XIX. Yüzyılın İkinci Yarısında Kandıra: İdari, Sosyal, Demografik ve Ekonomik Dönüşüm

Öz

XIX. yüzyıl Kandıra kazasının idari, sosyal ve ekonomik görünümünü şu detaylı başlıklar altında özetleyebiliriz: Tanzimat dönemi reformları ve idari yapılanmanın ardından Kandıra, Kocaeli Sancağı’na bağlı stratejik bir kaza merkezi haline gelmiştir. Bu süreçte merkeziyetçi yönetim anlayışıyla kaymakamlık, kaza meclisleri ve belediye teşkilatları kurulmuştur. İdari sınırları zamanla genişleyerek Şeyhler, Kaymas, Akçaova ve Karasu gibi bölgeleri bünyesine katmıştır. Kaynaklarda, dönemin idari işleyişine dair ilginç detaylar yer almakta; özellikle Kaza Müdürü Ragıp Bey ve Katip Hasan Efendi gibi görevlilerin yolsuzluk ve usulsüzlükler sebebiyle görevden alınmaları veya cezalandırılmaları, devletin taşradaki denetim mekanizmalarını sıkılaştırdığını göstermektedir. Kazanın nüfus dinamiği, etnik ve demografik yapısı, 1830 ve 1841 yıllarında yapılan sistemli nüfus sayımlarıyla kayıt altına alınmıştır. Bölgenin yerli halkı olan Manav Türklerinin yanı sıra Rum, Ermeni ve Kıpti (Roman) tebaa ticari ve sosyal hayatta aktif rol oynamıştır. Özellikle 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı (93 Harbi) sonrası Balkanlardan ve Kafkasya'dan gelen yoğun muhacir akınları, kazanın etnik çeşitliliğini artırmış ve yeni yerleşim birimlerinin (Hamidiye gibi) kurulmasına yol açmıştır. Bazı köylerin salgın hastalıklar veya asayiş sorunları nedeniyle boşaldığı da kayıtlara yansımıştır. Sosyal hayat, hukuk ve eğitim toplumsal yapıda çekirdek aile modelinin baskın olduğu, ancak köylerde geniş aile yapılarının da varlığını sürdürdüğü görülmektedir. Evlilik, boşanma, nafaka ve miras taksimi gibi hukuki süreçler Şer’iye sicilleri üzerinden titizlikle yürütülmüştür. Eğitim alanında, geleneksel Sıbyan mekteplerinden "Usul-i Cedid" tarzı İptidailere geçiş yapılmış ve kaza merkezinde bir Rüştiye mektebi ile çeşitli medreseler açılarak eğitim imkânları modernize edilmiştir. Sosyal hayatta dini bayramlaşma gelenekleri ve keten dokumaya dayalı yerel kıyafet kültürü (mancarlı pide, dartı gibi yemeklerle birlikte) Manav kimliğinin önemli unsurlarıdır. Ekonomik uzmanlaşma ve kırsal sanayi kandıra ekonomisinin temel direği tarım ve hayvancılıktır. Tahıl üretiminde buğday ve mısır öne çıkarken, kazayı diğer bölgelerden ayıran en önemli özellik keten üretimidir. Keten tohumunun işlendiği ve ortaklık usulüyle yönetilen bezirhaneler (yağhaneler), bölgenin erken sanayi altyapısını oluşturmaktadır. Hayvancılıkta ise özellikle manda (camus) yetiştiriciliği ve buna bağlı süt ürünleri üretimi (Kandıra yoğurdu) ticari bir değer taşımaktadır. Ayrıca ipek böcekçiliği ve arıcılık gibi faaliyetler de halkın yan gelir kaynakları arasındadır. Ormancılık, deniz ticareti ve lojistik hizmetler kazanın geniş ve gür orman varlığı, İstanbul’un odun ihtiyacını karşılama ve Osmanlı Tersanesi’ne kereste sağlama noktasında hayati önem taşımaktadır. Bu ekonomik döngü, lojistik bir sektör olarak arabacılığı (nakliyecilik) Kandıra'da en yaygın hizmet kolu haline getirmiştir. Karadeniz kıyısındaki Kerpe ve Kefken iskeleleri üzerinden yürütülen deniz ticareti ve gemi inşası, kazayı İstanbul piyasasına bağlayan ana damarlardır. Bölgede inşa edilen sefinelerin (gemilerin) “Sened-i Bahri” ile kayıt altına alınması, deniz taşımacılığındaki kurumsallaşmayı belgelemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kandıra,
• Tanzimat
• Muhacir
• Sosyo Ekonomik Yapı

