GÜLİSTÂN, BAHÂRİSTÂN VE NİGÂRİSTÂN’IN İZİNDE: MEHMED FEVZÎ EFENDİ’NİN BÜLBÜLİSTÂN’I

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 4, 988 - 1010, 23.12.2025

Akif Karataş

https://doi.org/10.58659/estad.1814333

Öz

Bülbülistân, XIX. yüzyıl Osmanlı ulemasından Mehmed Fevzî Efendi’nin mensur-manzum biçimde Farsça telif ettiği bir eserdir. Müellif, dinî ve tasavvufi konuları sade ve anlaşılır bir üslupla ele almış; hikmetli kıssalar aracılığıyla ahlaki bir öğreti sunmuştur. Bu çalışmada Bülbülistân; Gülistân, Bahâristân ve Nigâristân ile olan münasebeti çerçevesinde değerlendirilmiştir. Fevzî Efendi’yi Bülbülistân’ı yazmaya iten temel saik, Sa‘dî-i Şîrâzî’nin Gülistân’ı, Molla Câmî’nin Bahâristân’ı ve Kemalpaşazâde’nin Nigâristân’ı gibi bir eser yazma isteğidir. Her birine nihâl adı verilen sekiz bölümden meydana gelen Bülbülistân’da mensur hikâyelerle birlikte bunların arasına yerleştirilen mısra, beyit, kıta ve mesneviler metne edebî bir ahenk kazandırmaktadır. Bu bağlamda eserde; elli bir hikâye, üç mısra, elli iki beyit, on iki mesnevi ve on beş kıta bulunmaktadır. Farklı nazım şekilleriyle karşımıza çıkan şiirler aruz vezniyle yazılmıştır. Farsça dışında Arapça şiirler de yer almaktadır. Nasihat içerikli şiir ve hikâyelerle örülü olan eserde, tasavvufi unsurlar ve mutasavvıf şahsiyetler geniş yer bulmaktadır. Şüphesiz bunda müellifin tasavvufi kimliği etkilidir. Eserde; iman, sabır, adalet, tevekkül ve insanın manevi tekâmülü gibi konular işlenmiş; ayet ve hadislerle desteklenen anlatılar, hem öğretici hem irşat edici bir nitelik kazanmıştır. Fevzî Efendi, peygamberler, veliler ve tarihî şahsiyetlere dair kıssalardan hareketle ahlaki bir bilinç inşa etmeyi amaçlamıştır. Bu makale, 4 bölümden oluşmaktadır. Çalışmamızda, müellifin hayatı ve eserleri ile Bülbülistân hakkında genel bilgiler verilmiş, Bülbülistân; Gülistân, Bahâristân ve Nigâristân’a nazire midir, sorusuna cevap aranmış, son olarak Bülbülistân’ın kaynakları değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Mehmed Fevzî Efendi , Bülbülistan , Gülistan , Baharistan , Nigaristan.

FOLLOWİNG THE LEGACY OF GÜLİSTAN, BAHARİSTAN, AND NİGARİSTAN: BÜLBÜLİSTAN

Öz

Bülbülistan is a work authored in Persian in both verse and prose by Mehmed Fevzî Efendi, an Ottoman scholar from the 19th century. The author addressed religious and mystical topics in a simple and comprehensible style, presenting a moral teaching through wise tales. In this study, Bülbülistan is evaluated within the framework of its relationship with Gulistan, Baharistan, and Nigaristan.
The primary motivation for Fevzî Efendi to write Bülbülistan was the desire to create a work similar to Sadi-yi Şîrâzî’s Gulistan, Molla Câmî’s Baharistan, and Kemalpaşazâde’s Nigaristan. Bülbülistan consists of eight chapters, each called nihâl, where prose stories are interspersed with verses, couplets, quatrains, and mesnevis, giving the text a literary harmony. In this context, the work contains fifty-one stories, three verses, fifty-two couplets, twelve mesnevis, and fifteen quatrains. The poems, which appear in various poetic forms, are written in the aruz meter. Besides Persian, there are also poems in Arabic.
Mystical elements and Sufi personalities are prominently featured in the work, which is woven with poems and stories containing advice. Undoubtedly, the author’s Sufi identity influences this. The work addresses topics such as faith, patience, justice, trust in God, and human spiritual evolution. The narratives, supported by verses from the Quran and hadiths, have gained both instructive and guiding qualities. Fevzî Efendi aimed to build moral consciousness through tales about prophets, saints, and historical figures.
This study, titled “In the Footsteps of Gulistan, Baharistan, and Nigaristan: Bülbülistan,” consists of 4 chapters. In our study, general information about the author’s life and works, as well as Bülbülistan, is provided. The question of whether Bülbülistan is a nazire (parallel work) to Gulistan, Baharistan, and Nigaristan is explored, and finally, the sources of Bülbülistan are evaluated.

