TARİHTE ÖZGÜRLEŞTİRİCİ LİDER KAVRAMININ KEŞFİ: MUSTAFA KEMAL ATATÜRK VE KADIN HAKLARININ DÖNÜŞÜMÜ

Öz

Akademik literatürde çok sayıda liderlik modeli incelenmiş olsa da, özgürleştirici lider (emancipatory leader) kavramı yeterince geliştirilmemiş olan bir kavram olarak karşımıza çıkmaktadır. Mevcut çalışmalar çoğunlukla siyasal lider, dinsel lider, otoriter lider, demokratik lider veya dönüşümcü lider gibi daha yerleşik kategoriler üzerine yoğunlaşmakta; toplumsal kesimlerin özgürleşmesine, güçlenmesine ve eşit yurttaşlık temelinde konumlanmasına öncülük eden liderlik biçimlerini ise sınırlı biçimde ele almaktadır. Bu çerçevede, elinizdeki çalışma söz konusu boşluğu doldurmayı amaçlamakta ve liderlik teorileri ile bunların pratik uygulamalarını eleştirel bir bakışla değerlendirerek özgürleştirici lider profilini kavramsallaştırmaya yönelmektedir. Bu doğrultuda araştırma, Mustafa Kemal Atatürk’ü özgürleştirici liderliğin dikkat çekici bir örneği olarak konumlandırmaktadır. Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş yıllarında Atatürk, kadınların toplumsal statüsünü, haklarını ve kamusal görünürlüğünü belirgin ölçüde ileriye taşıyan bir dizi hukuksal, sosyal ve siyasal reform başlatmıştır. Nitekim onun reform programı, liderliğin nasıl bir özgürleşme aracı hâline gelebileceğini; yerleşik toplumsal normları sorgulayıp dönüştürerek daha eşitlikçi katılım alanları yaratabileceğini açık biçimde ortaya koymaktadır. Arşiv belgelerine, resmî devlet evraklarına, söylevlere ve birincil ve ikincil kaynaklara dayalı nitel bir metodoloji kullanan bu çalışma, özgürleştirici lider profilinin yalnızca tanımlanabilir bir olgu olduğunu değil, aynı zamanda kuramsal açıdan güçlü ve açıklayıcı bir çerçeve sunduğunu ileri sürmektedir. Elde edilen bulgular, özgürleştirici liderliğin liderlik literatürü içerisinde ayrıksı ve değerli bir kategori olarak ele alınması gerektiğini; daha fazla akademik ilgiye, kuramsal derinleştirmeye ve disiplinler arası tartışmaya açık bir alan olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Özgürleştirici Lider
• Mustafa Kemal Atatürk
• Kadın Hakları
• Türkiye

FINDING THE CONCEPT OF THE EMANCIPATORY LEADER IN HISTORY: MUSTAFA KEMAL ATATÜRK AND THE TRANSFORMATION OF WOMEN’S RIGHTS

Öz

While numerous leadership models have been explored in academic literature, the concept of an emancipatory leader remains underdeveloped. Existing literature mainly focuses on leadership models such as political leader, religious leader, autocratic leader, democratic leader or transformational leader. Taking this into consideration, this study aims to fill that gap by conceptualising the profile of an emancipatory leader through a critical analysis of leadership theories and their applications. In doing so, the research positions Mustafa Kemal Atatürk as a compelling exemplar of emancipatory leadership. During the formative years of the Turkish Republic, Atatürk initiated a series of forward-thinking legal, social, and political reforms that significantly advanced the status, rights, and public visibility of women. As a matter of fact, his reform agenda demonstrates how leadership can serve as a vehicle for emancipation, challenging entrenched social norms and creating pathways for equitable participation. Using a qualitative methodology grounded in archival research, official state documents, speeches, and both primary and secondary sources, this study argues that the profile of an emancipatory leader is not only identifiable but also analytically robust. The findings show that emancipatory leadership represents a distinct and valuable category within leadership studies, one that merits further scholarly exploration, theoretical refinement, and interdisciplinary engagement.

