According to the Census Books Dated 1831, The Armenian Reaya in the Kaza of Sivrihisar Abstract

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 2, 50 - 81, 30.11.2025

Ali İhsan Çizmelioğlu , Osman Köksal

https://doi.org/10.47437/esogutd.1729823

Öz

Census records have a separate importance in the demographic studies conducted while studying the recent Ottoman history. Census notebooks have become indispensable documents in terms of illuminating socio-demographic characteristics and urban history, as they carry the elements of people, space and time together. These census documents, which are also important from the point of view of the history of states, transmit quantitative and qualitative data of the counted population to the present day. The first census in the Ottoman Empire was conducted during the reign of Mahmut II. During this census, the recruitment of soldiers by Muslims and tax records of non-Muslims were kept. Since its main purpose is to determine the military and tax potential of the country, only Muslim and non-Muslim male populations were taken into account in this census. This study aims to determine the demographic status of the Armenian community living in the Kaza of Sivrihisar according to the census data of 1831. In this study, the general population of the kaza the distribution of this population by neighborhoods, the population structure of the Armenian community, which constitutes about one in seven of the population, population movements, birth and death cases, the quantity and quality of the population that is a jizya tax payer, and assessments of their income status were made. Subsequently, the personal names, nicknames and family names used by Armenian, as well as their age characteristics, the professions they perform, have been tried to be explained with tables and graphs.
Keywords: Sivrihisar, Armenians, Population, Profession

Anahtar Kelimeler

SİVRİHİSAR , ERMENİLER , NÜFUS

XIX. Yüzyıl Ortalarında Sivrihisar’daki Gayrimüslim (Ermeni) Reaya (1499 Numaralı Nüfus Sayım Defterine Göre)

Öz

Son dönem Osmanlı tarihi incelenirken, özellikle demografik araştırmalarda nüfus sayım kayıtlarının ayrı bir önemi vardır. Nüfus sayımı defterleri; insan, mekan ve zaman unsurlarını birlikte aksettiren veriler olarak, ışık tuttuğu bölgenin nüfus yelpazesi ve kent tarihini aydınlatma hususunda önemli belgeler olmuşlardır. Söz konusu sayım kayıtları, sayılan nüfusun niceliksel ve niteliksel verilerini günümüze aktarmaktadır. Osmanlı Devleti’nde ilk nüfus sayımı II. Mahmut zamanında yapılmıştır. Bu sayım yapılırken askere alımlar için Müslümanlar, vergiler için Müslümanların yanında gayrimüslimlerin kayıtları da tutulmuştur. Temel amacı ülkenin asker ve vergi potansiyelini tespit etmek olduğundan bu sayımda sadece Müslim ve gayrimüslim erkek nüfus dikkate alınmıştır. Bu çalışma 1831 yılı nüfus sayımı verilerine göre Sivrihisar kazasında yaşayan Ermeni cemaatin demografik durumunu tespit etmeyi hedeflemektedir. Bu çalışmada kazanın genel nüfusu, bu nüfusun mahallelere göre dağılımı, yaklaşık nüfusun yedide birlik kısmını oluşturan gayrimüslim Ermeni cemaatinin nüfus yapısı, nüfus hareketleri, doğum-ölüm vakaları, cizye vergisi mükellefi olan nüfusun miktar ve niteliği tespit edilerek bunların gelir durumları ile ilgili değerlendirmeler yapılmıştır. Akabinde de Ermeniler tarafından kullanılan şahıs isimleri, lakaplar ve sülale isimleri ile bunların yaş özellikleri, icra ettikleri meslekler tablo ve grafikler eşliğinde açıklanmaya çalışılmıştır

Anahtar Kelimeler

ERMENİLER, SİVRİHİSAR , NÜFUS , GAYRİMÜSLİM

Teşekkür

bu süreçte desteklerini eksik etmeyen danışmanım sayın osman köksal beyfendiye teşekkürlerimi sunarım