Anahtar Kelimeler

Mehmed Fevzî Efendi , Bülbülistan , Gülistan , Baharistan , Nigaristan.

Kaynakça

• AÇIL, Berat (2018). Klasik Türk Edebiyatında Alegori, İstanbul: Küre Yayınları.
• ALKAN, Ahmet (2021). “19. Yüzyıl Şairi İlmî’nin Bülbüliyye Mesnevisi”, Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, Cilt: 27, Sayı: 27, s.s. 1-56.
• ARSLAN, Mehmet (2002). Şeref Hanım Divanı, İstanbul: Kitabevi Yayınları.
• ATTAR, Ferîdüddîn (2017). Tezkiretü’l-Evliya, (Çev: Süleyman Uludağ), İstanbul: Semerkand Yayınları.
• ATTAR, Ferîdüddîn (t.y.). “Esrarnâme”, https://ganjoor.net/attar/asrarname/abkhsh20/sh1/, (E.T.: 28.10.2025).
• AVCIOĞLU, Gamze Gizem (2018). Sa‘dî-i Şîrâzî’nin Hayatı, Eserleri ve Türk Edebiyatındaki Yeri, Doktora Tezi, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• BOLAT, Yeter (2022). Divan-ı Bülbül/Bülbülî (İnceleme-Transkripsiyonlu Metin-Dizin), Yüksek Lisans Tezi, İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• BURSALI Mehmed Tahir (1333). Osmanlı Müellifleri, İstanbul: Matbaa-yı Âmire.
• BURSEVÎ, İsmail Hakkı (2010). Rûhu’l-Beyân, Beyrut: Dâru’l-Fikr.
• BURSEVÎ, İsmail Hakkı (ts.). Şerh-i Pend-i Attar. b.y.: y.y.
• CAN, Muhammet Ali (2021). Makâme Edebiyatı, Ankara: İlâhiyât Yayınları.
• CÂMÎ, Molla (1971). Nefehâtü’l-Üns Min Hadarati’l Kuds, (Çev: Kamil Candoğan, Sefer Malak), İstanbul: Bedir Yayınları.
• CÂMÎ, Molla (2018). Bahâristân, (Çev: Adnan Karaismailoğlu), Ankara: Akçağ Yayınları.
• CÂMÎ, Molla (ts.). Bahâristân, İstanbul: Matbaa-yı Âmire.
• ÇİÇEKLER, Mustafa (1994) Kemal Paşa-zâde ve Nigâristân’ı, Doktora Tezi, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• DEMİREL, İsmail (2016). Bülbül-nâme Hikâyesi, İstanbul: Büyüyen Ay Yayınları.
• DİLÇİN, Cem (2013). Örneklerle Türk Şiir Bilgisi, Ankara: TDK Yayınları.
• EL-BEYDAVÎ, Kadı Nasıruddîn Ebu Said Abdullah b. Ömer b. Muhammed eş-Şîrâzî (2011). Envaru’t-Tenzil ve Esraru’t-Te’vil Beydavî Tefsiri, (Çev: Abdülvehhab Öztürk), İstanbul: Kahraman Yayınları.
• EMİR, Mehmet Zeki (1993). Manisalı Birrî-i Attar Mehmet Dede Bülbül-nâme Tenkitli Metni ve İncelenmesi, Yüksek Lisans Tezi, Elâzığ: Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• İbn Manzûr (1993). Lisânü’l-Arab, C. 1-15, Beyrut: Dâru Sâdir.
• İmam Bûsîrî (ts.). “Kaside-i Bürde”, https://www.ihvanlar.net/2012/05/06/kaside-i-burde-arapca-ve-turkce/, (E.T.: 28.10.2025).
• İmam Yâfiî (2024). Salihlerin Hikâyeleri, (Çev: Bekir Sırmabekiroğlu, Ali Rıza Kaşeli), İstanbul: İlkharf Yayınevi.
• İNAN, Süleyman (2013). “Tavas’ın Tarihçesi”, Kadim Oğuz Şehri: Tavas, (Ed: MEDER, Mehmet; İNAN, Süleyman ve KARABAY, Mehmet), Tavas: Tavas Belediyesi Yayınları.
• KARABEY, Turgut (2011). “Tarih Düşürme”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt: 40, s.s. 80-82.
• KARATAŞ, Akif (2019). Mehmed Fevzî Efendi’nin Bülbülistân İsimli Eseri (İnceleme-Tercüme), Yüksek Lisans Tezi, Sivas: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• KAVRUK, Hasan (ts.). Şeyhülislam Yahyâ Divanı, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• KAYA, Bayram Ali (2020). Osman Nevres Divanı, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• KÖKSAL, M. Fatih (2018). Sana Benzer Güzel Olmaz –Divan Şiirinde Nazire–, İstanbul: Büyüyen Ay Yayınları.