Kandıra in the Second Half of the 19th Century: Administrative, Social, Demographic and Economic Transformation

Öz

The administrative, social, and economic panorama of the Kandıra district in the 19th century can be summarized under the following detailed headings: Folowing the Tanzimat reforms and administrative restructuring Kandıra became a strategic district center within the Kocaeli Sanjak. During this period, a centralized administration was established, including a governorship, district councils, and municipal organizations. Its administrative boundaries gradually expanded, incorporating regions such as Şeyhler, Kaymas, Akçaova, and Karasu. Sources contain interesting details about the administrative functioning of the period; in particular, the dismissal or punishment of officials such as District Manager Ragıp Bey and Clerk Hasan Efendi due to corruption and irregularities demonstrates the tightening of state control mechanisms in the provinces. The population dynamics and ethnic and demographic structure of the district was recorded through systematic censuses conducted in 1830 and 1841. In addition to the indigenous Manav Turks, Greek, Armenian, and Coptic (Roma) populations played an active role in commercial and social life. Particularly after the 1877-1878 Ottoman-Russian War (93 War), the influx of migrants from the Balkans and the Caucasus increased the ethnic diversity of the district and led to the establishment of new settlements (such as Hamidiye). Records also indicate that some villages were abandoned due to epidemics or security problems. Social Life, Law, and Education: The nuclear family model is dominant in the social structure, but extended family structures also persist in the villages. Legal processes such as marriage, divorce, alimony, and inheritance distribution were meticulously conducted through Sharia registers. In the field of education, there was a transition from traditional primary schools to "Usul-i Cedid" style primary schools, and educational opportunities were modernized with the opening of a secondary school and various madrasas in the district center. In social life, religious holiday celebrations and the local clothing culture based on linen weaving (along with dishes such as mancarlı pide and dartı) are important elements of the Manav identity. Economic specialization and rural industry: Agriculture and animal husbandry are the main pillars of Kandıra's economy. While wheat and corn are prominent in grain production, the most important feature distinguishing the district from other regions is flax production. Oil mills, where flax seeds were processed and managed through partnerships, formed the region's early industrial infrastructure. In animal husbandry, buffalo breeding and the production of related dairy products (Kandıra yoghurt) have significant commercial value. Silkworm breeding and beekeeping are also among the secondary income sources for the population. Forestry, maritime trade, and logistics services: the district's extensive and dense forests are vital for meeting Istanbul's wood needs and supplying timber to the Ottoman shipyard. This economic cycle has made car driving (transportation) the most widespread service sector in Kandıra. Maritime trade and shipbuilding, conducted through the Kerpe and Kefken piers on the Black Sea coast, are the main arteries connecting the district to the Istanbul market. The registration of ships built in the region with the “Sened-i Bahri” (Naval Charter) documents the institutionalization of maritime transportation.

Anahtar Kelimeler

• Kandıra
• Tanzimat
• Migrant
• Socio Economic Structure

Kaynakça

1. BOA, Osmanlı Arşivi, Bâb-ı Âsafî Mühimme Defterleri [DVNSMHM.d]. No. 3, Gömlek No. 98.
2. BOA, Osmanlı Arşivi, Babıali Evrak Odası [BEO]. No. 710, Gömlek No. 53183.
3. BOA, Osmanlı Arşivi, Cevdet Dahiliye [C.DH.]. No. 2, Gömlek No. 9097.
4. BOA, Osmanlı Arşivi, Dahiliye Nezareti İdare [DH.İD.]. No. 218, Gömlek No. 44.
5. BOA, Osmanlı Arşivi, Dahiliye Nezareti Mektubî Kalemi [DH.MKT.]. No. 666, Gömlek No. 37.
6. BOA, Osmanlı Arşivi, Dahiliye Nezareti Şifre Kalemi [DH.ŞFR.]. No. 142, Gömlek No. 13.
7. BOA, Osmanlı Arşivi, Evkaf Vakfiyeler [EV.VKF]. No. 19, Gömlek No. 12.
8. BOA, Osmanlı Arşivi, İradeler Meclis-i Vâlâ [İ.MVL]. No. 118, Gömlek No. 2898.

