NİZÂMÎ GENCEVÎ’NİN MAHZENÜ’L-ESRÂR MESNEVİSİNİN TASAVVUFÎ İÇERİĞİ VE TÜRK İSLÂM EDEBİYATINA ETKİSİ

Nizâmî Gencevî, edebiyat dünyasında Firdevsî’den sonra Farsça destansı şiir sanatını en üst düzeye çıkarmış mahir söz üstadı, dokunaklı aşk hikâyelerinin müellifi, mesnevi yazarların pîri olarak tanınmıştır. Uzmanların ortak görüşüne göre onun Penc Genc veya Hamse adıyla bilinen baş yapıtına dahil edilmiş mesnevileri edebiyat açısından birer şaheser olmakla beraber çeşitli bilim dallarına ait geniş ilmî veriler ve derin hikmet hazineleri de içermektedir. Şairin ilk mesnevisi Mahzenü'l-esrâr, çok eğitici içeriğe sâhip olduğundan yüzyıllar boyunca İslâm coğrafyasının çeşitli bölgelerindeki medreselerde ders kitabı olarak okutulmuş, üzerine çok sayıda şerh ve nazîre yazılmıştır. Bu mesnevi kaynaklarda genellikle Nizâmî’nin dînî-ahlâkî-felsefî (bazılarına göre irfânî-felsefi) görüşlerini yansıtan didaktik bir eser olarak tanıtılmış ve çok sayıda anlaşılması güç kinayeler, ilginç teşbihler, istiâreler ve mazmunlar içerdiği bildirilmiştir. Mesneviye Emir Hüsrev-i Dihlevî, Hâcû-yi Kirmânî ve Molla Câmî gibi hepsi tarîkat ehli olan meşhur ârif şairler Farsça, Mir Ali Şîr Nevâî, Derviş Hayâlî, Taşlıcalı Yahya Bey, Hilmî, Bursalı Rahmî, Nevi-zade Atâî ve nice başkaları ise Türkçe nazîreler yazılmışlardır. Bu çalışmada Mahzenü'l-esrâr mesnevisinin içeriği tasavvuf açısından değerlendirilmiş, onun aslında manzum bir seyrüsülûk risâlesi olduğu gösterilmiştir. Mahzenü'l-esrâr üzerine yazılmış Türkçe nazîrelerin de çoğunlukla tarikat bağlantıları olan şairler tarafından kaleme alınmış tasavvufî eserler olduğuna dikkat çekilmiştir.