Moritus/Moris Adasında Fahri Osmanlı Şehbenderleri (1860-1895) ve Şehbenderliği Yeniden Tesis Etme Girişimleri

Öz

Moritus, Hind Okyanusunda Afrika’nın güneydoğusunda yer alan dört adadan oluşan küçük bir devletidir. En önemli şehri ana ada Moritus’daki Port Louis şehridir. Moritus Adası XIX. yüzyılın başlarında Fransa’dan İngiltere’nin kontrolüne geçti. Osmanlı Devleti bu adadaki Port Louis şehrine ilk şehbenderini 1860 yılında tayin etti. Osmanlı topraklarına oldukça uzak ve küçük bir ada olan Moritus’a şehbender tayin edilmesini iki temel sebebi bulunmaktaydı. Bunlardan biri adanın ticari önemiydi. Fakat 1869 yılında Süveyş Kanalının açılmasıyla adanın ticari önemi de azaldı. İkincisi ise adadaki Müslüman nüfustu. Adanın İngiltere’nin bir sömürgesi haline gelmesinden sonra istihdam amacıyla Hindistan’dan bölgeye iş gücü sevk edilmeye başlandı. Her ne kadar daha önce de adada Müslümanlar yaşasa da bu göç dalgasıyla beraber Müslüman nüfus da artmaya başladı. Moritus adasında üç farklı isim Osmanlı şehbenderi olarak görev yapmıştır. Her üç isim de Fransa vatandaşıdır. İlk tayin edilen isim Henri Rostand idi. İkinci isim ise Baron Gervais de Caila’dır. Onun yerine ise son şehbender olarak oğlu Baron Horace de Caila şehbender olarak tayin edilmişti. 1895 yılında Baron Horace de Caila’nın vefatıyla Moritus/Moris Adasındaki Osmanlı şehbenderliği kapatıldı. Buna rağmen Moritus/Moris Müslümanlarının Osmanlı şehbenderliğinin yeniden açılmasına yönelik talepleri sona ermedi. Bu taleplere olumsuz yanıt verilmesinde Osmanlı Devleti’nden daha çok İngiltere’nin tutumu belirleyici oldu. Makalemizde Moritus adasında görev yapmış şehbenderlerin atanma süreçleri, faaliyetleri, ada Müslümanlarının şehbenderliğin yeniden açılması talepleri ve bu talebe Osmanlı Devleti ile İngiltere’nin yaklaşımları ele alınacaktır. Makalenin hazırlanmasında temel olarak Osmanlı ve İngiliz arşiv belgelerinden yararlanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Moritus/Moris Adası
• Port Louis
• Osmanlı Devleti
• İngiltere
• şehbender

Honorary Ottoman Consuls in Mauritius (1860-1895) and Attempts to Re-establish Consular Representation

Öz

Mauritius is a small state comprising four islands located in the Indian Ocean, southeast of Africa. Its most important city is Port Louis on the main island of Mauritius. In the early 19th century, the island of Mauritius passed from French to British control. The Ottoman Empire appointed its first consul to Port Louis on this island in 1860. There were two main reasons for appointing a consul to Mauritius, a small island quite distant from Ottoman territories. One was the island's commercial importance. However, the opening of the Suez Canal in 1869 diminished the island's commercial importance. The second reason was the Muslim population on the island. After the island became a British colony, labourers began to be sent from India to the region for employment purposes. Although Muslims had lived on the island before, the Muslim population began to increase with this wave of immigration. Three different individuals served as Ottoman consuls on the island of Mauritius. All three were French citizens. The first to be appointed was Henri Rosland. The second was Baron Gervais de Caila. He was succeeded by his son, Baron Horace de Caila, who was appointed as the last consul. In 1895, with the death of Baron Horace de Caila, the Ottoman consulate on the island of Mauritius was closed. Despite this, the demands of the Muslims of Mauritius for the reopening of the Ottoman consulate did not cease. The stance of Britain, rather than that of the Ottoman Empire, was decisive in the negative response to these demands. This article examines the appointment processes and activities of the consuls who served on the island of Mauritius, the demands of the island's Muslims for the reopening of the consulate, and the approaches of the Ottoman Empire and Britain to this demand. The article is based primarily on Ottoman and British archival documents.