9. BOA, Osmanlı Arşivi, Kâmil Kepeci Defterleri [KK.d.].No. 5965.
10. BOA, Osmanlı Arşivi, Maarif Nezareti Mektubî Kalemi [MF.MKT.]. No. 12, Gömlek No.114; No. 18, Gömlek No. 31; No. 422, Gömlek No.18.
11. BOA, Osmanlı Arşivi, Meclis-i Vâlâ [MVL]. No. 426, Gömlek No. 41; No. 715, Gömlek No.58.
12. BOA, Osmanlı Arşivi, Meşihat Şer’iye Sicilleri Defterleri [MŞH.ŞSC.d.]. No. 5551, No. 5556, No. 5560.
13. BOA, Osmanlı Arşivi, Nüfus Defterleri [NFS.d.]. No. 583, No. 584, No. 628, No. 645, No. 657, No. 9002, No. 9011.
14. BOA, Osmanlı Arşivi, Sadaret Deavi Evrakı [A.MKT.DV.]. No. 116, Gömlek No. 23.
15. BOA, Osmanlı Arşivi, Sadaret Divan Kalemi [A.DVN.]. No. 74, Gömlek No. 1; No.74, Gömlek No. 8; No. 90, Gömlek No. 81; No. 131, Gömlek No. 74; No. 144, Gömlek No. 59; No. 175, Gömlek No. 40.
16. BOA, Osmanlı Arşivi, Şûrâ-yı Devlet [ŞD]. No. 2773, Gömlek No. 7; No. 1530, Gömlek No.23.
17. BOA, Osmanlı Arşivi, Yıldız-Komisyonlar Maruzatı [Y.PRK.KOM.]. No. 3, Gömlek No. 22.
18. Hüdavendigâr Vilâyeti Salnâmesi: 1287 Sene-i Hicriyesine Mahsus. Bursa: Hüdavendigâr Vilâyet Matbaası, 1287/1870
19. Salnâme-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye. İstanbul: Def'a 27 (1289/1872) ve Def'a 39 (1301/1884).
20. Salnâme-i Nezâret-i Maârif-i Umûmiyye. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1318/1900 ve 1321/1903.
21. Şemseddin Sâmi. Kāmûs-ı Türkî. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1996.
22. Ticaret ve Ziraat Nezâreti. Memâlik-i Osmâniye’nin 1329 Senesi Ziraat İstatistiği. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1333.
23. AKSIN, Ahmet-ÖZKAN, Ela. “Kocaeli’nin 19. Yüzyıldaki İdari Yapısı”. Uluslararası Kocaeli Tarihi Sempozyumu Bildirileri. Kocaeli: Kocaeli Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 2017.
24. ALİ CEVAT. Memâlik-i Osmâniye’nin Târih ve Coğrafya Lügati. İstanbul: Kasbar Matbaası, 1313.
25. ALYAKUT, Ömür. “Kandıra Yoğurdu”. Kocaeli Ansiklopedisi. 2. Kocaeli: Kocaeli Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 2018.
26. ARI, Adem. “Kocaeli Bölgesi İskânları Ve Kültürel Oluşum: Kandıra Örneği”. Uluslararası Gazi Akça Koca ve Kocaeli Tarihi Sempozyumu Bildirileri-III. ed. Haluk Selvi - M. Bilal Çelik. Kocaeli: 2015.
27. ASLAN, Erdoğan. “Bithynia Bölgesi Kalpe Limanı”. Seleucia 4 (2014), 129-153.
28. AŞIKPAŞAZÂDE. Osmanoğulları Tarihi. çev. Kemal Yavuz - M. A. Yekta Saraç. İstanbul: K Kitaplığı, 2003.
29. CUINET, Vital. İzmit Mutasarrıflığı. çev. Pelin Koç. İstanbul: Demkar Yayınevi, 2012.
30. ÇADIRCI, Musa. Tanzimat Döneminde Anadolu Kentleri’nin Sosyal ve Ekonomik Yapısı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1991.
31. ÇETİN, Atilla. Kandıra Temettuat Defterleri (1844-1845) I-II-III. İzmit: Kocaeli Valiliği/Kocaeli Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 2008-2013.
32. ÇİMEN, Adnan. “Sayım, Kayıt Düzeni ve Teşkilatlanma Açısından Osmanlıda Nüfus Hizmetleri”. Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi 14/3 (2012), 183-216.