Anahtar Kelimeler

• Emancipatory leader
• Mustafa Kemal Atatürk
• Women Rights
• Türkiye

Kaynakça

1. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı (BCA). “1-1-8, 490-1-0-0/Cumhuriyet Halk Partisi, 02.01.1927,” 1927.
2. ———. “1-3-24, 490-1-0-0/Cumhuriyet Halk Partisi, 29.03.1930, ‘Kadınların Fırkaya Kabul Edilmesi Hakkında Tamim,’” 1930.
3. ———. “129-622-5, 180-9-0-0/Genel, 01.11.1924, ‘Kız ve Erkek Çocukların Aynı Okulda Okuyabilmelerine Dair Tamim Üzerine, Kız Mektebine Kasabada Erkek Okulu Olduğu Halde Kayıt Yapıp Yapılmayacağının Bildirilmesi,’” 1924.
4. ———. “2-9-15, 490-1-0-0, 18.12.1934, ‘Kadınlara Milletvekili Seçme ve Seçilme Hakkının Verilmesi ve Buna Ait Yasada Yapılan Değişiklikler,’” 1934.
5. ———. “44074-298843-244, 585, 10.02.1926, ‘Türkiye Büyük Millet Meclisi Tarafından Kabul Edilen Şapka Kanunu,’” 1926.
6. ———. “44629-214365-102, 540, 12.09.1927,” 1927.
7. ———. “7544-44481-1, 537, 16.12.1934, ‘Türkiye’de Mustafa Kemal Atatürk Önderliğinde Kadın Haklarının İyileştirilmesini Örnek Göstererek İspanya’daki Kadın Haklarından Bahseden Makale,’” 1934.
8. ———. “2-4-8, 51-0-0-0/Diyanet İşleri Reisliği, 20.03.1924, ‘Tevhid-i Tedrisat Kanunu Sureti,’” 1924.

