi: Savary de Bréves ile İbrahim Müteferrika (T. Acaroğlu, Çev.). Belleten, 56(215), s. 275–306. https://doi.org/10.37879/belleten.1992.275
27. Erkek, M. S. (2015). II. Meşrutiyet döneminde Avrupa’ya gönderilen Osmanlı talebeleri. In XVI. Türk Tarih Kongresi: 20–24 Eylül 2010, Ankara (Cilt 4, ss. 761–781). Türk Tarih Kurumu yayınları.
28. Ersanlı, B. (1996). İktidar ve tarih Türkiye’de resmî tarih tezinin oluşumu 1929-1937. Afa yayınları.
29. Fortna, B. C. (2013). Geç Osmanlı ve erken Cumhuriyet dönemlerinde okumayı öğrenmek (M. Beşikçi, Çev.). Koç Üniversitesi yayınları.
30. Gelvin, J. L. (2011). The modern middle east: A history, Oxford University press.
31. Genç, R. (2005). Türkiye’yi laikleştiren yasalar: 3 Mart 1924 tarihli Meclis müzakereleri ve kararları. Atatürk Araştırma Merkezi yayınları.
32. Gençoğlu, M. (2008). Osmanlı Devleti’nce Batı’ya eğitim amacıyla gönderilenler – bir grup biyografisi araştırması (Yayımlanmamış doktora tezi). Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
33. Gençoğlu, M. (2015). Sultan II. Abdülhamid’in yurtdışı eğitim politikası. Kırıkkale Üniversitesi sosyal bilimler dergisi, 4(2), s. 33–73.
34. Gündüz, M. (2008). Son dönem Osmanlı aydınlarının yeni birey ve toplum oluşturma düşünceleri. Erdem, Atatürk Kültür Merkezi Dergisi, 18(51), s. 137–170. DOI: 10.32704/erdem.2008.51.137
35. Gökberk, M. (1983). Aydınlanma felsefesi, devrimler ve Atatürk”, çağdaş düşünce ışığında Atatürk, (292-302). Eczacıbaşı yayınları.
36. Gündüz, M. (2008). Son dönem Osmanlı aydınlarının yeni birey ve toplum oluşturma düşünceleri. Erdem, Atatürk Kültür Merkezi Dergisi, 18(51), s. 137–170. https://doi.org/10.32704/erdem.2008.51.137
37. Güner, K. (2014). Modern Türk Sanatının Doğuşu Konstrüktivist Türkiye Cumhuriyeti’nde Kültür ve İdeoloji, Kaynak yayınları.
38. Güran, T. (2011). Osmanlı Devleti’nin ilk istatistik yıllığı, 1897. Devlet İstatistik Enstitüsü yayınları.
39. Gürçağlar, Ş. T. (2018). Türkiye’de çevirinin politikası ve poetikası 1923-1960 (T. Demirel, Çev.). Türkiye İş Bankası yayınları.
40. Hacıibrahimoğlu, I. Ç. (2012). Cumhuriyet ve hümanizma algısı. Türkiye İş Bankası yayınları.
41. Hanioğlu, M. Ş. (1981). Bir siyasal düşünür olarak doktor Abdullah Cevdet ve dönemi. Üçdal Neşriyat.
42. Hanioğlu, M. Ş. (1985). Batıcılık. In Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi (Cilt 5, ss. 1382–1388). İletişim yayınları.
43. Hanioğlu, M. Ş. (1992). Batılılaşma. In Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 5, ss. 148–152). Türkiye Diyanet Vakfı yayınları.
44. Heyworth Dunne, J. (1939). Rifāʿah Badawī Rāfiʿ al Ṭaḥtāwī: The Egyptian revivalist. Bulletin of the school of oriental and African studies, 9(4), s. 961–967. https://doi.org/10.1017/S0041977X00135074
45. Heyworth Dunne, J. (1940). Rifāʿah badawī rāfiʿ al Ṭaḥtāwī: The Egyptian revivalist. Bulletin of the school of oriental and African studies, 10(2), 399–415. https://doi.org/10.1017/S0041977X00087590
46. Hobsbawm, E. (1999). İmparatorluk Çağı: 1875 1914 (V. Aslan, Çev.). Dost Kitabevi yayınları.
47. Hourani, A. (1962). Arabic thought in the liberal age: 1798-1939. Oxford University press.
48. Işıktaş, B. (2018). Peygamber'in dâhi torunu: Şerif Muhiddin Targan, modernleşme, bireyselleşme, virtüozite, İstanbul Bilgi Üniversitesi yayınları.
49. Işın, E. (1985). Osmanlı modernleşmesi ve pozitivizm. In M. Belge (Ed.), Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi (Cilt 2, ss. 352–362). İletişim yayınları.
50. İğdemir, U. (1973). Cumhuriyetin 50. yılında Türk Tarih Kurumu. Türk Tarih Kurumu yayınları.
