BÂKÎ DİVANI’NDA GAMZE

Bâkî, 16. yüzyılın en meşhur şairlerinden olup Sultânü’ş-şuarâ İstanbul Türkçesinin dil özelliklerini şiirine yansıtmış, aruzu şiirlerinde başarılı bir şekilde tatbik etmiştir. Şiirlerinde yer alan çeşitli mahallî unsurlardan anlaşılacağı üzere bulunduğu toplumun katmanlarına inebilmeyi başaran şair, Osmanlı’nın güçlü ve gösterişli dönemini yansıtmada da önemli bir rol oynamıştır. Dönemin şuara tezkirelerinde kendisinden övgüyle bahsedilen şaire, divan şairleri her dönem ilgi göstermişler, şiirlerine yazılan nazirelerle Bâkî her dönem güncel ve bilinir olmuştur. Şiirdeki ustalığıyla Anadolu sahası dışında da şöhret kazanan şair zarif hayallerle işlediği nükteli şiir anlayışıyla bilinir. Nüktedanlığı, tatlı dili ve zekâsıyla meclislerin aranan yüzü olan Bâkî; şiirlerinde işreti, aşkı ve sevgiliyi tüm güzelliği ve çekiciliğiyle anlatmıştır. Özellikle şiirlerindeki sevgili tipi, şairin ince hayal dünyasını yansıtması bakımından önemlidir. Sevgilinin kaş, göz, kirpik, saç gibi çeşitli güzellik unsurları Bâkî’nin elinde gergef gibi işlenmiştir. Bu işlenen güzelliklerden bir diğeri de sevgilinin “gamzesi”dir. Yan bakış, süzgün bakış, göz kenarıyla bakma manalarına gelen “gamze”, kuvvet ve tesir bakımından en etkili güzellik unsurlarının başında gelmektedir. Kaş, göz ve kirpiğin ortak hücumu olan “gamze”, sevgilinin en güçlü silahıdır. Bâkî, Divan’ında “gamze”yi çok çeşitli şekillerde konu edinmiş, ona çok farklı anlam ve işlevler yüklemiştir. Şiirlerde bazen komutan, bazen ayyaş, bazen de büyücü bir cadı olmasıyla bizi şaşırtan “gamze”, Divan’ın 70 yerinde geçmektedir. Bu çalışmada “gamze”nin geçtiği tüm beyitler üzerinden bir tasnif yapılarak şairin “gamze”yi nasıl ele aldığı incelenmiştir