9. Resmî Gazete. “Kanun Numarası: 671, Kabul Tarihi: 25/11/1925, Yayımlandığı Resmî Gazete: 28/11/1925, Sayı: 230, Yayımlandığı Düstur: Tertip 3, Cilt 7, s. 108,” 1925.
10. ———. “Kanun Numarası: 1593, Kabul Tarihi: 24/4/1930, Yayımlandığı Resmî Gazete: 6/5/1930, Sayı: 1489, Yayımlandığı Düstur: Tertip 3, Cilt 11, s. 143,” 1930.
11. Adair, John. Bir Lider Nasıl Yetişir. Edited by Gülay Doğancanlı. İstanbul: Babıali Kültür Yayıncılığı, 2013.
12. Adorno, Theodor W. Aesthetic Theory. Edited by Robert Hullot-Kentor. London: Continuum, 2004.
13. ———. Minima Moralia: Reflections from Damaged Life. Edited by E. F. N. Jephcott. London: Verso, 1978.
14. ———. The Dialectic of Enlightenment. Edited by J. Cumming. London: Verso, 1997.
15. Akyüz, Yahya. Türk Eğitim Tarihi (M. Ö. 1.000 – M. S. 2012). Ankara: Pegema Yayıncılık, 2012.
16. Antonakis, John, and Leanne Atwater. “Leader Distance: A Review and a Proposed Theory.” Leadership Perspectives (2017), 129–60.
17. Arıkan, Semra. “Otoriter ve Demokratik Liderlik Tarzları Açısından Atatürk'ün Liderlik Davranışlarının Değerlendirilmesi.” Hacettepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi 19, no. 1 (2001): 231–257.
18. Aslan, Taner. “Siyasi, Sosyal ve Kültürel Açıdan Atatürk’ün Liderliği Üzerine Bir Deneme.” Sosyal Bilimler Dergisi 32/2 (2008), 241–61.
19. Booth, Ken. Critical Security Studies and World Politics. London: Lynne Rienner Publishers, 2005.
20. ———. “Security and Emancipation.” In National and International Security, 447–60. London: Routledge Press, 2018.
21. Bourdieu, Pierre. Language and Symbolic Power. Edited by John Thompson. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1991.
22. Breuilly, John. “Max Weber, Charisma and Nationalist Leadership.” Nations and Nationalism 17/3 (2011), 477–99.
23. Cazzola, Matilde. “Edward Gibbon Wakefield and the Political Economy of Emancipation.” Intellectual History Review 31/4 (2020), 651–69.
24. Daver, Bülent. Siyaset Bilimine Giriş. Ankara: Sevinç Matbaası, 1972.
25. Dinçer, Ömer. Kamu Yönetimi Adabı. İstanbul: Klasik Yayınları Yayınevi, 2019.
26. Dogan, Mattei. “Comparing Two Charismatic Leaders: Ataturk and de Gaulle.” Comparative Sociology 6/2 (2007), 75–84.
27. Drucker, Peter. The New Realities. New York: Harper and Row Publishers, 1989.
28. Eisenstadt, Shmuel N. “Multiple Modernities.” Daedalus 129/1 (2000), 1–29.
29. Elçiçeği, Büşra. “Atatürk’ün Gözünde Kadın Olmak: Geçmişten Günümüze Toplumsal Hayatta Kadının Yeri ve Önemi.” Batı Anadolu Eğitim Bilimleri Dergisi 16/1 (2025), 1034–60.
30. Eraslan, İsmail Hakkı, Mehmet Akif Aydın, and Ahmet Kılıç. “Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün Stratejik Liderliği Işığında Sosyal Devlet Örgütü Anlayışı.” Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi 3, no. 1 (2021): 98–111. https://doi.org/10.46482/ebyuiibfdergi.950469.
31. Erdem, Ali Rıza. “Atatürk’ün Kadına ve Kadın Eğitimine Verdiği Önem.” Belgi: Sosyal Bilimler Dergisi 9/1 (2015), 45–60.
32. Eren, Erol. Yönetim ve Organizasyon. İstanbul: Beta Yayıncılık, 2013.
33. Gellner, Ernest. Nations and Nationalism. Oxford: Blackwell, 2006.
34. Güllüpunar, Hasan. Siyaset İletişim ve Aday İmajı. Konya: Akademi Yayınları, 2010.
35. Haber, Stéphane. “Emancipation from Capitalism?” Critical Horizons 15/2 (2014), 194–205.
36. Habermas, Jürgen. “From Kant to Hegel: On Robert Brandom’s Pragmatic Philosophy of Language.” European Journal of Philosophy 8/3 (2000), 322–55.
37. ———. Knowledge and Human Interests. Edited by J. J. Shapiro. Cambridge: Polity, 1987.
38. ———. On the Pragmatics of Social Interaction: Preliminary Studies in the Theory of Communicative Action. Edited by Barbara Fultner. Cambridge: Polity, 2001.
39. Hamzaoğlu, Mehtap. “Tanzimat'tan Erken Cumhuriyet Dönemine Türk Sosyopolitik Yaşamında Öne Çıkan Kadınlar.” Lectio Socialis 2, no. 1 (2018): 74–92.
40. Hegel, G. W. F. Lectures on the History of Philosophy: The Lectures of 1825–1826. Edited by Robert F. Brown, Michael Stewart, and H. S. Harris. Berkeley: University of California Press, 1990.
41. ———. Phenomenology of Spirit. Edited by A. V. Miller. Oxford: Clarendon Press, 1977.
42. Herrmann, Frank. “Seymour Hersh: Im Sinn Einer Antiterrorstrategie Ist Unsinnig Was Wir Tun.” Der Standard, May 20, 2016.
43. Hoffmann, Stanley, and Inge Hoffmann. “De Gaulle as Political Artist: The Will to Grandeur.” In Churchill: Four Faces and the Man, edited by A. Jenkins, 829–887. Harmondsworth: Penguin, 1973.
44. Jones, Richard Wyn. Security, Strategy, and Critical Theory. London: Lynne Rienner Publishers, 1999.
45. Jowitt, Ken. New World Disorder: The Leninist Extinction. Berkeley: University of California Press, 1992.
46. Kant, Immanuel. An Answer to the Question: What Is Enlightenment? Edited by H. B. Nisbet. London: Penguin Books, 2009.