51. İnan, R. (2016). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e gençlik süreli yayınları. Uluslararası sosyal araştırmalar dergisi, 9(43), s. 310–325.
52. Jaschke, G. (1972). Yeni Türkiye’de İslâmlık (H. Örs, Çev.). Bilgi yayınevi.
53. Kabakçı, E. (2008). Pozitivizmin Türkiye’ye girişi ve Türk sosyolojine etkisi. Türkiye araştırmaları literatür dergisi, 6(11), s. 41–60.
54. Kansu, A. (2017). 1908 devrimi. İletişim yayınları.
55. Kara, İ. (2003). Din ile modernleşme arasında çağdaş Türk düşüncesinin meseleleri. Dergâh yayınları.
56. Kara, M. (1998). Doğumunun 100. yılında Mevlevî bir maarif vekili: Hasan Âli Yücel. Dergâh, 100, s. 26–32. Kayalı, K. (1997). Bir Türk aydınının trajik portresi. Tarih ve Toplum, 28(166), s. 13–18.
57. Kaygana, M., & Yapıcı, M. (2010). İdeolojik bireylerin yetiştirilmesinde tiyatronun rolü. Turkish studies: International periodical for the languages, literature and history of Turkish or Turkic, 5(2), s. 373–602.
58. Lewis, B. (1982). The muslim discovery of Europe. Phoenix press.
59. Lewis, B. (1991). Watan. Journal of Contemporary History, 26(3/4), s. 523–533
60. Mardin, Ş. (1962). The genesis of young Ottoman thought: A study in the modernization of Turkish political ıdeas, Princeton University press.
61. Mardin, Ş. (1964). Jön Türklerin siyasi fikirleri 1895-1908. Türkiye İş Bankası yayınları.
62. Mardin, Ş. (1992). İdeoloji. İletişim yayınları.
63. Mehmed Kâmil. (2015). Melceü’t Tabbâhîn: Aşçıların sığınağı (G. Kut & T. Kut, Haz.). Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
64. Menchinger, E. L. (2022). İlk modern Osmanlı: Ahmet Vâsıf’ın fikrî gelişimi (N. Elhüseyni, Çev.). Yapı Kredi yayınları.
65. Mert, N. (1994). Laiklik tartışmalarına kavramsal bir bakış. Bağlam yayınları.
66. Muslihiddin Adil. (1926). Cumhuriyet çocuklarına malûmât-ı vataniyye. Orhaniyye matbaası.
67. Neumann, C. K. (1999). Araç tarih amaç Tanzimat: Tarih-i Cevdet’in siyasi anlamı (M. Arun, Çev.). Tarih Vakfı Yurt yayınları.
68. Okay, O. (1994). Batı medeniyeti karşısında Ahmet Mithat Efendi. Millî Eğitim Bakanlığı yayınları.
69. Oktay, C. (2017). Âlem i medeniyetin terakkiyat ı hazırası. In Siyasi Kültür Okumaları (pp. 51–60). İstanbul Bilgi Üniversitesi yayınları.
70. Ortaylı, İ. (2005). İmparatorluğun en uzun yüzyılı. Alkım yayınları.
71. Ortaylı, İ. (2012). Yakın tarihin gerçekleri. Timaş yayınları.
72. Ozankaya, Ö. (2019). Türkiye’de laiklik. Cem yayınları.
73. Ölmez, A. (2020). Batı’yı anlatan ilk Osmanlı metinlerinde “Batı bilgisi”nin yorumlanışı. Osmanlı medeniyeti araştırmaları dergisi, (6/11), s. 178–179.
74. Özbudun, E. (1981). The nature of the Kemalist political regime. In A. Kazancıgil & E. Özbudun (Eds.), Atatürk: Founder of a modern state (pp. 79–102). C. Hurst & Company.
75. Özen, S. B. (2019). Erken Cumhuriyet dönemi çocuk yayınlarında çocuklara yönelik adab-ı muaşeret, görgü ve nezaket kuralları. Cumhuriyet tarihi araştırmaları dergisi, (29), s. 59–86.
76. Özerdim, S. N. (1973). Atatürk’ün Devrim İçin Söyledikleri Atatürk ve devrim. Halkevleri yayınları.
77. Özman, A. (2002). Hasan Âli Yücel. In U. Kocabaşoğlu (Ed.), Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce: Modernleşme ve Batıcılık (pp. 358–363). İletişim yayınları.
78. Öztan, G. G. (2019). Türkiye'de Çocukluğun Politik İnşası. İstanbul Bilgi Üniversitesi yayınları.
79. Pekin, A. K. (2010). Emin Barın çizgiden dışarı. Boyut yayınları.
80. Rado, Ş. (ts.). Türk Hattatları. Yayın matbaacılık.
81. Rasimoğlu, C. G. İ. (2019). Erken Cumhuriyet döneminde sağlıklı bireyin inşası: Pronatalist politikalar, çocuk sağlığı ve verem. İstanbul Üniversitesi sosyoloji dergisi, 39(2), s. 329–357.
