İşgal İstanbul’undan Fransız Guyanası’na Bir Sürgün Hikâyesi: Polis Mehmet Cemil

Öz

Bu çalışma, Mondros Mütarekesi sonrası işgal altındaki İstanbul’da görev yapan Polis Mehmet Cemil Efendi’nin (Eryürek) hayatını, dâhil olduğu adli vakayı ve ardından gelen diplomatik kurtarılma sürecini incelemektedir. 31 Ağustos 1919 tarihinde Alemdar Sineması ve Gülhane Parkı civarında, Türk kadınlarına tacizde bulunan Fransız işgal askerlerine görev bilinciyle müdahale eden Mehmet Cemil, çıkan çatışmada iki askeri öldürmüş ve Fransız Askeri Mahkemesi tarafından 10 yıl kürek cezasına çarptırılarak Fransız Guyanası’na sürgüne gönderilmiştir. Araştırmada, Mehmet Cemil’in mahkûmiyet kaydına hatalı olarak "Sırp tebaası" şeklinde işlenmesi nedeniyle Lozan Antlaşması sonrası esir değişimi ve iade kapsamına alınamaması sorunu ve bu hukuki engelin yarattığı diplomatik süreç ele alınmaktadır. Ayrıca, Mehmet Cemil’in sürgünden gönderdiği mektupların Resimli Perşembe dergisinde yayımlanmasıyla oluşan kamuoyu baskısı, ailesinin Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal Paşa’ya başvurusu ve Türkiye Cumhuriyeti’nin diplomatik girişimleri detaylandırılmaktadır. Çalışma, Mehmet Cemil’in 1929 yılında özgürlüğüne kavuşarak yurda dönüşü, "Eryürek" soyadını alışı ve vefatına kadar sürdürdüğü kamu hizmetleri ile son bulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İşgal İstanbul'u
• Polis Mehmet Cemil
• Fransız Guyanası
• Diplomatik Tarih
• Türk Emniyet Teşkilatı.

A Tale of Exile from Occupied Istanbul to French Guiana: Police Officer Mehmet Cemil

Öz

This article examines the tragic yet resilient story of Police Officer Mehmet Cemil (Eryürek), who was exiled to French Guiana during the occupation of Istanbul following the Armistice of Mudros. On August 31, 1919, Mehmet Cemil intervened against French occupation soldiers harassing local women, leading to an armed clash that resulted in the death of two soldiers. Consequently, he was sentenced to ten years of hard labor by a French military court and exiled to the notorious penal colony in French Guiana. Despite the prisoner exchange agreements following the Treaty of Lausanne, his repatriation was severely delayed due to a bureaucratic error that erroneously recorded him as a "Serbian Subject." Through the persistent diplomatic initiatives of the young Republic of Turkey, championed by President Mustafa Kemal Pasha, and the massive public pressure generated by the publication of Cemil's letters in the Resimli Perşembe magazine, he was finally pardoned. Returning to his homeland in 1929, Mehmet Cemil resumed his public service. This study highlights the arbitrary and unjust legal practices of the occupation forces while demonstrating the diplomatic determination of the nascent Turkish Republic and the significant role of the press in mobilizing public opinion to protect a citizen's rights.

Anahtar Kelimeler

• Occupied Istanbul
• Police Officer Mehmet Cemil
• French Guiana
• Diplomatic History
• Turkish Police Department.

Kaynakça

1. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA). Muamelat Genel Müdürlüğü [MGD]: 8/44/5.
2. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA). [525]: 37886-152842-15.
3. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA). [525]: 37886-152842-20.
4. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA). [525]: 37886-152842-26.
5. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA). [525]: 37886-152842-35.
6. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA). [525]: 37886-152842-45.
7. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). Dâhiliye Nezareti Emniyet-i Umumiye Asayiş Kalemi [DH.EUM.AYŞ]: 20/57.
8. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). Dâhiliye Nezareti Emniyet-i Umumiye Levazım Kısmı [DH.EUM.LVZ]: 48/41.

9. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). Hariciye Nezareti İstanbul Murahhaslığı [HR. İM]: 95/84.
10. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). Hariciye Nezareti İstanbul Murahhaslığı [HR. İM]: 95/84 (Belge 2).
11. Criss, Bilge. İşgal Altında İstanbul. İstanbul: İletişim Yayınları, 2008.
12. Soran, Volkan. Şeytan Adasında Esir Bir Türk: Polis Cemil Efendi’nin Hatıratı. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2021.
13. Encyclopædia Britannica. "French Guiana". Erişim 08 Aralık 2025. https://www.britannica.com/place/French-Guiana.
14. Akşam. "Gaziantep’te". 28 Kasım 1935.
15. Akşam. "Gaziantep’te Asayiş Çok İyidir". 25 Eylül 1935.
16. Cumhuriyet. "Polis Cemil Efendi Dün İstanbul’a Avdet Etti". 02 Nisan 1929.
17. Cumhuriyet. "Polis Cemil Efendi Geliyor". 25 Mart 1929.
18. Milliyet. "Cemil Efendi Vatana Kavuşuyor". 29 Mart 1929.
19. Resimli Perşembe. "Şeytan Adası’ndaki Polis Memurumuz Cemil Efendi Gazetemizin Neşriyatı Sayesinde Kurtulmuştur". 160 (14 Haziran 1928).
20. Servet-i Fünun. "Güyan’da Salu Adaları ve Mücrimlerin Tarz-ı İrsal ve Hayatı". 212 (23 Mart 1311).
21. Son Posta. "Dört Yolda Gümrük Teşkilatı Yapılması İsteniliyor". 06 Mayıs 1937.
22. Son Posta. "Erzin’de Yeni Yollar ve Binalar Yaptırılıyor". 29 Mayıs 1937.
23. Son Saat. "Güyan’daki Polisimiz". 21 Şubat 1929.
24. Son Saat. "Polis Cemil Efendi Vatana Kavuştu". 02 Nisan 1929.
25. Tan. "Ezine Nahiye Müdürlüğü". 24 Nisan 1937.