47. ———. Groundwork for the Metaphysics of Morals. Edited by A. Zweig and T. E. Hill. Oxford: Oxford University Press, 2003.
48. ———. The Conflict of the Faculties. Edited by M. J. Gregor. New York: Abaris Books, 1979.Lenin, Vladimir Ilʹich, and Klara Zetkin. On the Emancipation of Women. Moscow: Progress Publishers, 1965.
49. Malik, Muhammad Abid, and Azmat Sameen. “Leader and Leadership: Historical Development of the Terms and Critical Review of Literature.” Annals of the University of Craiova for Journalism, Communication and Management 5/1 (2019), 16–32.
50. Marcuse, Herbert. One-Dimensional Man: Studies in the Ideology of Advanced Industrial Society. 2nd ed. London: Routledge, 1991.
51. Marx, Karl. “Grundrisse.” In Selected Writings, edited by David McLellan, 2nd ed., 379–423. Oxford: Oxford University Press, 2000.
52. ———. “On the Jewish Question.” In Selected Writings, edited by David McLellan. Oxford: Oxford University Press, 2000.
53. ———. “Preface to A Critique of Political Economy.” In Selected Writings, edited by David McLellan, 424–28. Oxford: Oxford University Press, 2000.
54. McFalls, Laurence. Max Weber’s ‘Objectivity’ Reconsidered. Toronto: University of Toronto Press, 2007.
55. O’Neil, Mary Lou, and Süle Toktaş. “Women’s Property Rights in Turkey.” Turkish Studies 15/1 (2014), 29–44.
56. Mısırdalı Yangil, Fulya, and Nuran Öztürk Başpınar. “Mustafa Kemal Atatürk’ün Liderlik Tarzının Sürdürülebilir Liderlik Açısından Değerlendirilmesi.” Kırklareli Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi 11, no. 2 (2022): 323–350. https://doi.org/10.53306/klujfeas.1107008.
57. Öztürk, Cemal. Liderlik. Ankara: Nobel Yayıncılık, 2018.Pellizzoni, Luigi. “A Different Kind of Emancipation? From Lifestyle to Form-of-Life.” European Journal of Social Theory 25, no. 1 (2021): 155–71.
58. Payzın, Levent, and Yusuf Esmer. “Girişimci Bir Lider Olarak Atatürk.” Stratejik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi 7, Türkiye Cumhuriyeti’nin 100. Yılı Özel Sayısı (2023): 165–168. https://doi.org/10.30692/sisad.1363578.
59. Pierosara, Silvia. Reactualising Emancipation in Contemporary Ethical Discourse. Cambridge: Cambridge Scholars Publishing, 2024.
60. Rousseau, Jean-Jacques. “Discourse on the Origin and Foundations of Inequality among Men.” In Modern Political Thought: Readings from Machiavelli to Nietzsche, edited by D. A. Cress and D. Wootton, 404–63. Indianapolis: Hackett, 1755.
61. ———. “On the Social Contract.” In Modern Political Thought: Readings from Machiavelli to Nietzsche, edited by D. A. Cress and D. Wootton, 464–534. Indianapolis: Hackett, 1996.
62. Schein, Edgar. “The Leader of the Future.” Working Paper 3832 (1995), 8.
63. Schneider, Andreas, and Tobias Schröder. “Ideal Types of Leadership as Patterns of Affective Meaning: A Cross-Cultural and Over-Time Perspective.” Social Psychology Quarterly 75/3 (2012), 268–87.
64. Sertel, Sefa. “TBMM’de Bir Cumhuriyet Aydını: Dr. Fatma Memik.” Edebiyat Fakültesi Dergisi 32/1 (2015), 193–214.
65. Soyugüzel, Fatih. “Atatürk’ün Karizmatik Liderliği.” In Sosyal Beşeri ve İdari Bilimler Alanında Uluslararası Araştırmalar IV, 5–20. 2022.
66. Susen, Simon. “Emancipation.” In The Encyclopedia of Political Thought, edited by Michael T. Gibbons, David Coole, Emma Ellis, and Keith Ferguson, 1024–38. Chichester: Wiley Blackwell, 2015.
67. Taş, Sait. “Atatürk’ün Dönüşümcü Liderliği.” Uluslararası Teknolojik Bilimler Dergisi 1, no. 2 (2009): 1–9.
68. Tokuroğlu, Belma. “Osmanlı’dan Erken Cumhuriyet’e Kadın Hareketi: Devlet Feminizmi.” Muhafazakâr Düşünce Dergisi 19, no. 65 (2023): 30–51.
69. Türkeş, Alparslan. Milliyetçilik Olayı. 14th ed. (1994).
70. Tuzak, Mervenur. “Türk Kadınlarının Siyasi Haklarını Almalarının Basına Yansıması.” Türk Dünyası Araştırmaları 134/265 (2023), 249–70.
71. Uğurlu, Celal Teyyar. Atatürk'ün Eğitimsel Liderliği. PhD diss., 2000. ProQuest Dissertations & Theses Global, Order No. 32303441.
72. Ünal, Suzan. “Türk Kadınının Seçme ve Seçilme Hakkını Kazanması ve Basın.” Journal of Turkish Studies 9/9 (2014), 525–59.
73. Walter, Benjamin. Gesammelte Schriften. With Theodor W. Adorno and Gershom Scholem. Edited by Rolf Tiedemann and Hermann Schweppenhäuser. Frankfurt am Main: Suhrkamp, 1989.
74. Watkin, Christopher. “Nancy Is a Thinker of Radical Emancipation.” Angelaki 26/3 (2021), 225–38.
75. Weber, Max. Wirtschaft und Gesellschaft: Die Wirtschaft und die gesellschaftlichen Ordnungen und Mächte. Edited by Wilfried Nippel. Tübingen: J. C. B. Mohr (Paul Siebeck), 2000.
76. Wojciechowska, Marta. “Participation Is Not Enough: An Argument for Emancipation as a Foundation of Participatory Theorising.” Representation 58/2 (2019), 155–68.