LÂMİÎ ÇELEBİ’NİN SALÂMÂN U ABSÂL MESNEVİSİ’NİN BİÇİMBİLİM YÖNTEMİYLE İNCELENMESİ

Bu çalışmada asıl adı Mahmûd olan 16. yüzyılın önemli şairlerinden Lâmiî Çelebi’nin, Molla Câmî’den telif-tercüme ettiği eserlerinden birisi olan Salâmân u Absâl mesnevisinin biçimbilimsel metot ile incelenmesi konu edilmiştir. Aruzun fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilün vezni ile kaleme alınıp Sultan I. Selim’e sunulan bu manzum hikâye, tahkiye esaslı bir metindir. Bu özelliği ile muhtelif metotlar ile incelenmesi hususunda imkân tanımaktadır. Makalede, bu metotlardan birisi olan biçimbilim yönteminin mesnevi üzerinde uygulanabilirliği yoğunlaşılmıştır. Mesnevide tümdengelim yaklaşım benimsenerek anlatı birimleri kesitlere ayrılmış, her birine numara verilmiştir. Kesitlerin ardından hikâyenin olay örgüsündeki sorunlar aynı şekilde numaralarla belirlenmiş ve çözümleriyle birlikte verilmiştir. Sonrasında ise hikâyedeki mekân, zaman, kişiler bağlamında eylem alanları ve aranan objelere yönelik, müstakil başlıklar altında, elde edilen veriler doğrultusunda muhtelif yönlerden tespitler yapılmıştır. Sonuç olarak bu çalışmanın amacı, biçimbilim yönteminin Salâmân u Absâl mesnevisi ile ne ölçüde uyum sağladığını, hangi yönlerde farklılıklar gösterdiğini ve bu yöntemin klasik Türk edebiyatı metinlerine uygulanabilirliği ile metin çözümlemeleri üzerindeki etkilerini ortaya koymaktır. Çalışmanın ulaştığı bulgular, biçimbilim yönteminin modern anlatılara ek olarak klasik Türk edebiyatı manzum hikâye metinlerine de uyarlanabileceğini; yapısal çözümlemelerde yeni, sistematik ve karşılaştırmalı bir bakış açısı sunduğunu göstermektedir. Böylelikle hem yöntemin sınırları hem de sağladığı sonuçlar somut, çok yönlü ve bütüncül biçimde ayrıntılı olarak değerlendirilmiştir. Bu bağlamda, elde edilen veriler biçimbilimsel çözümlemelerin geleneksel manzum hikâyelerde özgün inceleme alanları oluşturabileceğini de göstermektedir.

The present research analyses the Salāmān u Absāl masnavi, a work created and translated by Lâmiʿî Çelebi, whose actual name was Mahmûd, from Molla Câmî, by using a morphological approach. This narrative poetry is composed in the arud meter fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilün and presented to Sultan Selim I. This feature facilitates analysis through various methods. The article emphasises the significance of the morphological technique in relation to this masnavi. The narrative components of the Salāmān u Absāl masnavi have been divided into segments and sequentially numbered using an orderly methodology. The problems in the narrative structure of the story have been listed along with their respective solutions. Subsequently, several observations have been classified into specific categories, including location, temporal elements, characters, the situational circumstances of the characters' acts, and designated objects, in accordance with the findings. The research is intended to assess the relationship between the morphological approach and Salāmān u Absāl, clarify their differences, and thoroughly analyse their relevance to traditional classical Turkish literature and its general implications for textual studies. The limitations and contributions of the approach have been comprehensively evaluated, demonstrating its analytical efficacy, structural dependability, analytical versatility, and significance inside the larger context of traditional story analysis.