Anahtar Kelimeler

• Mauritius/Maurice
• Port Louis
• Ottoman Empire
• Great Britain
• consul

Kaynakça

1. National Archive (NA)
2. Colonial Office [CO]: 167/415, 167/418, 167/456, 167/467, 167/526, 167/533, 167/538, 167/775, 167/799 Osmanlı Arşivi (BOA)
3. Hariciye Nezareti Londra Sefareti [HR.SFR.3]: 44/12, 45/15, 83/51, 123/2, 161/17, 171/74, 194/36, 197/45, 239/25, 247/5, 254/19, 254/26, 324/58, 324/69, 324/73, 335/62, 335/63, 380/127, 380/136, 383/80, 383/115, 383/104, 566/62, 597/32, 644/13, 650/12, 726/33, 728/10
4. Hariciye Nezareti Tahrirat Odası [HR.TH.]: 25/12, 26/1, 27/49, 351/85
5. Hariciye Nezareti Tercüme Odası [HR.TO.]: 57/62, 59/30, 66/70, 465/44, 465/45, 593/28
6. Hariciye Nezareti Umur-ı Hukukiye-i Muhtalita Müdiriyeti [HR.UHM.]: 154/26
7. Hariciye Nezareti Umur-ı Şehbenderi [HR.UŞ.]: 159/57, 164/22,
8. İrade Hariciye [İ.HR.]: 275/16693

9. Yıldız Tahrirat-ı Ecnebiye ve Mabeyn Mütercimliği [Y.PRK.TKM.]: 3 /4
10. Bal, Ellen Bal- Kerkhoff, Kathinka. “Separated by the Partition? Muslims of British Indian Descent in Mauritius and Suriname”. Global Indian Diasporas, ed. Gijsbert Oonk vd. 119-146. Amsterdam: Amsterdam University Press, 2007.
11. Barnwell, P.J.-Toussaint, A. A Short History of Mauritius. London: Longmans Green, 1949.
12. Bolton, W. Draper. Mauritius Almanach and Official Directory for 1858. Mauritius: 1858.
13. Bhuglah, Assad. Gassy Sobdar and The Pioneering Lascars of 18th & 19th Centuries' Mauritius. Dynamic Printing: Mauritius, 2023.
14. Celal Ferdi, “İslâm Cemaatlerinin Yaşayışı: Moris Adası’nda İslam”, İslam Mecmuası I/8, (İstanbul: 1330), 248-252. Gençoğlu, Halim. Türk Arşiv Kaynaklarında Türkiye-Afrika. Ankara: SR Yayınevi, 2020.
15. Gençoğlu, Halim. “Mauritius-Türkiye ilişkilerini arşiv belgelerinden okumak”. Independent Türkçe (10 Aralık 2021). https://www.indyturk.com/node/445896/türkiyeden-sesler/mauritius-türkiye-ilişkilerini-arşiv-belgelerinden-okumak.
16. Houbert, Jean. “Mauritius: Independence and Dependence”. The Journal of Modern African Studies 19/1 (March 1981), 75-105.
17. Kavas, Ahmet. “Moritus”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 30/292-294. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
18. Kılıç, Musa. “Osmanlı Devleti’nde Şehbenderlik Kurumu”. Osmanlı Diplomasi Tarihi Kurumları ve Tatbiki, ed. Mehmed Alaaddin Yalçınkaya-Uğur Kurtaran vd. 95-115. Ankara: Grafiker Yayınları, 2018.
19. Moree, P.J. A Concise History of Dutch Mauritius 1598-1710. London: Kegan Paul International, 2001.
20. Piston, A.. Mauritius Jungments of the Supreme and Other Courts. 1863.
21. Rassoo, Najmul Hussein. “Mauritius'ta Müslüman Azınlıkların ve Toplulukların Durumu Hakkında Araştırma”. Yeni Türkiye XXIII/97, (2017), 488-502.
22. Quenette, Louis Rivaltz Quenette. La franc-maconnerie à l' l̂le Maurice 1879-1939. Port Louis: High Quality Press, 2008.
23. Toussaint, Auguste. Port Louis A Tropical City. London: George Allen & Unwin LTD, 1973.
24. Yıldırım, M. Zahit. “Moris Müslümanlarından Trablusgarb ve Balkan Savaşları Mağdurlarına Yapılan Yardımlar”, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi XI/2, (Aralık 2009), 49-72.