Kaynakça

• Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Sivrihisar Kazası Reaya Nüfus Defteri (NFS.D. No:1499).
• Akyel, Salih ve Kamil Özdemir. “1835 Tarihli Tirebolu Nüfus Defterlerine Göre Tirebolu’da Gayrimüslim Nüfus Yapısı.” Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, sayı 37 (2015): 163–179.
• Akyel, Salih ve Savaş Sertel. “Osmanlı Nüfus Defterlerinin Tarih Yazımındaki Yeri: 1840 Tarihli Çarsancak Kazası Gayrimüslim Nüfus Defteri Örneği.” Journal of History and Future, cilt 1, sayı 1 (2021): 78–98.
• Albek, Suzan. Dorylaion’dan Eskişehir’e. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Eğitim Sağlık ve Bilimsel Araştırma Çalışmaları Vakfı Yayınları, 1991.
• Arzu, Yakup. “Nüfus Defterlerine Göre Fatsa Kazası’nda Gayrimüslim Nüfus (1834–1845).” History Studies: International Journal of History, cilt 13, sayı 5 (2021): 1454–1473.
• Atıcı, Elif ve Ayşe Duygu Kaçar. “Kiliseden Kültür Merkezine: Surp Yerrortutyun Kilisesi’nin Eskişehir Kent Belleğindeki Yeri.” Hafıza Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, cilt 3, sayı 2 (2020): 138–157.
• Ayaydın, Rıdvan. Osmanlı Devleti’nde Askeri Yükümlülükler ve Muafiyetler (1826–1914). Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2011.
• Becerik, Mehmet Fatih. “19. Yüzyıl Ortalarında Sivrihisar’da Meslekler.” Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Tarih Dergisi, cilt 2, sayı 2 (2019): 65–86.
• Becerik, Mehmet Fatih. Sivrihisar’ın 19. Yüzyılda Sosyo-Ekonomik Durumu (Temettuat Defterlerine Göre). Yüksek Lisans Tezi, Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2002.
• Çadırcı, Musa. “Türkiye’de Muhtarlık Teşkilâtının Kurulması Üzerine Bir İnceleme.” Belleten, cilt 34, sayı 135 (1970): 409–420.
• Çokdoğan, Ümran. “Dinler Açısından Kudüs ve Önemi.” Kadim Akademi Sosyal Bilimler Dergisi, cilt 8, sayı 1 (2023): 13–32.
• Demir, Sertaç. 1 Numaralı Sivrihisar Kadı Sicilinin 162–237. Sahifelerinin Transkripsiyon ve Tahlili. Yüksek Lisans Tezi, Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2017.
• Dikmen, Çiğdem Belgin ve Ferruh Toruk. “Sosyal ve Kültürel Sürdürülebilirlik Kapsamında Sivrihisar Evlerinin Korunmasına Yönelik Öneriler.” İdil Sanat ve Dil Dergisi, cilt 5, sayı 35 (2016): 713–731.
• Ercan, Yavuz. “Osmanlı İmparatorluğu’nda Gayrimüslimlerin Ödedikleri Vergiler ve Bu Vergilerin Doğurduğu Sosyal Sonuçlar.” Belleten, cilt 55, sayı 213 (1991): 371–392.
• Eryılmaz, Bilal. “Birlikte Yaşama Düzeni: Osmanlı Millet Sistemi.” Bilgi ve Hikmet, sayı 5 (1994): 91–97. Göker, Gökden. 2 Numaralı Şer’iyye Sicili (Transkripsiyon-Tahlil). Yüksek Lisans Tezi, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2015.
• Güneş, Mehmet. “Nüfus Defterlerine Göre Karahisar-ı Sahib (Afyonkarahisar) Kazasında Gayrimüslim Nüfusun Nicel ve Nitel Özellikleri (1835–1841).” The Journal of Academic Social Science Studies, sayı 82 (2019): 341–371.
• Kaya, Erkan. “Eskişehir’in Sivrihisar İlçesinde Bir Ermeni Kilisesi: Surp Yerortutyun Kilisesi.” Akademik Bakış Dergisi, sayı 37 (2013): 1–23.
• Koca, Hamiyet. Osmanlı Hakimiyetinde Sivrihisar Kazası. Yüksek Lisans Tezi, Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2019.
• Özalp, Tahsin. Sivrihisar Tarihi. Eskişehir: Tam-İş Matbaası, 1961.
• Öztürk, Mustafa. “Genel Hatlarıyla Osmanlı Para Tarihi.” Fırat Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Dergisi (2010): 802–822.
• Sezgin, İbrahim. “Sivrihisar.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), cilt 37 (2009): 289–291.
• Toprak, Seydi Vakkas. “1835/1836 Tarihli Nüfus Defterine Göre Hısnımansur Kazası Nüfus Yapısı ve Gayrimüslim Nüfusun Şehrin Ekonomik Yapısındaki Yeri.” Mediterranean Journal of Humanities, sayı 2 (2012): 443–458.
• Turan, Osman. Selçuklular Tarihi ve Türk İslam Medeniyeti. Ankara: Ötüken Yayınları, 1965.