BÜYÜK MELEKLERDEN CEBRAİL’İN KLASİK TÜRK ŞİİRİNE YANSIMASI

Throughout history, invisible beings have occupied a central position within belief systems. Angels, regarded as the representatives of goodness, exist in many belief systems. In the monotheistic religions, angels have shared duties such as acting as messengers between God and the prophets, protecting human beings, and assisting them. According to Islamic belief, unlike in Judaism and Christianity, angels are created from light and do not commit sin. Among the intellectual sources of Classical Turkish literature, many elements belonging to Islam are found. Among these, matters related to faith in angels, which is one of the fundamental principles of Islamic belief, have held an important place in Classical Turkish poetry. In short, elements associated with Islamic thought have become one of the primary sources shaping the content of Classical Turkish poetry. This article examines the reflection of Gabriel, the angel of revelation among the four archangels, in Classical Turkish poetry within the framework of Islamic conceptions of angels and through a text-centered method of analysis. After briefly stating the common and divergent aspects of the attributes ascribed to Gabriel in Jewish, Christian, and Islamic traditions, the study examines, through relevant couplets, such matters as Gabriel’s identity as a messenger, his communication with the Prophet Muhammad, the conception of Jesus by Mary through his breath, allusions to the Miʿrāj and Sidrat al-Muntahā, Gabriel’s intellect, and Gabriel’s wings. Gabriel, the angel of revelation, is the most frequently mentioned angel in Classical Turkish poetry. In Classical Turkish poetry, Gabriel is referred to with such expressions as “Cibrīl, Cibrīl-i Amīn, Rūh-ı Quds, Rūhü’l-Qudüs, Rūhü’l-Amīn, peyk-i Hudā, peyk-i saʿādet.”

Tarih boyunca görünmeyen varlıklar, inanç sistemlerinde merkezî bir konumda olmuştur. İyiliğin temsilcisi olarak görülen melekler, pek çok inanç sisteminde bulunmaktadır. Semavi dinlerde meleklerin Allah ile peygamber arasında bir elçi olması, insanları koruması ve yardım etmesi gibi ortak görevleri vardır. İslam inancına göre Yahudilik ile Hristiyanlıktan farklı olarak melekler nurdan yaratılmıştır ve günah işlemezler. Klasik Türk edebiyatının fikrî kaynakları arasında İslam dinine ait birçok unsur yer almaktadır. Bunlar arasında İslam inancının temel esaslarından biri olan meleklere imanla ilgili hususlar klasik Türk şiirinde önemli bir yer tutmuştur. Kısaca İslâmî düşünceyle bağlantılı unsurlar, klasik Türk şiirinin muhtevasını şekillendiren başlıca kaynaklardan biri hâline gelmiştir. Bu makale, dört büyük melek arasında vahiy meleği olan Cebrail’in klasik Türk şiirindeki yansımasını İslamiyet’in melek telakkisi çerçevesinde ve metin merkezli bir inceleme yöntemiyle ele almaktadır. Çalışmada Yahudilik, Hristiyanlık ile İslam geleneğinde Cebrail’e atfedilen niteliklerin ortak ve ayrışan yönleri kısaca ifade edildikten sonra, divan şiirinde Cebrail, haberci kimliği, Hz. Peygamber’le iletişimi, üflemesiyle Hz. Meryem’in Hz. İsa’ya gebe kalması, Miraç ve Sidretü’l-Müntehâ telmihleri, Cebrail’in aklı ve Cebrail’in kanatları gibi hususlar ilgili beyitler üzerinden incelenmiştir. Vahiy meleği olan Cebrail, klasik Türk şiirinde en çok ismi zikredilen melektir. Cebrail, klasik Türk şiirinde “Cibrîl, Cibrîl-i Emîn, Rûh-ı Kuds, Rûhü’l Kudüs, Rûhü’l Emîn, peyk-i Hudâ, peyk-i saadet” terkipleriyle anılmıştır.