• KÜÇÜK, Sabahattin (2015). Bâkî Divanı, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Kur’ân-ı Kerîm Meâli (2010). (Çev: Halil Altuntaş ve Muzaffer Şahin), Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
• KUŞEYRÎ, Abdulkerim (2025). Tasavvuf İlmine Dair Kuşeyrî Risâlesi, (Haz: Süleyman Uludağ), İstanbul: Dergah Yayınları.
• Mehmed Fevzî Efendi (1309). Mevhibetu’l-Vehhâb fî Taʿbirâti’l-Elkâb ve Münâcâti Rabbi’l-Erbâb, İstanbul: Arif Efendi Matbaası.
• Mehmed Fevzî Efendi (1312). Bülbülistân, İstanbul: Matbaa-yı Amire.
• Mehmed Fevzî Efendi (ts.). Fihristü’l Âsâr, b.y.: y.y.
• Mehmed Fevzî Efendi (ts.). Kudsiyyetü’l-Ahbâr fî Mevlid-i Ahmedi’l-Muhtâr, b.y.: y.y.
• Mehmed Fevzî Efendi (ts.). Temessükü’l-Ezyâl min Sâdâti’r-Ricâl, b.y.: y.y.
• Mehmed Fevzî Efendi (ts.). Üssü’l-İntizâm, b.y.: y.y.
• Mostarlı Fevzî Efendi (2020). Bülbülistân, (Haz: İbrahim Altınay), Ankara: Gece Kitaplığı Yayınları.
• Ömer Fuâdî (2023). Bülbüliyye, (Haz: İlyas Yazar), Çanakkale: Paradigma Akademi Yayınları.
• PALA, İskender (2004). Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü, İstanbul: Kapı Yayınları.
• RİFÂ’Î (1981). Bülbül-nâme, (Haz: Hüseyin AYAN), Ankara: Emek Matbaası.
• Sa‘dî-i Şîrâzî (2011). Gülistân-ı Sadî, Tahran: İntişârât-ı Safî Alî Şâh.
• Sa‘dî-i Şîrâzî (2015). Gülistân, (Çev: Mehmet Kanar), İstanbul: Şule Yayınları.
• SEZEN, Tahir (2017). Osmanlı Yer Adları, Ankara: Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayınları.
• SÜER, Fatih Ramazan (2017). Şemseddîn-i Sivâsî Divanı (İnceleme-Metin), İstanbul: H Yayınları.
• Şemseddin Sami (2004). Kâmûs-ı Türkî, İstanbul: Çağrı Yayınları.
• ŞÎRÂZÎ, Hâfız (2012). Divan-ı Hâfız, (Haz: Halil Hatib Rehber), Tahran: İntişârât-ı Safî Alî Şâh.
• Tâhirü’l-Mevlevî (1994). Edebiyat Lügatı, İstanbul: Enderun Kitabevi.
• UZUN, Mustafa (2003). “Fevzî Efendi, Edirne Müftüsü”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C. 12, s.s. 506-509.
• YAKIT, İsmail (2003). Türk-İslâm Kültüründe Ebced Hesabı ve Tarih Düşürme, İstanbul: Ötüken Yayınları.
• YAZICI, Tahsin (1996). “Gülistân”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C. 14, s.s. 240-241.
• YENİKALE, Ahmet (2017). Sünbülzâde Vehbî Divanı, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• YILDIRIM, Yusuf (2021) Osman Şems Efendi ve Divanı, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
• YILMAZ, Ömer (2004). Kureyşîzâde Mehmed Fevzî Efendi, Tavas: Tavas Belediyesi Yayınları.
• ZAVOTÇU, Gencay (1997). Türk Edebiyatı’nda Gül ve Bülbül Mesnevileri (Mukayeseli Çalışma), Doktora Tezi, Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• ZAVOTÇU, Gencay (1998). “Mevlânâ’ya Ait Olduğu Düşünülen Küçük Bir Mesnevi: Bülbül-nâme”, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi [AÜTAED], Sayı: 9, s.s. 79-88.