Araştırma Makalesi

KÖSTENDİLLİ SÜLEYMAN ŞEYHÎ’NİN BİR GAZELİNDE SATRANÇ VE SATRANÇ TERİMLERİ

Cilt: 6 Sayı: 1 23 Mart 2023
Melek Dikmen *, Kamile Çetin
PDF İndir
Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi [Journal Of Old Turkish Literature Researches] Kapak Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi [Journal Of Old Turkish Literature Researches]
TR

KÖSTENDİLLİ SÜLEYMAN ŞEYHÎ’NİN BİR GAZELİNDE SATRANÇ VE SATRANÇ TERİMLERİ

Öz

Klâsik dönem Türk şairleri âdetler, gelenek ve görenekler, inanışlar, giyim kuşam, av, spor, çeşitli oyunlar gibi sosyal hayata dair pek çok unsuru şiirlerinde yansıtmışlardır. Bu bağlamda, sıklıkla zikredilen oyunlardan biri de zekâya dayanan ve aslında bir strateji oyunu olan satrançtır. Satranç terimleri farklı nazım şekillerinde, çeşitli vesilelerle zikredilmiştir. Şairler; teşbih, tevriye gibi edebî sanatlar başta olmak üzere satrançla ilgili terimleri şiirlerinde kullandıkları gibi, satranç-nâme adı verilen müstakil manzumelerde de söz konusu etmişlerdir. Satranç oyununa dair terimleri şiirinde konu edinen isimlerden biri de, XVIII. yüzyılın ikinci yarısı ile XIX. yüzyılın başlarında Balkan coğrafyasında yaşamış Klâsik dönem şairlerinden Köstendilli Süleyman Şeyhî’dir. Aynı zamanda bir Nakşibendî şeyhi olan Köstendilli’nin dinî-tasavvufî muhtevalı otuza yakın eserinin yanında, Türkçe bir Divan’ı da bulunmaktadır. Şair, Divanı’nda satranç terimlerini kullanarak yedi beyitlik bir gazel yazmıştır. Söz konusu gazel aynı zamanda satranç oyununun önemli ve stratejik taşlarından biri olan “at” redifiyle yazılmıştır. Bu şiirin ilk mana katmanında satranç oyunuyla ilgili terimler dikkati çekmektedir. İkinci anlam tabakasında şair, sözün ifade gücüne dair unsurlara ve bazı taktiklere yer vermiştir. Dolayısıyla bu şiirde satranç terimleri, tevriye sanatından da istifade edilerek kullanılmıştır. Çalışmada, söz konusu gazel üzerinde inceleme ve şerh denemesi yapılmış, Köstendilli Süleyman Şeyhî’nin satranç terimlerini hangi açılardan şiirine malzeme yaptığına dikkat çekilmeye çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

XVIII. Yüzyıl , Köstendilli Süleyman Şeyhî , Gazel , Satranç , At.

Kaynakça

  1. AÇIKGÖZ, Namık (2008). “Klâsik Türk Şiiri Tenkid Terimi Olarak “Muhayyel”, “Pür-Hayâl” ve “Hayâl-engîz”, 38. ICANAS/ Bildiriler/ Edebiyat Bilimi Sorunları ve Çözümleri I, Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yayınları.
  2. AKSOY, Ömer Asım (1984). Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü II Deyimler Sözlüğü, Dördüncü Baskı, Ankara: TDK Yayınları.
  3. AKSOYAK, İsmail Hakkı (2005). “Manastırlı Celâl’in Satranç Terimleri İle Yazdığı Gazeli”, TÜBAR, XVIII, s. 7-16.
  4. ALTINAY, Ramazan (2009). “Satranç”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, İstanbul: TDV Yayınları, c. 36, ss. 178-181.
  5. ARSLAN, Mehmet (2000). “Divan Şiirinde Satranç ve Satranç Istılahları”, Osmanlı Edebiyat-Tarih Kültür Makaleleri, İstanbul: Kitabevi Yayınları, ss. 1-25.
  6. BÜLBÜL, Tuncay (2014). “Şeyhî, Molla-zâde Şeyh Süleymân Şeyhî Efendi (d. 1163/1749-1750 - ö. 1235/1819-1820) divan-tekke şairi (Divan-Tekke / 18. Yüzyıl / Türkiye Dışı)”, ŞEYHÎ, Molla-zâde Şeyh Süleymân Şeyhî Efendi (yesevi.edu.tr) (Erişim Tarihi: 06.02.2022).
  7. CEYHAN, Semih (2010). “Süleyman Şeyhî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, İstanbul: TDV Yayınları, c. 38, ss. 108-109.
  8. ERCAN, Ayşe Beyza (2021). “Satranç: Doğu Medeniyetinin Batı’ya Bir Hediyesi”, HUMANITAS- Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 9 (18), ss. 74-95.
  9. KAMAN, Sevda- GÜRIŞIK KÖKSAL, Bihter (2016). “Nusret Ali Han Dehlevî’nin Satranç Risalesi”, Turkish Studies International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, Volume 11/20, ss. 321-356.
  10. KAPLAN, Yunus-POYRAZ, Yakup (2010). “Divan Şiirine Kaynaklık Etmesi Bakımından Oyunlar”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi Klâsik Türk Edebiyatının Kaynakları Özel Sayısı- Prof. Dr. Turgut KARABEY Armağanı, Volume: 3, Issue: 15, ss. 151-175.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Sanat ve Edebiyat

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Yayımlanma Tarihi

23 Mart 2023

Gönderilme Tarihi

18 Ocak 2023

Kabul Tarihi

16 Mart 2023

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2023 Cilt: 6 Sayı: 1

DOI

https://doi.org/10.58659/estad.1238318

IZ

https://izlik.org/JA68CD49GB

Kaynak Göster

RIS / Bibtex
MLA
Dikmen, Melek, ve Kamile Çetin. “KÖSTENDİLLİ SÜLEYMAN ŞEYHÎ’NİN BİR GAZELİNDE SATRANÇ VE SATRANÇ TERİMLERİ”. Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi [Journal Of Old Turkish Literature Researches], c. 6, sy 1, Mart 2023, ss. 158-69, doi:10.58659/estad.1238318.


   TARANDIĞIMIZ İNDEXLER  

MLA-logo.svgDRJI.pngici2.pnglogo.png        CenterLogo.png       ESJIndex_logo.png        logo.png Logo_Horizontal-1910c000.webpscholar_logo_64dp.png                                                  logo.png 


Yazar, dergimizde yayınlanan makalelerin telif hakkına sahip olup çalışmaları CC BY-NC 4.0 lisansı altındadır./The author owns the copyright of the articles published in our journal and his works are under CC BY-NC 4.0 licence.