82. Resmî A. (2011). Hulâsatü’l-İ’tibar: A summary of admonitions: A chronicle of the 1768-1774 Russian-Ottoman war (E. L. Menchinger, Trans. and Transcr.). The ISIS Press.
83. Sarıoğlu, M. (2008). Bir cumhuriyet aydını Mehmet Ali Kâğıtçı. Türkiye İş Bankası yayınları.
84. Sawaie, M. (2000). Rifāʿa Rafiʿ al-Tahtawi and his contribution to the lexical development of modern literary Arabic. International journal of middle east studies, 32(3), s. 395–410.
85. Sayar, A. G. (2002). Hasan Âli Yücel’in tasavvufi dünyası ve mevleviliği. Ötüken yayınları.
86. Sinanoğlu, S. (1988). Türk hümanizmi. Türk Tarih Kurumu yayınları.
87. Solnon, J. F. (2013). Sarık ve İstanbulin: Osmanlı İmparatorluğu ile Avrupa: 14-20 yüzyıllarda çatışma ve karşılıklı hayranlık (A. Berktay, Çev.). Doğan Kitap.
88. Şaylan, G. (1986). Türkiye’de kapitalizm bürokrasisi ve siyasal ideoloji. Verso yayınları.
89. Şeker, Ş. (2014). Tanzimat fikri ve edebiyat: Siyasi fikirlerin Türk romanına yansıması. Dergâh yayınları.
90. Şengör, A. M. C. (2021). Hasan Âli Yücel ve Türk aydınlanması. Türkiye İş Bankası yayınları.
91. Şişman, A. (1986). Mekteb i Osmânî (1857–1864). Osmanlı Araştırmaları, 5(5), s. 83–160
92. Şişman, A. (2004). Tanzimat döneminde Fransa’ya gönderilen Osmanlı öğrencileri 1839-1876. Türk Tarih Kurumu yayınları.
93. Şişman, A. (2009). Egyptian and Armenian schools attended by Ottoman students in Paris. Sosyal bilimler dergisi, 2(1), s. 1–10. Uşak Üniversitesi yayını.
94. Tanör, B. (1997). Kuruluş: Türkiye 1920 sonraları. Cumhuriyet yayınları.
95. Tanpınar, A. H. (1956). XIX. asır Türk edebiyatı tarihi. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi yayınları.
96. Tekeli, İ. (2002). Türkiye’de siyasal düşüncenin gelişimi konusunda bir üst anlatı. In U. Kocabaşoğlu (Ed.), Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce: Modernleşme ve Batıcılık (Cilt 3, pp. 19–42). İletişim yayınları. Toprak, Z. (2012). Cumhuriyet ve antropoloji. Doğan kitap.
97. Tunaya, T. Z. (1948). Amme hukukumuz bakımından İkinci Meşrutiyetin siyasi tefekküründe Garbcılık cereyanı. İstanbul Hukuk Fakültesi mecmuası, 14(3 4), s. 585–630.
98. Tunaya, T. Z. (1960). Türkiye’nin siyasi hayatında batılılaşma hareketleri. Yedigün matbaası.
99. Turan, İ. (1971). Cumhuriyet tarihimiz: Temeller, kuruluş, millî devrimler. Çağlayan yayınları.
100. Turan, N. S., & Işıktaş, B. (2015). The deadlock of nation state: The problem of nationalisation of music during the early Republican era in Turkey. Rast müzikoloji dergisi, 3(2), s. 953–968.
101. Turan, N. S. (1998). Türkiye’de çağdaşlaşma ve müzik [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Üniversitesi. Turan, N. S. (2004). Hilafetin tarihsel gelişimi ve kaldırılması. Altın yayınları.
102. Unat, F. R. (1961). Hasan Ali Yücel. Belleten, 25(98), s. 291–306. https://doi.org/10.37879/ttkbelleten.1259271 Uzunçarşılı, İ. H. (1938). Selim III’ün veliaht iken Fransa Kralı Louis XVI ile muhabereleri. BELLETEN, 2(5 6), 191–246. https://doi.org/10.37879/ttkbelleten.1429278
103. Ülken, H. Z. (2011). Uyanış devirlerinde tercümenin rolü. Türkiye İş Bankası yayınları.
104. Üstel, F. (2011). Makbul vatandaşın peşinde: II. Meşrutiyet'ten bugüne vatandaşlık eğitimi, İletişim yayınları. Yolcu, S. (2019). Cumhuriyet misyonerleri 1930 – 1946 arası Türkiye’de bir politik özne olarak gençlik inşası. Vakıfbank Kültür yayınları.
105. Yücel, H. Âli. (1998). Geçtiğim günlerden. İletişim yayınları.