33. DİNGEÇ, Emine. “Kocaeli Sancağı’nda Çingeneler Ve Cizye Meselesi”. Uluslararası Gazi Akça Koca ve Kocaeli Tarihi Sempozyumu Bildirileri. 2. Kocaeli: 2015.
34. EKİNCİ, İlhan. “Osmanlı Denizciliğinde Sened-i Bahri Uygulaması”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 6/28 (2013), 81-98.
35. GENÇOĞLU, Mustafa. “1864 ve 1871 Vilâyet Nizamnamelerine Göre Osmanlı Taşra İdaresinde Yeniden Yapılanma”. Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 2/1 (2011), 29-50.
36. İNALCIK, Halil. Osmanlı İmparatorluğu: Toplum ve Ekonomi Üzerine Arşiv Çalışmaları ve İncelemeler. İstanbul: Eren Yayıncılık, 1996.
37. KALLEK, Cengiz. “Okka”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 33/338-339. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
38. KARAL, Enver Ziya. Osmanlı İmparatorluğu’nda İlk Nüfus Sayımı 1831. Ankara: Devlet İstatistik Enstitüsü Yayınları, 1995.
39. KARAÇOBAN, Turgut. “Kandıra Belediyesi”. Kocaeli Ansiklopedisi. 2: 1022. Kocaeli: Kocaeli Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 2023.
40. KARPAT, Kemal H. Osmanlı Nüfusu (1830-1914): Demografik ve Sosyal Özellikleri. çev. Bahar Tırnakçı. İstanbul: Timaş Yayınları, 2010.
41. KENANOĞLU, Macit. “Nizamiye Mahkemeleri”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 33/185-188. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
42. KINAY, Ali. Karasu ve Âb-ı Sâfi (Karapürçek) Kazalarının Temettuât Defterleri (1844) ve Sosyo-Ekonomik Açıdan Tahlili. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi, 2004.
43. KIZILORMAN, Fatih. 381 Numaralı Şer’iye Sicili’ne Göre Kandıra Kazası Şeyhler (Kaynarca) Nahiyesinde İçtimai, İktisadi ve İdari Hayat. Sakarya, Sakarya Üniversitesi,Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2006.
44. MEHMED NEŞRÎ. Kitâb-ı Cihannümâ. haz. Faik Reşit Unat - Mehmed A. Köymen. Ankara: TTK Yayınları, 1995.
45. NARİN, Resül. “Osmanlı Devleti Zamanında Kocaeli Ormanları”. Belleten 75/274 (2011), 761-784.
46. NARİN, Resül. “Manavlar”. Kocaeli Ansiklopedisi.Kocaeli: Kocaeli Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 2023.
47. SARIBAL, İsmet. Osmanlı Hukuk Tarihinden Bir Kesit: Kandıra Kaza Deâvî Meclisi Tutanakları. İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık, 2019.
48. ULUGÜN, Feyzullah Yavuz vd. Kocaeli ve Çevresi Tarihi II: Roma Dönemi Bithynia. Kocaeli: Kocaeli Yüksek Öğrenim Derneği, 2004.
49. UMAR, Bilge. Türkiye’deki Tarihsel Adlar. İstanbul: İnkılâp Kitabevi, 1993.
50. YİĞİT, Ali. “Kandıra Coğrafyası”. Kocaeli Ansiklopedisi. 2: 1017-1021. Kocaeli: Kocaeli Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 2023.
51. YİĞİT, İlker. “Dîvân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. ek 1: 333-334. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
52. YÜCE, Rifat. Kocaeli Tarihi ve Rehberi. İstanbul: Demkar Yayınları, 2007.